Dharmasamuccaya · Chapter 16
// iti pāpavargaḥ pañcadaśaḥ //
(16) narakavargaḥ
aṣṭau narakāgnayaḥ
kṛtvā duṣkṛtakarmāṇi sattvā viṣamajīvinaḥ /
yā gatiḥ pretya gacchantī tānapāyān (hi me) śṛṇu
sañjīvaṃ kāmasūtraṃ ca sampātaṃ dvau ca rauravau /
tamoparaṃ mahācitrapatanaṃ ca pratāpanam
ityete narakā aṣṭāvākhyātā duratikramāḥ /
raudrakarmābhisaṅkīrṇāḥ pratyekaṃ kṣobhadā (matāḥ)
narakāgnīnāṃ bhayānakatvam
catuḥskandhāścaturdvārā vibhaktā bhāgaśo mitāḥ /
ayaḥ prākāraparyantā ayasā pratiduḥkhitāḥ
taptāyomayasaṃ bhūmirjvalantī tejasodgatā /
anekayojanaśataṃ dahati svaciṃṣā(bhṛśam)
kandarpadamanā ghorā arciṣmanto durāsadāḥ /
romaharṣaṇarūpāste 'pyāhurduḥkhā bhayānakāḥ
narake patitā bhṛśaṃ tapyante
ete patanti narake ūrdhvapādā avāṅmukhāḥ /
ṛṣīṇāmativaktāraḥ saṃyatānāṃ tapasvinām
te punastatra pacyante taptāmbhasi kṛtā iva /
krandamānā divārātrau, nagā vāteritā iva
praṇadanti mahānādaṃ tīvraduḥkhaiḥ pratāpitāḥ /
sarvā diśaśca dhāvanti nārakaiḥ puruṣairdrutāḥ
kudṛṣṭyā mohayitvārthe mohapāśāvṛto janaḥ /
prāpnoti narakaṃ ghoraṃ kāraṇodadhisaṃvṛtaḥ
kudṛṣṭyā dagdhasarvasvo manuṣyaḥ puruṣādhamaḥ /
tathā baddho 'sti narake mānināṃ ghorakāraṇam
ye mithyāvaśamāpannāḥ puruṣā mandamedhasaḥ /
te sarve narakaṃ yānti cittairhi parivañcitāḥ
kukṛtaphalam
yastvayā duṣkṛtaṃ pūrva kṛtaṃ cittānuvartinā /
tasya bhuṅktaphalaṃ mūḍha vipākottama (māpsyasi)
hāryāṇi paricittāni, saṃsevyāḥ parayoṣitaḥ /
hrasvā (hi) jantavo nityaṃ svacittaparivañcitāḥ
tasya karmavipākasya vaśa eva tvamāgataḥ /
kiṃ krandasi svayaṃ kṛtvā kukarma puruṣādhama!
ye narāḥ kukṛtaṃ kṛtvā pañcatvaṃ yāntyamedhasaḥ /
yeṣāṃ tu niṣphalaṃ janma bījamuptaṃ yathoṣare
alpamādhuryasaṃyuktān kāmān kaṭuvipākinaḥ /
sevate yastvasau mūḍhaḥ sa yāti tamaso tamaḥ
kiṃ kṛtaṃ mūḍha bhavatā putradārasukhārthinā /
dahasye narake caikaḥ svakarmaphalavañcitaḥ
keṣāṃ duṣkaraṃ jīvanam?
yaḥ putradāravaśagaḥ sevate duṣkaraṃ naraḥ /
sa yāti narakatvaṃ (ca) pāpaṃ tadanubhūyate
na dārā na sutā nārtha na mitrāṇi kathañcana /
mṛtyukāle samutpanne rakṣanti samupasthitāḥ
yeṣāṃ sāṃkleśikaṃ cittaṃ tṛṣṇayā parivañcitam /
sahāyatā kutasteṣāṃ kasmāt (tvaṃ) paritapyase?
