Dharmasamuccaya · અધ્યાય 31

॥ ઇતિ ભિક્ષુવર્ગસ્ત્રિંશઃ ॥
કરુણાદાનશીલાનિક્ષાન્તિર્વીર્યમથાપિ ચ ।
ધ્યાનં પ્રજ્ઞાથ નિર્વાણો મનો ભિક્ષુશ્ચ તે દશ ॥
॥ ઇતિ તૃતીયમ્ ઉદાનમ્ ॥
અથ ચતુર્થમ્ ઉદાનમ્
(પુણ્યદેવસુખૈર્મિત્રરાજસ્તુતિભિરન્વિતાઃ ।
સદ્ધર્મસ્મૃતિવૈપુલ્યૈ ગૃહીતો ઽયં સમુચ્ચયઃ ॥ ) ॥
(31) પુણ્યવર્ગઃ
પુણ્યપ્રશંસા
રમણીયાનિ પુણ્યાનિ ફલં તેષાં પરં શુભમ્ ।
તસ્માત્ કુરુત પુણ્યાનિ નાસ્તિ પુણ્યસમં ધનમ્

પુણ્યં નિધાનમક્ષય્યં પુણ્યં રત્નમનુત્તમમ્ ।
પ્રદીપસદૃશં પુણ્યં માતૃવત્ પિતૃવત્ સદા

પુણ્યં કૃત્વા ગતા દેવાઃ પુણ્યં નયતિ સદ્ગતિમ્ ।
પુણ્યં કૃત્વા નરા લોકે મોદન્તે ત્રિદિવે હિ (તે)

પુણ્યં પરં સુખમ્
પુણ્યાધિકા હિ પુરુષા ભવન્તિ સુખિનઃ સદા ।
તસ્માત્ કુરુત પુણ્યાનિ નાસ્તિ પુણ્યસમં સુખમ્

પુણ્યં કૃત્વા ગતા દેવાઃ પુણ્યપ્રિયધનસ્ય ચ ।
હેતુભૂતં સદા દૃષ્ટં તસ્માત્ પુણ્યં પરં સુખમ્

પુણ્યાદૃતે સુખમસંભવમ્
પુણ્યં નિત્યોત્તમં દૃષ્ટં છાયાવદનુગામિકમ્ ।
તસ્માત્ સુખં પરં પુણ્યં નાસ્તિ પુણ્યાદૃતે સુખમ્

પુણ્યાપુણ્યફલયોરન્તરમ્
પુણ્યોત્તીર્ણાઃ પુનર્દેવા પતન્તિ સુકૃતાનુગાઃ ।
પુણ્યાપુણ્યફલો લોકસ્તસ્માત્ પુણ્યં સમાચરેત્

અપુણ્યનિન્દા
યે પુણ્યહીના દુર્દાન્તા નિત્યં કુગતિગામિનઃ ।
કુતસ્તેષાં સુખં દૃષ્ટં સિકતાસુ યથા ઘૃતમ્

વિત્તેન વઞ્ચિતા મૂઢાઃ પુણ્યેન પરિવઞ્ચિતાઃ ।
ન તેષાં વિદ્યતે શર્મ દુઃખં તેષામનુત્તરમ્

પુણ્યવશાદ્ દેવલોકં ગચ્છતિ
માનુષ્યં સુકૃતં હ્યેતત્ કૃતે ભવતિ દેહિનઃ ।
તેન કર્મવિપાકેન સ્વર્ગલોકેષુ જાયતે

પ્રિયો ભવતિ યસ્યાત્મા યસ્ય સૌખ્યે સ્થિતા મતિઃ ।
સ કરોતુ મહત્પુણ્યં દેવલોકોપપત્તયે

ધર્મચારી પુરુષ એવ સુખમવાપ્નુતે
ધર્મચારી હિ પુરુષઃ સુખાત્ સુખમવાપ્નુતે ।
નિર્મલશ્ચ પરાં શાન્તિં ક્ષિપ્રમેવાધિગચ્છતિ ।
તસ્માત્ કુરુત પુણ્યાનિ (યન્નિત્યં) સાંપ્રચાયિકમ્

પુણ્યકર્ત્તૃ અવ્યયં સુખમશ્નુતે
પુણ્યકારી સદા દાન્તો પદં ગચ્છતિ ચાવ્યયમ્ ।
રમણીયાનિ પુણ્યાનિ કરણીયાન્યનેકશઃ

