Dharmasamuccaya · અધ્યાય 30

॥ ઇતિ માર્ગવર્ગ એકોનત્રિંશઃ ॥
(30) ભિક્ષુવર્ગઃ
આદર્શો ભિક્ષુઃ લોકમાર્ગદર્શકઃ
યો હિનસ્તિ ન ભૂતાનિ મિત્રવેત્તા સદાક્ષયઃ ।
પિતૃવત્ સર્વભૂતાનિ લોકસ્તમનુપશ્યતિ

અદત્તાદાનવિરતો નિત્યં જ્ઞાની જિતેન્દ્રિયઃ ।
પ્રશાન્તદેહકર્મા (ચ) તીર્ણસમ્ભવસઙ્ક્રમઃ

નાપ્યાલેખ્યગતા નાપિ ચક્ષુષા સા નિરીક્ષ્યતે ।
હતકામો દૃષ્ટસત્યો મુક્તસ્તાદૃશ ઉચ્યતે

સમલોષ્ટાશ્મકનકઃ વીતશોકઃ સમાહિતઃ ।
ન ક્લેશોરગસમ્પૃક્તઃ સ સૌખ્યં ધ્રુવમાપ્નુયાત્

કઃ ભિક્ષુર્વિદ્યતે?
અર્થાનર્થસમો યસ્ય લાભાલાભૌ તથૈવ ચ ।
સુખદુઃખસમાયુક્તઃ ભિક્ષુઃ સ ખલુ કથ્યતે

મિત્રામિત્રપ્રહીણો યઃ સમચેતા જિતેન્દ્રિયઃ ।
વિભેતિ યો ન વિષયૈઃ વિજ્ઞેયસ્તાદૃશો યતિઃ

વિષયદ્વેષી નિર્વાણમધિગચ્છતિ
વિષમત્વાદ્ધિ વિષયાન્ દ્વેષ્ટિ ધીરો ગતવ્યથઃ ।
ન તસ્ય દૂરે નિર્વાણં સમ્યક્સમ્બુદ્ધદેશિતમ્

ઉદયવ્યયતત્ત્વજ્ઞઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિરલોલુપઃ ।
હિમવાનિવ નિષ્ક્રમ્ય સંસારાન્મુક્તહેતુકઃ

તૃણચન્દનતુલ્યો હિ સમતૃષ્ણામ્બરાશિનઃ ।
સ કૌશેયસઙ્ઘટિતતૃષ્ણયા નૈવ બાધતે

લાભસત્કારસન્તુષ્ટઃ સન્તુષ્ટસ્તૃણસંસ્તરૈઃ ।
વહ્નિવલ્લાભસત્કારં યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

બુદ્ધદેશિતાઃ ભિક્ષુધર્માઃ
વાહ્યતે યો ન વિષયૈસ્તૃણનદ્યા ન વાહયતે ।
સ્વકર્મફલતત્ત્વજ્ઞઃ સ ભિક્ષુર્બુદ્ધદેશિતઃ

નાતીતં શોચતે યો હિ બુદ્ધયા (ચૈવ) ગતસ્પૃહઃ ।
પ્રત્યુત્પન્નક્રિયાયોગી ન બુદ્ધિસ્તસ્ય લિપ્યતે

નિર્વાણે (ચ) મતિર્યસ્ય ધર્મે નિત્યં સ્થિતા ભવેત્ ।
ન વર્તતે સ સંસારે શુક્લધર્મસમાવૃતઃ

નાવિલં ક્રિયતે યસ્ય ચિત્તં વિદ્યાગ્નિકલ્પયા ।
દારુવદ્વિષયા યસ્ય તસ્ય દુઃખં ન વિદ્યતે

ઇન્દ્રિયાણિ વશે યસ્ય ચેન્દ્રિયેષુ વશાનુગઃ ।
હ્રિયતે યઃ પુમર્થૈનો નિકષસ્તાદૃશો મુનિઃ

સાધુવદ્ધિમનો યસ્ય ક્ષમાવાન્ પ્રિયદર્શનઃ ।
પ્રહ્લાદયતિ ચેતાંસિ સ નૃણાં શશિવન્મુનિઃ

અરુણાભિરતો યસ્તુ હર્મ્યાગ્રેષુ ન રજ્યતિ ।
સન્તુષ્ટઃ પાંશુકૂલેન ભિક્ષુર્ભિક્ષારતો ભવેત્

શાન્તો દાન્તઃ સુધીરર્થાત્ તત્ત્વવિત્ સુખદુઃખયોઃ ।
સ યાત્યુત્તમમધ્વાનં યત્ર ગત્વા ન શોચતિ

ઋજુમત્પાતકાન્યસ્ય નિત્યં ધ્યાનપરાયણઃ ।
પ્રાકૃતૈશ્ચ મલૈ(ર્હીનઃ) સ યોગી સત્યવર્ત્મનિ

સર્વેન્દ્રિયવિઘાતી યઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ ।
શાન્તો દાન્તેન્દ્રિયઃ સ્વસ્થો ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

