Dharmasamuccaya · અધ્યાય 20

॥ ઇતિ ક્ષુધાવર્ગ એકોનવિંશઃ ॥
(20) કૌસીદ્યવર્ગઃ
કૌસીદ્યેન જ્ઞાનહાનિઃ
કૌસીદ્યમતિમાયા ચ દમ્ભઃ પારુષ્યમેવ ચ ।
નિયાતભૂમયો દૃષ્ટા જ્ઞાનસ્ય ચ વિવર્જનમ્

સંશ્લેષશ્ચાપ્યસાધૂનાં સાધૂનાં વર્જનં તથા ।
નાશસ્ય હેતવઃ શક્તા મિથ્યાદર્શનમેવ ચ

અદેશકાલસંરંભો વાચ્યાવાચ્યમજાનતઃ ।
અનર્થભૂમયો હ્યેતા વિસ્રમ્ભશ્ચાપિ તન્મયઃ

અનર્થભૂમયઃ
યેન તેન ચ સમ્પ્રીતિઃ યત્ર તત્ર ચ ભોજનમ્ ।
લાઘવં જનયત્યન્તે ઽપ્રશંસા ચાત્મનસ્તથા

ધૈર્યનાશઃ સ્મૃતિભ્રંશો વિરોધઃ પાર્થિવેન ચ ।
અક્રાન્તમૃત્યવો હ્યેતે ક્રૂરતા મનસિ સ્થિતા

અકર્માફલતત્ત્વજ્ઞો ધર્માધર્મવહિષ્કૃતઃ ।
પુરુષઃ સાધુનિર્મુક્તઃ પ્રપાતગમનાશયઃ

કૌસીદ્યમતિનિદ્રા ચ રસના ગૃહ્યતે તથા ।
પુંદ્વેષયોનયઃ પ્રોક્તાઃ પારુષ્યવચનં તથા

લોભો ઽપમાનસ્ય કારણમ્
અતિલોભો ઽપમાનશ્ચ અતિમાનશ્ચ ચાપલમ્ ।
ધર્મવર્જ્યા કામસેવા મોહસ્ય પરિદીપિકાઃ

દોષાણાં મૂલં કૌસીદ્યમ્
ત્રયાણામિહ દોષાણાં કૌસીદ્યં મૂલમુચ્યતે ।
વીર્યારમ્ભેણ દુષ્યન્તે દોષા મનસિ સમ્ભવાઃ

વીર્યારમ્ભેણ હિ ફલં હ્યવશ્યમુપભુજ્યતે ।
ન્યાયેનારબ્ધતત્ત્વસ્ય કર્મણો દૃશ્યતે ફલમ્

કર્મણસ્ત્રિવિધસ્યાસ્ય ફલં ત્રિવિધમુચ્યતે ।
ત્રિરાશિનિયતં તચ્ચ ત્રિશૂલં ત્રિભવાનુગમ્

કૌસીદ્યસેવિનો દુર્ગતિઃ
પાપસેવી પ્રચણ્ડો યઃ કૌસીદ્યમપિ સેવતે ।
ધર્મવિદ્વેષકઃ ક્રૂરો ઽનુત્પથાનુપધાવતિ

યસ્ય તસ્ય ચ સન્તુષ્ટો યસ્ય તસ્ય પ્રકુપ્યતિ ।
યત્ર તત્ર ચ સંસક્તો સ મૂઢ ઇતિ કથ્યતે

કૌસીદ્યં (યત્) સ્વમનસઃ પ્રમાદવિષમૂર્ચ્છિતમ્ ।
પ્રપાતં તં ચ સંરબ્ધમવિસંવાદકં પરમ્

વીર્યારમ્ભે મહાપાપકૌસીદ્યમલવર્જિતાઃ ।
વિમુક્તેરુપભોક્તારસ્તે જનાઃ સુખભાગિનઃ

કૌસીદ્યં સર્વધર્માણામજરામરકારકમ્ ।
તેન દોષેણ મહતા નરા દુઃખસ્ય ભાગિનઃ

સહાયશ્ચ સુખાવેશી તસ્માત્ તત્ પરિવર્જયેત્ ।
તેન વિદ્ધો હિ પુરુષઃ સ્વધિસ્તુત્યઃ સમન્તતઃ