પુણ્યસ્ય વૈચિત્ર્યં ધર્મસ્ય ઉપાદેયતા ચ
વિચિત્રં હિ કૃતં પુણ્યં વિચિત્રં પરિપચ્યતે ।
ધર્માધર્મપ્રધાનસ્ય જીવલોકસ્ય સર્વતઃ ।
શમત્રાણો યથા ધર્મસ્તસ્માદ્ ધર્મરતો ભવેત્

અધર્મી દુઃખં પ્રાપ્નોતિ
યો (હિ) ધર્મ પરિત્યજ્ય રમતે કુકૃતે નરઃ ।
તસ્ય દુષ્કૃતદગ્ધસ્ય દુઃખં ભવતિ નિત્યશઃ

ધર્મે એવ મનઃ કાર્યમ્
યાવન્નાભ્યેતિ મરણં યાવત્ સકલચિન્તનમ્ ।
તાવદ્ ધર્મે મનઃ કાર્યમુપશાન્તિર્ભવિષ્યતિ

પરોપકર્તૃ નિર્વાણપુરં યાતિ
યો હિ દેશયતે ધર્મ પરેષાં હિતકાઙ્ક્ષયા ।
સ માતા સ પિતા ચૈવ નિર્વાણપુરદેશકઃ

શાસ્તુઃ સુભાષિતમમૂલ્યમ્
શુભાધિકપરશ્ચૈકઃ યો દેશયતિ દેશિકઃ ।
સ ગત્યન્તરમાર્ગજ્ઞો નાથો ભવતિ દેહિનામ્ ।
ન મૂલ્યં વિદ્યતે શાસ્તુઃ સુભાષિતપદસ્ય વૈ

સાધારણદ્રવ્યાદ્ ધર્મદ્રવ્યસ્ય વૈલક્ષણ્યમ્
ન પદં લભતે શાન્તં યદ્ ધનૈરુપલભ્યતે ।
દ્રવ્યં સાધારણં દૃષ્ટં ન ધર્મો બુદ્ધિબન્ધનમ્

ધર્મદ્રવ્યમક્ષુણ્ણમસ્તિ
દ્રવ્યં વિનશ્યતિ નૃણાં ધર્મદ્રવ્યં ન જાતુ વૈ ।
આભ્યન્તરસહસ્ત્રાણિ ધર્મ એકો ઽનુગચ્છતિ

ન ધનં પદમપ્યેકં ગચ્છન્તમનુગચ્છતિ ।
હીયતે દ્રવિણં તેષાં રાજચૌરોકાગ્નિભિઃ ।
ધર્મવિત્તં ન તચ્છક્યમપહર્તુ કથઞ્ચન

અતો ધર્મપરો ભવેત્
અચિરેણાપિ કાલેન ભુક્ત્વા સૌખ્યમનેકશઃ ।
ભવત્યવશ્યં પતનં તસ્માદ્ ધર્મપરો ભવેત્

ધર્મ એકઃ પરં ત્રાણં ધર્મ એકઃ પરા ગતિઃ ।
ધર્મેણ પૂર્વવર્ત્યેષ મરણં ચાપ્યધર્મતઃ

ધર્મચારિણઃ પ્રશંસા
વરં ધર્મો ધર્મચારી ધર્મમેવ નિષેવતે ।
સ સુખાત્ સુખમાપ્નોતિ ન દુઃખમનુપશ્યતિ

અધર્મચારિણો નિન્દા
અધર્મચારી પુરુષો યદાધર્મ નિષેવતે ।
સ તદા દુઃખમાપ્નોતિ નરકેષુ પુનઃ પુનઃ

નિર્વાણમહત્ત્વમ્
રત્નત્રયપ્રસાદસ્ય ભાવિતસ્યાપ્યનેકશઃ ।
ફલં ભવતિ નિર્વાણં પૂર્વસ્વર્ગોપજીવિનઃ

આત્મનૈવ પુણ્યમાચરણીયમ્
આત્મના ક્રિયતે પુણ્યમાત્મના પ્રતિપદ્યતે ।
સુખં વા યદિ વા દુઃખમાત્મનૈવોપભુજ્યતે

શીલવતઃ પુણ્યપ્રભાવો વિપુલઃ
નદીસ્ત્રોત ઇવાજસ્ત્રં પુરુષસ્ય પ્રવર્તતે ।
પુણ્યપ્રભાવો વિપુલો યસ્ય શીલે રતં મનઃ

ભવજન્યં ફલં યસ્ય (યસ્મૈ) ધર્મો ન રોચતે ।
ધર્મો હિ નયતિ સ્વર્ગ ધર્મચારી સુખાન્વિતઃ

ધર્માદૃતે પુરુષઃ નરકં યાતિ
એતદેવ હિ પર્યાપ્તં યદ્ ધર્મપરિપાલનમ્ ।
ધર્માદૃતે હિ પુરુષો નરકાનુપધાવતિ