hṛto 'si pūrvaviṣayaistṛṣṇayā parivañcitaḥ /
kiṃ krandasi svayaṃ kṛtvā kukṛtaṃ mūḍhacetanaḥ
na tathāgnirna śastrāṇi na viṣaṃ nārayaḥ sthitāḥ /
bādhate puruṣaṃ loke yathā duṣkṛtyamātmajam
pakṣiṇāṃ nīḍavāsavat bhavacakram
digbhāge hi yathā gatvā saṃśrayante vanaspatīn /
vihagāḥ kālamutthāya tathā prāṇisamāgamaḥ
nāśayitvā paraṃ dravyaṃ kṛtvā lokavyatikramaṃ /
kiṃ karotyaśubhaṃ karma mohena parivañcitaḥ
yena yāti parāṃ śāntiṃ yena yātyasurālayam /
tatra hetuḥ paraṃ mohastamasāmapi yat tamaḥ
kuṭumbāya kṛtaṃ pāpaṃ narake pātayati
putradāramayaiḥ pāśaiścānītā narakālayam /
yadartha kriyate pāpaṃ yuṣmābhiścittavañcitaiḥ
mitrāṇi putrāḥ (pitarau kiṃ) bandhujanabāndhavāḥ /
yeṣāmarthe kṛtaṃ pāpaṃ bhavadbhirmandabuddhibhiḥ
nūnamātmā na te kānto babhūva narabhūmiṣu /
yena tvayā kṛtaṃ pāpaṃ putrārthena narādhamaḥ
yena pūrvakṛtaṃ pāpaṃ paścānna paritapyate /
sa yāti narakaṃ ghoraṃ putrakāraṇavañcitaḥ
pāpakarmaphalam
kiṃ kariṣyanti putrāste kiṃ dārāḥ kiṃ ca bāndhavāḥ /
dahasyanādinarake vahniḥ karma dunotyasau
svayaṃ kṛtvāśubhaṃ karmāsukhodayamaninditaḥ /
tapyase 'pi vṛthādhānaḥ paścānmohena vañcikaḥ
rāgadveṣānugāḥ pāpaṃ mohena parivañcitāḥ /
aghaṃ prayānti te sarve putradārasukhārthinaḥ
antargatena ca punarbahiḥsthena ca vahninā /
dahyamāno(hi)duḥkhena narake pāpakarmaṇā
vaśaṃ prāptāḥ svacittasya sarva eva viḍambitāḥ /
kiṃ krandasi vṛthā nāde vahninā paritāpitaḥ
pāpānugaphalaṃ dṛṣṭam
atha pāpāni karmāṇi kṛtavānasi manyase /
durmate tatra mā kranda kiṃ vṛthā paridevase
pāpeṣu rakṣyate mūḍhaḥ kāraṇāśuci rakṣyate /
pāpānugaphalaṃ dṛṣṭaṃ hetupratyayasambhavam
kasmānna sevito dharmaḥ pāpañca nahi varjitam /
pāpād bahiśca puruṣo narakaṃ naiva paśyati
yo na vindanti mūḍhātmā phalaṃ pāpasya karttṛkam /
so 'vaśyaṃ labhate doṣān kathaṃ bhokṣyasi durmate
pāpena vañcita pūrvaṃ pāpena paridahyate /
na kariṣyasi pāpāni tvaduḥkhenaiva yāsyasi
kṛtavānasi pāpāni śubhāni na kathañcana /
pāpena dahyate tasmādaśubhe na manaḥ kṛthāḥ
kiṃ duḥkhādapi duḥkham?
nāsti duḥkhādato duḥkhaṃ yaḥ pāpamanusevate /
tasmāt pāpaṃ na seveta yadi duḥkhaṃ na vāñchasi
kuṭumbijanānāṃ spaṣṭoktiḥ
tasyāntarhṛdaye bimbaṃ kintu śāntirna vidyate /
kāruṇyāspadabhūtāḥ smo nāsmākaṃ karuṇāhṛdi
yathā kṛtaṃ bhavadbhiśca pāpaṃ mohāvṛtairbahu /
tad vaḥ pradhāvate gāḍhaṃ na ca ye tatra hetavaḥ
śīlaṃ na rakṣitaṃ mūḍha pāpaṃ ca bahu sañcitam /
sambhūtasya ca pāpasya phalametadupasthitam
na vayaṃ kāraṇaṃ tatra yūyameva hi kāraṇam /
yaḥ pāpaṃ kurute karma sa hetustasya karmaṇaḥ
bhavadbhiryat kṛtaṃ pāpaṃ tṛṣṇāśāpaviḍambitaiḥ /
tad vo prapadyate ghoraṃ kimasmān paribhāṣata
nākṛtaṃ pacyate pāpaṃ na pāpaṃ syādahetukam /
yena yaddhi kṛtaṃ pāpaṃ tasya tat paripacyate
pāpī narakaṃ yāti
tad bhavantaḥ kriyāhīnā madyapānena vañcitāḥ /
patitā narake tīvre kiṃ vṛthā paritapyatha
te yūyaṃ kāmaparamāḥ ghoraṃ narakamāgatāḥ /
kāraṇeṣvapi tīvreṣu kiṃ tathā paritapyatha
yadā kṛtāni pāpāni bhavadbhiḥ kāmamohitaiḥ /
tadā kasmānna nikṛṣṭaṃ kimadya paritapyatha
hetubhūto hi narako mṛṣāvādasya deśitaḥ /
heturvai sevitaṃ pūrva niṣphalaṃ paridevatha
nārthena labhate satyaṃ na kṛcchreṇopapadyate /