કુસીદસ્યાલ્પભાગસ્ય મોહાપહૃતચેતસઃ ।
કુત્સિતઃ સ્વજનૈઃ સર્વૈર્ન ગતિર્વિદ્યતે શિવા

કૌસીદ્યરતઃ પાપીભવતિ
કૌસીદ્યપાપસંસર્ગીસ્ત્યાનમિદ્ધં તથૈવ ચ ।
મોક્ષદ્વારવિઘાતાય ભવન્ત્યેતે મહાભયાઃ

દુઃખસ્યૈતાનિ હર્મ્યાણિ
આહ્રીક્યમનપત્રાપ્યમૌદ્ધત્યં પાપમિત્રતા ।
દુઃખસ્યૈતાનિ હર્મ્યાણિ તેભ્યો રક્ષેન્નુ પણ્ડિતઃ

કૌસીદ્યેનાભિભૂતા યે નિરારમ્ભા ગતિત્વિષઃ ।
સોચ્છ્વાસમરણં તેષાં જીવિતં ચાપિ નિષ્ફલમ્

જીવમાના ન જીવન્તિ કૌસીદ્યોપહતા નરાઃ ।
મૃત્યોરત્યધિકં હ્યેતત્ કૌસીદ્યમિતિ મન્યતે

આરબ્ધવીર્યા એવ ભવસાગરં તરન્તિ
કૌસીદ્યપઙ્કમગ્ના યે મગ્નાસ્તે દુઃખસંસ્તરે ।
આરબ્ધવીર્યા યે પુંસસ્તે તીર્ણા ભવસાગરાત્

કૌસીદ્યાન્મન્દવીર્યો યઃ સદા પાપરતશ્ચ યઃ ।
સ જીવમાનો ઽપિ મૃતો મૃતસ્તુ નરકાય સઃ

માનવાનાં નિર્ધનત્વે કૌસીદ્યં કારણમ્
નિર્ધનાઃ પશુભિસ્તુલ્યાસ્તે નરા દુઃખભાગિનઃ ।
પરપિણ્ડાશિનો દીનાઃ કૌસીદ્યં તત્ર કારણમ્

પ્રાયશસ્તુ કુસીદાનાં પરદારોપજીવિનામ્ ।
રતાભિલાષો ઽત્યધિકો મૈથુને ચ સદા રતિઃ

તે તત્ત્વકારિકા રિક્તાઃ કેવલાહારતત્પરાઃ ।
મૃત્યુકાલે સમુત્પન્ને દહ્યન્તે સ્વેન ચેતસા

શીતોષ્ણં ચ સહન્ત્યેતે ક્ષુત્પિપાસે તથૈવ ચ ।
ગાત્રાન્તા ચ ક્રિયા કાર્યા યાત્રા ધર્માય સર્વદા

અતઃ કૌસીદ્યે ન મતિઃ કાર્યા
ન કૌસીદ્યે મતિં કુર્યાત્ કુશીલે શીલકામુકઃ ।
સંસારે સીદતિ નિત્યં ન ચ દુઃખાત્ પ્રમુચ્યતે

કુદીદાન્વિતઃ લોકવઞ્ચિતો ભવતિ
પરિભૂય સતાં મધ્યે કુસીદાલ્લોકવઞ્ચિતઃ ।
વઞ્ચિતશ્ચ ભવત્યન્તે શર્મણો વા વિમુચ્યતે

ધર્મેણ વિમુક્તિર્ભવતિ
વીર્યવાન્ સ્મૃતિસંલબ્ધ એકાન્તનિરતઃ સદા ।
વિમુક્તપાપકૈધર્મૈર્મોક્ષં પ્રાપ્નોતિ યત્નતઃ

કુકર્મેષુ મતિઃ ન કાર્યા
એવંવિધા દુઃખપરમ્પરા હિ, સત્ત્વઃ કુકર્મેષુ (મતિં) ન કુર્યાત્ ।
લોકે ત્રિદોષાનલસમ્પ્રદીપ્તે, કુર્યાત્ પરાં શાન્તિકૃપા મૃતે ન