ષડિન્દ્રિયરથારૂઢો રાગશત્રુનિવારકઃ ।
પ્રજ્ઞાધીરઃ ક્રિયાવાન્ યઃ સ શાન્તિપદમશ્નુતે

અરણ્યવાસી સન્તુષ્ટો ભૂમિવાસી સમાહિતઃ ।
ધુનાતિ પાપકો ધર્મશ્ચાયુર્મેઘાનિવામ્બરઃ

શુભં વા દેહકર્માન્તઃ શુભચર્યાસુ સંરતઃ ।
તત્ત્વદૃષ્ટિઃ ક્રિયાદક્ષો નાશયન્મારસાધનમ્

દયાલુર્ભિક્ષુર્નિર્વાણમાર્ગે સ્થિતો ભવતિ
રાગાત્યયે ન બાધેત શુભચિત્તં ગતાલયમ્ ।
મૈત્ર્યા કારુણ્યબહુલો ભિક્ષુર્નૈર્ય્યાણિકે સ્થિતઃ

યસ્ય રૂપાદયો નેષ્ટા વિષયા બન્ધહેતવે ।
સ યાતિ પરમાં શાન્તિં યત્ર ગત્વા ન શોચ્યતે

હેતુપ્રત્યયતત્ત્વજ્ઞઃ સૂક્ષ્માર્થે કૃતનિશ્ચયઃ ।
મોક્ષસ્રોતસ્યભિરતસ્તૃષ્ણયા નૈવ રજ્યતે

યો નાદત્તે ઽશુભં કર્મ શુભકર્મરતઃ સદા ।
ચન્દ્રાંશુનિર્મલગતિર્યોગી ભવતિ તાદૃશઃ

પ્રદહન્ પાપકાન્ ધર્માન્ શુષ્કેન્ધનમિવાનલઃ ।
વિભ્રાજતે ત્રિભુવને મુક્તપાયો ગતવ્યથઃ

મોક્ષે ઽસ્તિ યસ્ય તુ મનો ન સંસારે કથઞ્ચન ।
નાસૌ બધ્નાતિ સંસારે મુક્તઃ પક્ષી યથામ્બરે

વેદનોદયતત્ત્વજ્ઞો વેદનાફલનિશ્ચયઃ ।
સ મુક્ત ઇતિ વિજ્ઞેયસ્તત્ત્વવિદ્ ઋતવાંશ્ચ સઃ

તથાપ્યેતે સુખદુઃખે મૃષ્ટામૃષ્ટૈર્ન લિપ્યતે ।
દીપ્તં પશ્યતિ સંસારં યઃ સ યોગી સતાં મતઃ

ભિક્ષુર્ભવતિ કીદૃશઃ?
અથામૂઢમતિર્નિત્યં નિત્યં ધર્મપરાયણઃ ।
ભિક્ષુવૃત્તાવભિરતો ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

ન તૃપ્તિર્દર્શનારામૈઃ સાધૂનાં દર્શને રતિઃ ।
નિષ્ક્રાન્તગૃહકલ્માષો ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

ન નૃત્યગીતસન્દર્શી (સત્યં) ચ પુનરીક્ષતે ।
સંરક્ષિતો શ્મશાનેષુ ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

એકાહં પરમં પિણ્ડમાદત્તે ઽન્યત્ર કાઙ્ક્ષતિ ।
ત્રિભાગકુક્ષિસન્તુષ્ટો ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

વસ્ત્રોત્તમવિવર્જી યઃ પાંસુકૂલેષુ રજ્યતે ।
મુક્તાહારવિહારો યો ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

કર્માણ્યારભતે યો ન નિરાશઃ સ ચ કર્મસુ ।
નિરુદ્ધકો નોપરતો ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

કાયકોટિવિનિર્મુક્તો મોહધ્વાન્તવિવર્જિતઃ ।
અલિપ્તઃ પાપકૈર્ધર્મૈભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

સર્વાશયજનાનીતઃ સર્વાશયવિવર્જિતઃ ।
સર્વાશયવિનિર્મુક્તો ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

આર્યાષ્ટાઙ્ગેન માર્ગેણ નિર્વાણપુરતઃ સ્થિતઃ ।
સર્વાર્થધર્મતા હ્યેષા ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

શાન્તેન્દ્રિયો દૃઢમતિઃ કામપાકવિવર્જિતઃ ।
એકાગ્રસંસ્થિતમના ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

ભૂમિસઙ્ક્રમણજ્ઞો યો ભૂમિતત્ત્વનિદર્શકઃ ।
ભૂમેઃ પરાપરજ્ઞો યો ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

સમ્ભવાસમ્ભવાન્ ધર્માન્ હેતુપ્રત્યયસમ્ભવાન્ ।
જાનીતે વિધિવત્ સર્વાન્ ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

બ્રહ્મચારી ઋતુજ્ઞાની સ્ત્યાનમિદ્ધવિવર્જિતઃ ।
કલ્પોદગ્રો ઽવનૌ દક્ષો ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

શમસ્થોવિપશ્યનાશ્ચ ચતુર્ધ્યાનરતશ્ચ યઃ ।
આલયે મુદિતારામો ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

પક્ષિણો ગગનસ્થસ્ય છાયેવાનુગતઃ સદા ।
સદ્ધર્મસ્યાનુજીવી સ ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

ક્લેશોપક્લેશબધકઃ સમદર્શી શુભાન્વિતઃ ।
અનાપાનવિધિજ્ઞો યો ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

અનુક્રમવિધિજ્ઞો યો યોગવિત્ તત્ત્વદર્શકઃ ।
પારાપારવિધિજ્ઞો યો ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