ધર્મવિગર્હણાન્મરણં શ્રેયઃ
શ્રેયો ભવેદ્ધિ મરણં ન તુ ધર્મવિગર્હણમ્ ।
ધર્મેણ વર્જિતો લોકઃ સંસારે સર્વદા ભ્રમેત્

ધર્મવિરહિતસ્ય દુઃખમયં જીવનમ્
ધર્મચક્ષુર્વિમુક્તસ્ય મોહેનાક્રાન્તચેતસઃ ।
વૃથા સૌખ્યમિદં દૃષ્ટં દૃષ્ટ્વા યાતો યથાપરઃ

ધર્માઙ્કુરો મનઃ ક્ષેત્રે નૈવ રોહત્યચેતસઃ ।
યસ્ય શીલપ્રદા બુદ્ધિઃ ધર્માચરણતત્પરા

શુભેન સવિશુદ્ધેન ભાવિતેન પ્રયત્નતઃ ।
પ્રયાન્તિ તત્ પદં શાન્તં યત્ર દુઃખં ન વિદ્યતે

ઇન્દ્રિયવશી મારં નાતિવર્તતે
ઇન્દ્રિયાણાં વશે યસ્તુ વિષયેષુ તથૈવ ચ ।
સ સર્વબન્ધનૈર્બદ્ધઃ સ મારં નાતિવર્તતે

પાપકૈર્ધર્મૈરલિપ્ત એવ સ્વસ્થઃ
અલિપ્તપાપકૈર્ધર્મૈઃ નિર્ધનાત્ કનકદ્યુતિઃ ।
સ મુક્તભવકાન્તારઃ સ્વસ્થો ભવતિ સર્વતઃ

બુદ્ધાદીનાં પૂજયા નિર્વાણલાભઃ
બુદ્ધો યેષાં બહુમતો નિત્યં ધર્મશ્ચ ગોચરઃ ।
શુશ્રૂષાચાર્યપાદાનાં શ્રદ્દધાનશ્ચ કર્મણામ્

ત્રિરત્નપૂજયા નિત્યં સદ્બુદ્ધિશ્ચ (સુ) નિર્મલા ।
માતાપિતૃણાં પૂજાતઃ નિર્વાણપુરગામિનામ્

પ્રવ્રજ્યાભાવધર્માશ્ચ સમેષાં સમ્પ્રકીર્તિતાઃ ।
બ્રહ્મચર્યાત્તચર્યાણાં સર્વસૌખ્યાગ્રકારકાઃ

ધર્મદાનં સર્વોત્તમમ્
દાનાનામુત્તમં દાનં ધર્મદાનં પ્રકથ્યતે ।
ઉદ્યોગાનાં સદા ધ્યાનં યેન ગચ્છતિ નિર્વૃતિમ્

અગ્રયસ્તથાગતઃ પ્રોક્તઃ
ઊર્ધ્વાધસ્તિર્યગુક્તસ્ય લોકસ્યાનેકકર્મણઃ ।
અગ્રયસ્તથાગતઃ પ્રોક્તો ધર્માણાં તત્ત્વદર્શકઃ

વર્ગાણાં ચાર્થસઙ્ઘોરે પ્રવરઃ શાન્ત ઉચ્યતે ।
ક્ષેત્રાણાં ત્રિવિધં પુણ્યં ગુણદુઃખોભયં તતઃ

માતા પિતૃસમઃ પૂજ્ય ઉપાધ્યાયઃ સદા ભવેત્ ।
સ ઉન્મીલયતે ચક્ષુર્વશગોચરતાં પ્રતિ

નિઃસુખા વિષયા મતાઃ
અગ્રાહ્યા વા સદા દૃષ્ટા મુનિના તત્ત્વદર્શિના ।
સુખસ્ય ભૂમયો હ્યેતા નિઃસુખા વિષયા મતાઃ

યદ્યેવં કુરુતે ધર્મ નિર્મલં માર્ગદર્શિનમ્ ।
સૌખ્યં તસ્ય ભવેન્નિત્યં ન સૌખ્યં દેવભૂમિષુ

ભવાન્તરેષુ સુકૃતં પૃષ્ઠતો દેહિનાં સ્થિતમ્ ।
સ આહૂય પ્રયત્નેન સેવિતવ્યઃ સદા નરૈઃ

અનાગતે ભયં યો હિ પશ્યતિ બુદ્ધચક્ષુષા ।
સ પણ્ડિતઃ સદા ધીરો મૂર્ખત્વાદતિભીરુકઃ

વિપત્તિજં ભયં દૃષ્ટ્વા (માર્ગ) પશ્યતિ બુદ્ધિમાન્ ।
સ હિ વિઘ્ને તુ સમ્પ્રાપ્તે ન વિષાદેન બાધ્યતે

