Dharmasamuccaya · Chapter 20

// iti kṣudhāvarga ekonaviṃśaḥ //
(20) kausīdyavargaḥ
kausīdyena jñānahāniḥ
kausīdyamatimāyā ca dambhaḥ pāruṣyameva ca /
niyātabhūmayo dṛṣṭā jñānasya ca vivarjanam

saṃśleṣaścāpyasādhūnāṃ sādhūnāṃ varjanaṃ tathā /
nāśasya hetavaḥ śaktā mithyādarśanameva ca

adeśakālasaṃraṃbho vācyāvācyamajānataḥ /
anarthabhūmayo hyetā visrambhaścāpi tanmayaḥ

anarthabhūmayaḥ
yena tena ca samprītiḥ yatra tatra ca bhojanam /
lāghavaṃ janayatyante 'praśaṃsā cātmanastathā

dhairyanāśaḥ smṛtibhraṃśo virodhaḥ pārthivena ca /
akrāntamṛtyavo hyete krūratā manasi sthitā

akarmāphalatattvajño dharmādharmavahiṣkṛtaḥ /
puruṣaḥ sādhunirmuktaḥ prapātagamanāśayaḥ

kausīdyamatinidrā ca rasanā gṛhyate tathā /
puṃdveṣayonayaḥ proktāḥ pāruṣyavacanaṃ tathā

lobho 'pamānasya kāraṇam
atilobho 'pamānaśca atimānaśca cāpalam /
dharmavarjyā kāmasevā mohasya paridīpikāḥ

doṣāṇāṃ mūlaṃ kausīdyam
trayāṇāmiha doṣāṇāṃ kausīdyaṃ mūlamucyate /
vīryārambheṇa duṣyante doṣā manasi sambhavāḥ

vīryārambheṇa hi phalaṃ hyavaśyamupabhujyate /
nyāyenārabdhatattvasya karmaṇo dṛśyate phalam

karmaṇastrividhasyāsya phalaṃ trividhamucyate /
trirāśiniyataṃ tacca triśūlaṃ tribhavānugam

kausīdyasevino durgatiḥ
pāpasevī pracaṇḍo yaḥ kausīdyamapi sevate /
dharmavidveṣakaḥ krūro 'nutpathānupadhāvati

yasya tasya ca santuṣṭo yasya tasya prakupyati /
yatra tatra ca saṃsakto sa mūḍha iti kathyate

kausīdyaṃ (yat) svamanasaḥ pramādaviṣamūrcchitam /
prapātaṃ taṃ ca saṃrabdhamavisaṃvādakaṃ param

vīryārambhe mahāpāpakausīdyamalavarjitāḥ /
vimukterupabhoktāraste janāḥ sukhabhāginaḥ

kausīdyaṃ sarvadharmāṇāmajarāmarakārakam /
tena doṣeṇa mahatā narā duḥkhasya bhāginaḥ

sahāyaśca sukhāveśī tasmāt tat parivarjayet /
tena viddho hi puruṣaḥ svadhistutyaḥ samantataḥ

kusīdasyālpabhāgasya mohāpahṛtacetasaḥ /
kutsitaḥ svajanaiḥ sarvairna gatirvidyate śivā

kausīdyarataḥ pāpībhavati
kausīdyapāpasaṃsargīstyānamiddhaṃ tathaiva ca /
mokṣadvāravighātāya bhavantyete mahābhayāḥ

duḥkhasyaitāni harmyāṇi
āhrīkyamanapatrāpyamauddhatyaṃ pāpamitratā /
duḥkhasyaitāni harmyāṇi tebhyo rakṣennu paṇḍitaḥ

kausīdyenābhibhūtā ye nirārambhā gatitviṣaḥ /
socchvāsamaraṇaṃ teṣāṃ jīvitaṃ cāpi niṣphalam

jīvamānā na jīvanti kausīdyopahatā narāḥ /
mṛtyoratyadhikaṃ hyetat kausīdyamiti manyate

ārabdhavīryā eva bhavasāgaraṃ taranti
kausīdyapaṅkamagnā ye magnāste duḥkhasaṃstare /
ārabdhavīryā ye puṃsaste tīrṇā bhavasāgarāt

kausīdyānmandavīryo yaḥ sadā pāparataśca yaḥ /
sa jīvamāno 'pi mṛto mṛtastu narakāya saḥ

mānavānāṃ nirdhanatve kausīdyaṃ kāraṇam
nirdhanāḥ paśubhistulyāste narā duḥkhabhāginaḥ /
parapiṇḍāśino dīnāḥ kausīdyaṃ tatra kāraṇam

prāyaśastu kusīdānāṃ paradāropajīvinām /
ratābhilāṣo 'tyadhiko maithune ca sadā ratiḥ

te tattvakārikā riktāḥ kevalāhāratatparāḥ /
mṛtyukāle samutpanne dahyante svena cetasā

śītoṣṇaṃ ca sahantyete kṣutpipāse tathaiva ca /
gātrāntā ca kriyā kāryā yātrā dharmāya sarvadā

ataḥ kausīdye na matiḥ kāryā
na kausīdye matiṃ kuryāt kuśīle śīlakāmukaḥ /
saṃsāre sīdati nityaṃ na ca duḥkhāt pramucyate

kudīdānvitaḥ lokavañcito bhavati
paribhūya satāṃ madhye kusīdāllokavañcitaḥ /
vañcitaśca bhavatyante śarmaṇo vā vimucyate

dharmeṇa vimuktirbhavati
vīryavān smṛtisaṃlabdha ekāntanirataḥ sadā /
vimuktapāpakaidharmairmokṣaṃ prāpnoti yatnataḥ

kukarmeṣu matiḥ na kāryā
evaṃvidhā duḥkhaparamparā hi, sattvaḥ kukarmeṣu (matiṃ) na kuryāt /
loke tridoṣānalasampradīpte, kuryāt parāṃ śāntikṛpā mṛte na