યો ન હૃષ્યતિ હર્ષેષુ ભયેષુ ન બિભેતિ ચ ।
મુક્તો હર્ષભયોદ્વેગૈર્ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

જન્મમરણતત્ત્વજ્ઞઃ સુરાસુરનમસ્કૃતઃ ।
પરાવરજ્ઞઃ સત્ત્વાનાં ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

સઙ્ઘાટિમાત્રસંહૃષ્ટઃ સઞ્ચયેષુ ન રજ્યતે ।
અલ્પેચ્છો બ્રહ્મચારી યો ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

એકાશી વૃક્ષમૂલે યઃ સદા ધ્યાનં સમીહતે ।
લાભસત્કારવિરતો ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

ઉપેક્ષાકરુણારાગો મોક્ષદોષવિવર્જિતઃ ।
નિર્દગ્ધદોષસર્વસ્વો ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

મન્દવીર્યકુસીદાનાં ભિક્ષૂણાં દર્શનાય ચ ।
નાન્યયોગાભિરક્તો યો ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

કૌસીદ્યાભિરતો ભિક્ષુઃ નહિ કલ્યાણમર્હતિ
ન શય્યાસનસમ્ભોગી ભિક્ષુર્બુદ્ધેન ભાષિતઃ ।
કૌસીદ્યભિરતો યસ્તુ નાસૌ કલ્યાણમર્હતિ

ક્લેશાનાં મૂલપાકં હિ કૌસીદ્યં યસ્ય વિદ્યતે ।
તસ્ય દુઃખં મહાઘોરં સંસારે સમ્પ્રવર્તતે

કૌસીદ્યમેવ યસ્યાસ્તિ તસ્ય ધર્મો ન વિદ્યતે ।
કેવલં વસ્ત્રમાત્રેણ ઽભિક્ષુઃઽ સ ઇતિ કથ્યતે

ભિક્ષુર્ભવતિ ન તાદૃશઃ
નાધ્યાપને રતિર્યસ્ય ન ધ્યાનેનાશુ રક્ષતિ ।
કેવલં વસ્તુમાત્રેણ ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

વિહારાભિરતો યસ્તુ ન રતો ધર્મગોચરે ।
સ્ત્રીમદ્યલોલુપમતિભિક્ષુરસ્તિ ન તાદૃશઃ

(ભવેન્મતિર્યસ્ય નિત્યં વિવિધે) પાપકર્મણિ ।
સ ભિક્ષુર્દેશિતો બુદ્ધૈઃ ન ભોક્તા સ્વકગોચરે

વરમાશીવિષવિષં કથિતં તામ્રમેવ ચ ।
ભુક્તસ્યાત્યન્તદુઃશીલૈરધિકં પાપભોજનમ્

યો હિ નાર્હતિ પિણ્ડાય નાસૌ પિણ્ડાય કલ્પતે ।
યસ્ય પિણ્ડિકૃતાઃ ક્લેશાઃ સર્પા ઇવ વિલેશયાઃ

સ ભિક્ષુઃ પિણ્ડભોજી સ્યાન્ન સ્ત્રીદર્શનતત્પરઃ ।
બન્ધકં યદિ ચાત્માનં કૃત્વા પરશુભક્ષતિમ્

ભિક્ષુર્દુર્ગુણાનાં સ્વરૂપમ્
કથં સ ભિક્ષુર્વિજ્ઞેયઃ સઙ્ઘરત્નપ્રદૂષકઃ ।
યસ્યેષ્ટા લાભસત્કારા વિષયા યસ્ય સમ્મતાઃ

નારિદર્શનસાકાઙ્ક્ષી ન ભિક્ષુર્ન ગૃહીવ સઃ ।
રાજસેવિષુ સૃષ્ટાશો મદ્યપઃ ક્રોધનસ્તથા

સદા ભિક્ષુર્બઞ્ચયતે દાયકાન્નનુ ચેતસા ।
ઉપાયનાન્યુપાદાય રાજદ્વારાશ્રિતા હિ યે ।
સંરબ્ધા ગૃહિભિઃ સાર્ધ યથા નાગા વનાશ્રિતાઃ

તસ્માત્ તાનેવ પુષ્ણન્તિ વાતેર્ષ્યાસ્તે સમાગતાઃ ।
પુત્રદારાન્ પરિત્યજ્ય યે શાન્તા રત્નમાશ્રિતાઃ

ભિક્ષોર્ગુણાનાં માહાત્મ્યમ્
પ્રહાય દોષાન્ યો ભિક્ષુરસ્તિ દર્શનતત્ત્વવિત્ ।
રૂપાદિસ્કન્ધતત્ત્વજ્ઞો મોક્ષાય યતતે સદા

ધર્માવબોધાભિરતો ધ્યાનારામવિહારવાન્
તત્ત્વલક્ષણસમ્બોધાત્ પ્રાપ્નુયાત્ પદમવ્યયમ્

મૈત્ર્યારામો હિ સતતમુદ્યુક્તો ધર્મગોચરે ।
તત્ત્વલક્ષણતત્ત્વજ્ઞો ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

યોનિશસ્તુ મતિર્યસ્ય કામક્રોધૈર્ન હન્યતે ।
સ ભિક્ષુરિતિ વિજ્ઞેયો વિપરીતસ્તતો ઽન્યથા