અથ મૂઢમતિર્નિત્યં વિષયાનેવ સેવતે ।
વિમોહિતઃ સ વિષયૈઃ પશ્ચાત્તાપેન દહ્યતે

સમગ્રં જન્મ પુણ્યાનિ કરણીયાનિ
યાવત્ સમગ્રં જન્મેદં જ્ઞાનં યાતિ વિનાવિલમ્ ।
તાવત્ કુરુત પુણ્યાનિ દુઃખં હયકૃતપુણ્યતા

ક્ષયં પ્રયાન્તિ પુણ્યાનિ ત્વરિતં યાતિ જીવિતમ્ ।
ધર્મસઙ્ગ્રહણે યત્નઃ કર્ત્તવ્યસ્તુષિતે સુરૈઃ

યો હિ ધર્મ પરિત્યજ્ય પ્રમાદોપહતો નરઃ ।
ન સઞ્ચિનોતિ પુણ્યાનિ સ પશ્ચાદપિ તપ્યતે

ન યાવદાયાતિ જરા ન વ્યાધિઃ સહ મૃત્યુના ।
તાવત્ કાર્યાણિ પુણ્યાનિ મા પશ્ચાત્ પરિતપ્યથ

અસઙ્ગૃહીતપુણ્યસ્ય પ્રમાદોપહતસ્ય ચ ।
નરકે કારણં દુઃખં પ્રમાદસ્ત્વાં હનિષ્યતિ

કિં તસ્ય જીવિતેનાર્થઃ કિં ભાગ્યૈઃ કિં ચ બાન્ધવૈઃ ।
સબલેન્દ્રિયતાં પ્રાપ્ય યો ન ધર્મરતઃ સદા

અહન્યહનિ કર્ત્તવ્યં ધર્મસઙ્ગ્રહણે મનઃ ।
વિરતિશ્ચાપિ પાપેભ્યઃ સાધૂનાં દર્શને ન ચ

શીલેન યઃ સુરો જન્મ લબ્ધ્વેદં કામમોહિતઃ ।
ન સઞ્ચિનોતિ પુણ્યાનિ સ ભવં નાતિવર્તતે

ધર્મરતાઃ સદા વન્દ્યાઃ
જ્ઞાનારમ્ભાભિરતયઃ શીલરત્નવિભૂષિતાઃ ।
કામરાગાદ્ધિ યે ભીતા દેવાનાં દેવસમ્મતાઃ

દેવાસ્તે હિ સદા વન્દ્યા યે ધર્મે નિરતાઃ સદા ।
યે તુ નિત્યં ભવાસક્તાસ્તે સર્વે નિધનં ગતાઃ

ધર્મસેતુમિમં પ્રાપ્ય પારાવારગતં મહત્ ।
ન સઞ્ચરતિ યસ્તૂર્ણ ભવાન્નૈવ પ્રમુચ્યતે

શુભં નૈવ પ્રણશ્યતિ
શુભાનુચારિધર્મૈશ્ચ શુભં ભવતિ સર્વદા ।
કલ્પકોટિસહસ્ત્રેણ શુભં નૈવ પ્રણશ્યતિ

પુણ્યપ્રાપ્ત્યર્થે કરણીયાનિ કર્ત્તવ્યાનિ
સઙ્ગૃહીતં સદા શીલં જ્ઞાનં ચ પરિવર્તિતમ્ ।
દાનં ચાભિક્ષયા દત્તં ભવતિ સ્વરસાત્મકમ્

સદૈવ ગુણાઃ સેવ્યાઃ
દોષાસ્ત્રયઃ પ્રણશ્યન્તિ ત્રિભિર્દાનાદિભિર્નૃણામ્ ।
તસ્માદ્ દોષાન્ પરિત્યજ્ય ગુણાઃ સેવ્યાઃ પ્રયત્નતઃ

જ્ઞાનેન લૌકિકં દુઃખં નશ્યતિ
સંસર્ગો ધર્મશીલાનાં જ્ઞાનારમ્ભઃ પ્રયત્નતઃ ।
નશ્યતિ ભવજં દુઃખમર્કપાદૈર્યથા તમઃ

અભ્યુપેયો દેવરતો દેવતાભિશ્ચ વન્દ્યતે ।
પ્રાપ્ય જન્માન્તર ચાપિ નિર્વૃતિં ચાશુ ગચ્છતિ