સર્વભૂતદૃઢઃ શાન્તઃ સર્વસઙ્ગતિવર્જિતઃ ।
સર્વબન્ધનનિર્મુક્તો ભિક્ષુર્ભવતિ તત્ત્વવિત્

કર્મણિ યસ્ય વિજ્ઞાનવિષયૈર્યો ન હન્યતે ।
નિર્મલઃ સ્યાત્ કનકવત્ સન્તુષ્ટો ભિક્ષુરુચ્યતે

પ્રિયાપ્રિયે મનો યસ્ય ન લેપમનુગચ્છતિ ।
સઙ્કલ્પાનાં વિધિજ્ઞો યઃ સર્વપાપવિવર્જિતઃ

અન્યસંદુષ્ટચરિતો ધર્મશીલો જિતેન્દ્રિયઃ ।
અહીનસત્વો મતિમાન્ ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

શાસ્ત્રે શાસ્ત્રાર્થવિજ્ઞાને મતિર્યસ્ય સદા રતા ।
ન પાનભોજનરતઃ સ ભિક્ષુઃ શાન્તમાનસઃ

ભિક્ષોઃ સ્વરૂપનિરૂપણમ્
વનારણ્યવિહારેષુ શ્મશાને તૃણસંસ્તરે ।
રમતે યસ્ય તુ મનો ભિક્ષુર્ભવતિ તાદૃશઃ

દોષાણાં કર્મતત્ત્વજ્ઞઃ ફલવિત્ પરિશેષતઃ ।
હેતુપ્રત્યયતત્ત્વજ્ઞો ભિક્ષુઃ સ્યાદ્ વીતકલ્મષઃ

(હત) કિલ્વિષકાન્તારો હતદોષો જિતેન્દ્રિયઃ ।
પુનર્ભવવિધિજ્ઞો યો ભિક્ષુઃ શાન્તમનાઃ (સ્મૃત)

નોત્કર્ષો હૃષ્ટહૃદયે નિન્દયા નૈવ રૂષ્યતિ ।
સમુદ્રતુલ્યગામ્ભીર્યો યોગવાન્ ભિક્ષુરુચ્યતે

આવેણિકો દૃઢમતિઃ સૂક્ષ્મવાદી ન લોલુપઃ ।
કામવાદી સમો દક્ષઃ સ ભિક્ષુઃ શાન્ત ઉચ્યતે

કામધાતૂપગાન્ હેતૂન્ રૂપધાતૌ તથૈવ ચ ।
આરુષ્યેષુ ચ તત્ત્વજ્ઞઃ શાસ્ત્રા ભિક્ષુઃ સ ઉચ્યતે

ન લૌકિકકથાસક્તઃ શત્રુદોષબધે સદા ।
વિષવદ્ યસ્ય વિષયાઃ સ ભિક્ષુર્દેશિતો બુધૈઃ

શુદ્ધા યસ્ય (હિ)કામેષુ મતિર્ભવતિ નિત્યશઃ ।
સ નિર્મુક્તમતિર્ભિક્ષુર્મુક્તઃ સંસારબન્ધનાત્

ધ્યાનાધ્યયનકર્મણ્યઃ કૌસીદ્યં યસ્ય દૂરતઃ ।
હિતકારી ચ સત્ત્વાનામ્ આરણ્યો ભિક્ષુરુચ્યતે

પ્રશ્નોત્તરમતિર્યસ્ય પ્રતિભાવન્ જિતેન્દ્રિયઃ ।
સ ધર્મઃ કથિતો જ્ઞેયો વિપરીતસ્તૃણૈઃ સમઃ

બુદ્ધશાસને કીદૃગ્ ભિક્ષુઃ શસ્તઃ?
કાયમાનસભીર્યસ્ય સર્વદા નૈવ ખિદ્યતે ।
સર્વકૃત્યકરો જ્ઞેયો યઃ સઙ્ઘાય ચ તત્પરઃ

ન પરાર્થ ન લોભાર્થ યશો ઽર્થ કુરુતે ન તુ ।
સઙ્ઘકાર્યે મતિર્યસ્ય સ મુક્તઃ સર્વબન્ધનૈઃ

ન સ્વર્ગાર્થ મતિર્યસ્ય લાભાર્થ યશસે ન વા ।
નિર્વાણાર્થ ક્રિયા સર્વા સ ભિક્ષુઃ સ્રોત ઉચ્યતે

પાપેભ્યો નિત્યવિરતઃ સત્કૃત્યેષુ રતઃ સદા ।
ન પાપમિત્રસંસર્ગી ભિક્ષુઃ સ્યાદ્ બુદ્ધશાસને

મૈત્ર્યા ભાવિતચિત્તસ્ય દક્ષસ્ય ઋજુચેતસઃ ।
શિક્ષાપદેષુ રક્તસ્ય નિર્વાણં નાતિદૂરતઃ

જરામરણશીલસ્ય સંસારવિમુખસ્ય ચ ।
ધ્યાને ઽપિ ન પ્રમત્તસ્ય નિર્વાણં નાતિદૂરતઃ

અનિત્યતાવિધિજ્ઞસ્ય શૂન્યતાવત્ક્રિયાવતઃ ।
ધ્યાનોત્કર્ષવિધિજ્ઞસ્ય નિર્વાણં નાતિદૂરતઃ

ધીરો ઽયમગ્રચોરો ઽયં યો ઽયં ભિક્ષુરસંવૃતઃ ।
અન્તઃપુરીવરસ્રાવી બહિશ્ચીવરસંવૃતઃ

ધર્મવિનયાદ્ રિક્તો ભિક્ષુર્દુઃખભાગી ભવેદેવ
યથા યત્નમયો રાશિઃ સર્વો ઽસારશ્ચ દુર્બલઃ ।
એવં સઞ્ચરતિ રિક્તો વિતથો ભિક્ષુવાદિકઃ

સ નારકેયો દુઃશીલઃ સઙ્ઘરત્નબહિષ્કૃતઃ ।
કાયસ્ય ભેદાન્નરકં નીયતે ચિત્તવઞ્ચિતઃ

વઞ્ચિતો ધર્મવિનયાદ્ યાતિ તત્ સ્વેન કર્મણા ।
મલિનસ્તમસા બદ્ધો દુઃખભાગી ભવિષ્યતિ

અપ્રાવૃતઃ શુભધમન્ નગ્નઃ સાધુજુગુપ્સિતઃ ।
નયતે નરકં ઘોરં યથા ધર્મબહિષ્કૃતઃ

અશોભનસ્ય નિચયો દુઃખદ્વારમનાવૃતમ્ ।
સંસારબન્ધનં તીવ્રં દૌઃશીલ્યમિતિ કથ્યતે

અસંવરેણ યો દગ્ધઃ સ દગ્ધો વહ્નિના ભૃશમ્ ।
તસ્ય સંવરક્ષીણસ્ય વિનિપાતો ધ્રુવં સ્થિતઃ

કુકર્તૃભિક્ષુરપિ નરકં યાતિ
મનસા સંવરસ્થેન સ્વાચારૈઃ સંવરાયતે ।
સમૂઢચર્યામારુહ્ય નરકાયોપકલ્પતે

અશુભં વર્ધતે તસ્ય દિવારાત્રૌ ચ સર્વતઃ ।
યસ્ય શીલમયં રત્નં દૌઃશીલ્યેન નિવારિતમ્

ધર્મશૂન્યસ્ય રિક્તસ્ય તમસા સંવૃતસ્ય ચ ।
વિદ્યતે ઽસંવરસ્તસ્ય યો ન શૌચાય કલ્પતે

અસંવરમયઃ પાશો મલિનઃ સાધુવર્જિતઃ ।
આકર્ષતિ સ દુઃશીલાન્ પાપિષ્ઠાન્ શીલવર્જિતાન્

અસંવરૈશ્ચ દૌઃશીલ્યૈઃ પાપૈશ્ચ સહ સઙ્ગતિઃ ।
દૂતકા નરકસ્યૈતે કામાનામપિ સેવકાઃ

અસંવૃતપ્રસૂતસ્ય ચપલસ્ય વિશેષતઃ ।
પાપકર્માભિયુક્તસ્ય નરકં નાતિદૂરતઃ

કિમેતે નાવગચ્છન્તિ કર્મણાં સદૃશં ફલમ્ ।
અક્ષિપાતાય મૂઢાય દુર્મતૌ (યે) વિમોહિતાઃ

અહન્યહનિ વર્ધન્તે પાપનદ્યો દુરાસદાઃ ।
દુઃખોર્મિમાલાશ્ચપલાઃ પાપિષ્ઠજનહારિણઃ

ન તેષાં સુકરં જન્મ ન તેષાં સુકરં મનઃ ।
અશીલાઃ પુરુષા યે વા શુક્લધર્મવિવર્જિતાઃ

ધર્મો ઽત્યુચ્ચઃ શુભો માર્ગઃ
અત્યુચ્ચશ્ચ શુભો માર્ગઃ સ ઽધર્મઽ ઇતિ કથ્યતે ।
તં પ્રાપ્યમનુજઃ શીઘ્રં પ્રયાતિ પદમચ્યુતમ્

તતો ઽપવાદાઃ સાધ્યન્તે શક્તિમન્તઃ સુખાસ્તુ યે ।
સંવરસ્ય સદા દાસાસ્તેષાં દુઃખં ન વિદ્યતે ।
દૌઃશીલ્યપરમો હ્યેષ મલિનીકુરુતે નૃણામ્

યે શૈક્ષ્યપદવિભ્રષ્ટા ભાગિનો નરકસ્ય તે ।
એવં જ્ઞાત્વા નરઃ સર્વ સંવરં પ્રતિપદ્યતે

શુભધર્મી ભિક્ષુર્નિર્વાણં નાતિચિરં પ્રાપ્નોતિ
ભવાર્ણસ્ય સર્વસ્ય સેતુભૂતો હિ સંવરઃ ।
શુદ્ધાજીવવિશુદ્ધસ્ય શાન્તવક્ત્રસ્ય કર્મણઃ

ધ્યાયિનો વિપ્રમુક્તસ્ય નિર્વાણં નાતિદૂરતઃ ।
ધૂર્ધરસ્યાપ્રમત્તસ્ય શ્મશાનવનસેવિનઃ

શાયિનો ભૂતલે નિત્યં નિર્વાણં નાતિદૂરતઃ ।
પાંશુશય્યાવલમ્બાંસપાતમેકં સજર્જરમ્

સન્તોષઃ ફલમૂલૈશ્ચ સ સુખી બુદ્ધસમ્ભવઃ ।
વિપ્રમુક્તસ્ય કામેભ્યઃ સન્તોષો હીતરસ્ય ચ

સવિમુક્તકચિત્તસ્ય નિર્વાણં નાતિદૂરતઃ ।
કુહકામલમુક્તસ્ય રજો વા તસ્ય તાયિનઃ

આકાશસમચિત્તસ્ય નિર્વાણં નાતિદૂરતઃ ।
બહુબદ્ધપદૈર્યુક્તા વિજ્ઞેયા (ભવ)ચારિકા

નાશિકા બ્રહ્મચર્યસ્ય નિર્વાણગતિદુઃખિકા ।
સેવ્યતે યા જનૈર્નિત્યં પ્રાકૃતૈઃ શીલવર્જિતૈઃ

અજસ્ત્રં પરિવર્જ્યા સા ધ્યાયિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ।
દૌર્બલ્યમૂલમેકા સા મનસ્કારપ્રણાશિકા

નાશિની બ્રહ્મચર્યસ્ય નરકસ્ય પ્રદર્શિકા ।
ભ્રંશિકા સ્વર્ગમાર્ગસ્ય દુઃખસાગરશોષિકા

દૂતિકા પ્રેતલોકસ્ય તિર્યગ્યોનિનિપાતિકા ।
નામ્ના સઙ્ગણિકા સેવા સંસારે બન્ધમાતૃકા

ધ્યાનાધ્યયનશક્તૈવ વર્જ્યા નિત્યં હિ ભિક્ષુભિઃ ।
ધ્યાનાધ્યયનનિર્મુક્તો નિમિત્તાભિરતઃ સદા

પરધર્મો ભયાવહઃ
વિવર્જિતઃ શુભૈર્ધર્મૈરપાપગમનાય સઃ ।
સ્વધર્મ યઃ પરિત્યજ્ય પરધર્મેષુ રજ્યતે

ધર્મદ્વયપરિભ્રષ્ટો વિનિપાતાય કલ્પતે ।
સ્વગૃહં યઃ પરિત્યજ્ય પરવેશ્યાનિ તિષ્ઠતિ

સદાયં લાઘવં યાતિ નિધનં ચાશુ ગચ્છતિ ।
તથા યો વિમતિર્ભૂતો વિદ્વન્માની જનેચ્છયા

સ્વધર્મવિરતિં કૃત્વા પરધર્મેષુ વર્તતે ।
અધર્મે ચાશયસ્તસ્ય પરલિઙ્ગોપજીવિનઃ

તૃણવિદ્યાભિલિપ્તો ઽયં પ્રેતઃ પાપેષુ પચ્યતે ।
યશો ઽન્તં પદમાસ્થાય પાપકર્મણિ વર્તતે

નાસૌ ભિક્ષુરિહોચ્યતે
શશ્વત્ સ પતિતો દૃષ્ટઃ શાસનાન્તાત્ પ્રવર્તતે ।
નિસ્પૃહઃ કામચર્યાસુ નિરામોદઃ પ્રવર્જિતઃ ॥
આરબ્ધવીર્યઃ સન્તુષ્ટો ધ્યાયી ભિક્ષુરિહોચ્યતે

ન ચ કામેષુ સંસક્તો નિત્યાહારવિહારવાન્ ।
કાષાયસંવૃતઃ ક્ષૌરો નાસૌ ભિક્ષુરિહોચ્યતે

નિમિત્તબોધકો (યસ્તુ) નક્ષત્રગતિચિન્તકઃ ।
રાજસેવાપ્રમત્તશ્ચ ન સ ભિક્ષુરિહોચ્યતે

વૈદ્યકર્માણિ કુર્વશ્ચ શ્રુતિ સઙ્ગ્રથનં તથા ।
સઙ્કીર્ણા દિનચર્યા ચ કુર્વન્ ભિક્ષુઃ પ્રણશ્યતિ

ધ્યાનાધ્યયનવિદ્વેષી રતઃ સઙ્ગણિકાસુ ચ ।
લોભસત્કારલાભં ચ કુર્વન્ ભિક્ષુઃ પ્રણશ્યતિ

સુવર્ણધાતુસંસક્તો બહુમિત્રરતિશ્ચ યઃ ।
અન્યલાભાભિલાષિતો ભિક્ષુઃ પતતિ શાસનાત્

તપસઃ સઙ્ગનિર્મુક્તો ન પાપગણસેવકઃ ।
સક્તૂદકેન સન્તુષ્ટઃ સ ભિક્ષુર્નિષ્ઠુરઃ સ્મૃતઃ

કઃ શુદ્ધો ભિક્ષુઃ?
આગતાન્ વિષયાન્ સર્વાન્ ત્યજતિ જ્વલનોપમાન્ ।
વિશુદ્ધદોષો મણિવચ્છુદ્ધો ભિક્ષુરિહોચ્યતે

અન્તર્બહિર્વિશુદ્ધાત્મા જ્ઞાનાદિભિરલઙ્કૃતઃ ।
શ્રદ્ધયા શીલવસ્ત્રેણ ક્રિયાવાન્ ભિક્ષુરુચ્યતે

લોભધર્મવ્યતીતો યઃ સ્થિતો મેરુરિવાચલઃ ।
સર્વલોકપ્રિયઃ શાન્તઃ પારગો ભિક્ષુરુચ્યતે

ત્રિરાત્રિવાસી કુત્રાપિ કુશાસનવિધારકઃ ।
ગિરિગહ્વરસેવી ચ વિમુક્તો ભિક્ષુરુચ્યતે

પાપભીરુરસંસ્પર્શી સંવૃતઃ ચ સુસંવૃતઃ ।
જ્ઞાનસેવી સ્થિરઃ શાન્ત એકાકી ભિક્ષુરુચ્યતે

અચલઃ પ્રિયવાદી ચ પાપમિત્રવિવર્જિતઃ ।
અશક્તઃ સર્વકૃત્યેષુ મુક્તો ભિક્ષુરિહોચ્યતે

રાજસેવા કુકષાયોક્તિસેવા
રાજસેવા વિગર્હ્યાસ્તિ ભિક્ષોશ્ચારણ્યવાસિનઃ ।
કુકષાયોક્તિસેવાસૌ મૃત્યુતસ્કરજીવિકા

ન હિ રાજસેવકો ભિક્ષુર્યઃ સેવ્યો દેવતૈરપિ ।
ન હિંસાસવસંસૃષ્ટો મહતે ઽશુચિસેવકઃ

ભિક્ષોઃ રાજસેવા ન શોભતે
નિર્મલસ્ય નિરામસ્ય નિસ્પૃહસ્ય ચ દેહિનઃ ।
સંસારભયભીતસ્ય રાજસેવા ન શોભતે

વનારણ્યશ્મશાનેષુ પલ્વલો ગિરિભૂમિષુ ।
પ્રાન્તભૂમિષુ ગ્રામસ્ય સ્થિતઃ ભિક્ષુઃ પ્રશોભતે

વનારણ્યશ્મશાનેષુ ભિક્ષુર્ન રાજસેવયા ।
ધ્યાનાધ્યયનનિર્મુક્તઃ કવલાહારભોજિતા ।
ન ભિક્ષુરિતિ વિજ્ઞેયઃ પિશાચસમમાનસઃ

ધ્યાનાદ્ધિ વિમલં સૌખ્યં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।
ન તત્સુખાત્સુખં ચાન્યદસ્તિ લોકે કથઞ્ચન

તદુત્તમધ્યાનસુખં મુક્ત્વા યઃ પુરુષાધમઃ ।
રસેષુ રમતે બાલસ્તેન મૂઢો વિહન્યતે

વિષયૈર્ભ્રામિતસ્યાસ્ય નિત્યં તદ્ગતચેતસઃ ।
વર્ધન્તે ઽકુશલા ધર્માઃ પરલોકાપકર્ષકાઃ

આત્મજ્ઞો ભિક્ષુર્નિર્વાણમધિગચ્છતિ
આત્મનો યાનહીનશ્ચ ગુરુપૃચ્છનકસ્તથા ।
ભિક્ષુરુદ્યુક્તવીર્યશ્ચ નિર્વાણમધિગચ્છતિ

શ્રુતં યાવદ્ ભવત્યેવ તાવદેવ પ્રભાષતે ।
આત્મજ્ઞો માનહીનશ્ચ ભિક્ષુર્ભવતિ તત્ત્વવિદ્

માનાપમાનહીનો યો માર્ગામાર્ગવિચક્ષણઃ ।
સ્વપરાર્થવિધિજ્ઞો યઃ સ તુષ્ટો ભિક્ષુરુચ્યતે

માનિનઃ કુતઃ શાન્તિઃ?
માનિનઃ ક્રૂરમનસશ્ચપલસ્યાલ્પમેધસઃ ।
લાભસત્કારયાતસ્ય કુતઃ શાન્તિર્ભવિષ્યતિ?

પ્રસન્નાચારયુક્તસ્ય જ્ઞાનગોચરસેવિનઃ ।
સંસારદોષભીતસ્ય પ્રવ્રજ્યા સફલા મતા

સ્વભાવપરભાવેષુ યસ્ય બુદ્ધિર્નમુઞ્ચતિ ।
ન કર્મણ્યવિપાકે ચ માર્ગામાર્ગે તથૈવ ચ

નિવાસોપહતો ભિક્ષુઃ સુખં ન વિન્દતિ
સદાચારવિયુક્તસ્ય સુખદુઃખાભયસ્ય ચ ।
નિવાસોપહતો ભિક્ષુર્બાલવદ્ દૃશ્યતે પરૈઃ

તૃણવલ્લઘુતાં યાતિ સ્વાર્થાચ્ચ પરિહીયતે ।
નિવાસોપહતો ભિક્ષુઃ પરિહીણવને સ્થિતઃ

ધ્યાનાધ્યયનકૃત્યેષુ મનો નૈવ પ્રવર્તતે ।
નિવાસોપહતો ભિક્ષુર્જનસઞ્ચયતત્પરઃ

સઞ્ચયવ્યગ્રમનસા જીવિતં પરિહીયતે ।
ક્ષિણોતિ રેતસં સ્વસ્ય જીવિતં નૈવ ગચ્છતિ

કઃ દુર્ગતિં યાતિ?
ન ચ વિન્દતિ યત્ કૃત્વા સુખમન્યત્ર ભુજ્યતે ।
નિવાસોપહતો ભિક્ષુર્જનસઞ્ચયતત્પરઃ ।
પાપાનિ યાતિ નિત્યં સ તેન ગચ્છતિ દુર્ગતિમ્

શ્રામણ્યધર્મસ્ય મહત્ત્વમ્
અનભિપ્રેતમનસો નિરાશસ્ય ચ દેહિનઃ ।
સર્વસઙ્ગવિમુક્તસ્ય શ્રામણ્યં સફલં મતમ્

ગિરિગહ્વરવૃક્ષેષુ નિત્યં ધ્યાનવિહારિણઃ ।
પ્રસીદતિ શુભં જ્ઞાનં દૌઃશીલ્યપરિવર્જિતમ્

કેષાં સફલં જીવનમ્?
સર્વસઙ્ગવિનિર્મુક્તો વિષયૈર્ન ચ વઞ્ચિતઃ ।
(સ) ભિક્ષુ નિષ્ફલો જ્ઞેયઃ શુષ્કેન્ધનમિવાનલઃ

નિર્વાણાભિરતસ્ય ભિક્ષોઃ પ્રશંસા
નિર્વાણાભિરતો યો હિ ભીતસ્ય વિભવાર્ણવાત્ ।
ભિક્ષુર્ભવતિ શુદ્ધાત્મા ન નિવાસેન કર્હિચિત્

તૃષ્ણા એવ અનર્થકરી
લોભમોહેષુ યે શક્તાસ્તે શક્તા તૃષ્ણયા સદા ।
તૃષ્ણાબન્ધનબદ્ધાનાં નાયં લોકો ન ચાપરઃ

ધર્મજ્ઞો દુર્ગતિ ન લભતે
અસંશક્તા મતિર્યસ્ય મિથ્યાકર્મસુ સર્વદા ।
અપક્ષપાતી ધર્મજ્ઞો ન સ ગચ્છતિ દુર્ગતિમ્

કઃ મુનિરુચ્યતે?
દોષપઙ્કેમનો યસ્ય ન લિમ્પતિ કથઞ્ચન ।
એકારામવિહારીયો નિરાશો મુનિરુચ્યતે

નિર્મુક્તો વિમલાચારો નિવૃત્તમલકલ્મષઃ ।
મુક્તો યો વિષયૈઃ સર્વૈરારણ્યો મુનિરુચ્યતે

લોકધર્મૈર્ન નિર્વેદં સમાયાતિ કથઞ્ચન ।
સુખદુઃખસમપ્રજ્ઞો નિર્મલો મુનિરુચ્યતે

સન્તોષઃ પરમો(ધર્મો) નિત્યં કામવિવર્જિતઃ ।
નિરામયઃ કૃચ્છ્રજીવી શુચિર્મુનિરિહોચ્યતે

નયેન્ન તેન સંશ્લેષં યત્ર યત્રાનુગચ્છતિ ।
એકચારી દૃઢમતિઃ ક્રિયાવાન્ મુનિરુચ્યતે

શુભાશુભાનાં સર્વેષાં કર્મણાં ફલતત્ત્વવિત્ ।
શુભાશુભપરિત્યાગી લોકે ઽસૌ મુનિરુચ્યતે

ઉદ્યુક્તો દોષનાશાય નિત્યકામગતિઃ સ્મૃતઃ ।
ઉદયવ્યયતત્ત્વજ્ઞો બુદ્ધિમાન્ મુનિરુચ્યતે

દેશકાલવિદાં શ્રેષ્ઠો ઽદ્વયવાદી જિતેન્દ્રિયઃ ।
સંસારભયભીતો ઽયં પ્રશાન્તો મુનિરુચ્યતે

કઃ ભિક્ષુઃ નિર્વાણમધિગચ્છતિ?
એકારામગતો ભિક્ષુઃ સંક્ષિપ્તેન્દ્રિયપઞ્ચકઃ ।
દેહલક્ષણતત્ત્વજ્ઞો નિર્વાણમધિગચ્છતિ

વીર્યવાન્ (સત્યવાક્) ભિક્ષુર્નિત્યં દોષવિવર્જિતઃ ।
ઉદ્યાનમિવ ક્રીડાયા નિર્વાણમધિગચ્છતિ

કલ્યાણધર્મી ભવ
દગ્ધે ક્લેશે વયં દગ્ધા વનં દગ્ધં યથાગ્નિના ।
કલ્યાણધર્મે સંરક્તા ન રક્તા કામભોજને

માયયા જનાઃ વઞ્ચકાઃ ભવન્તિ
નિત્યં પ્રાપ્ત્યુત્સુકા યે (હિ) નિત્યં સ્વજનસંરતાઃ ।
માયયા વઞ્ચકા (યે તુ) મૂઢાસ્તે ધર્મવર્ત્મનિ

શુભકર્મણિ મનઃ કાર્યઃ
રમણીયાન્યરણ્યાનિ તત્રૈવ રમતે મનઃ ।
રમન્તે વીતરાગાસ્તે ન તુ કામગવેષિણઃ

સ કથાભિરતો યસ્તુ રતો વિષયતૃષ્ણયોઃ ।
ન યાસ્યતિ પુરં શાન્તં યો ચ મૃત્યું ન વિન્દતિ

અદ્વયવાદી ભવ
યો ઽત્યન્તશાન્તમનસા નિત્યં ધ્યાનપરાયણઃ ।
આદિમધ્યાન્તકલ્યાણો નિત્યમદ્વયગોચરઃ