tasmāt satyaṃ parityajya mṛṣāvādeṣu rajyase
pūrveṣu pāpamahitaṃ bhavatā mūḍhacetasā /
kṛtaṃ bhavadbhiḥ kukṛtaṃ (duṣkṛtyaṃ) paripacyate
pāpakṣayād vinirmukto narakaṃ nopalabhyate /
nākrandamānāḥ puruṣāḥ vimucyante kathañcana
pāpakartṛ phalaṃ svayameva bhuṅkte
kiṃ krandatha vṛthā mūḍhā vañcitāḥ svena karmaṇā /
muñcitā vañcitā bālā vṛthā krandantyabuddhayaḥ
ahitairhitarūpaistvaṃ mitrarūpaiśca śatrubhiḥ /
vipralabdho 'si bho martya! gacchannasi mahat tamaḥ
nānyaḥ śatruryathā karma duṣkṛtaṃ tava pāpakam /
karmaṇā trividhenātha nīyase yamasādhanam
kasmādasi tato mūḍha, vañcitaḥ putrasaṃjñakaiḥ /
na dānādiṣu buddhistaiḥ kṛtā (te) mohavañcitā
asmāṃllokātparaṃ lokaṃ śatrupṛṣṭhorago yathā /
śatrūṇāṃ prathamaḥ śatruḥ sarvapāpanidarśakaḥ
viṣāgniśastrapratima! svayaṃ hi duṣkṛtaṃ kṛtam /
tvayā kṛtāni karmāṇi tvamevamanubhokṣyase
yasya śāntaṃ sadā cittaṃ viṣayairyo na hanyate /
na hyavasthāmimāṃ yānti tathātvamanupaśyasi
narakasya dhvaniṃ śrutvā kathaṃ krandasi durmate! /
kiṃ punaryatra vahnistvāṃ dhakṣyati śuṣkakāṣṭhavat
na dagdhā vahninā ye ca dagdhāste kukṛtaiḥ svakaiḥ /
vahnistu śāmyate kvāpi duṣkṛtāgnirna śāmyati
nāgnirniryāti lokāntaṃ nāgnispṛṣṭo naro (mṛtaḥ) /
kukṛtāgnimayaṃ pāpaṃ yad dhakṣyati hi tattvataḥ
kukṛtāgnividagdhā ye te dagdhā narake narāḥ /
pāpāgnivarjitā ye tu na teṣāṃ narakodayaḥ /
yadyātmanaḥ priyo nityaṃ vibheṣi narakād yadi
vivarjaya svapāpāni tato duḥkhaṃ na yāsyasi /
yānti pāpamaye nityaṃ(narā) mohavaśānugāḥ
prāpnoṣi narakaṃ ghoraṃ kimaśrūṇi vimuñcasi? /
duḥkhaṃ duḥkhavipākaṃ ca duḥkhāntagamanaṃ tathā
sukṛtaṃ nādimadhyāntaśobhanaṃ paripacyate /
nātra loke tvayāpāpaṃ yatkṛtaṃ sukṛtaṃ (muhuḥ)
tasya tīvravipākasya phalamadyopabhokṣyase /
hetupratyayasādṛśyaṃ viparītaṃ na kalpyate
hetuḥ kṛto yathā pūrva tathā phalamavāpsyasi /
yathā tava tathānyeṣāṃ prāṇarakṣā prayatnataḥ
kasmāt prāṇātipātāste kṛtāḥ pāpānuvartinā /
prāṇatyāgena puruṣairyad dhanaṃ samupārjitam
karmodayakṛtaṃ tatte yattvayā samupārjitam /
sarveṣāṃ dayitā dārāḥ prāṇebhyo 'pi garīyasaḥ
tattvayā rāgaraktena kasmādapakṛtāvanāt /
buddhervyāmohajanakaṃ dharmāṇāṃ dūṣaṇaṃ param
dharmapānaṃ tvayā kārya karmānuparivarjitam /
jihvāviṣasamutthaṃ yat sarvāpratyayakārakam
mṛṣāvādaṃ tvayā pāpaṃ karmānuparivarjitam /
evaṃ pañcavidheyeṣu yasmāt tvamanuraktavān
tasmāt saṃmukṣya mā rodi kiṃ vṛthā paridevase /
viṣayaṃ pāpakā dharmā yasmānnu parivañcitaḥ
tasmāt prāpnoṣi narakaṃ jvālāmālākulaṃ mahat /
etat tṛṣṇāgninā sarva pradīptaṃ bhuvanatrayam
dharmācaraṇe sāvahitena bhavitavyam
dṛṣṭvā nācarito dharmaḥ kimadya paritapyase /
(śrutvā) te madhuraṃ cittaṃ kāmamandirakaṃ vacaḥ
udīrite mahāpāpe tasmai tatphalamāgatam /
sa kṛtvā pāpakaṃ karma niyatā pāpavedanā
karuṇaṃ vikalaṃ dīnaṃ kimadya paritapyase /
karmakṣayeṇa narakāt mucyante pāpakāriṇaḥ
vikrośamagnā bahuśo na mucyante kathañcana /
aniṣṭaṃ pāpakaṃ karma kṛtvā rogavaśe sthitāḥ
ajñānino 'śubhamācaranti
paridevati yo mūḍho vṛthā sa paridevati /
anāgataphalajño yaḥ pratyutpannaśubhe rataḥ
krośate narake nāsau yathā tvamanutapyase /
mayā kṛtāni karmāṇi phaladāni mamaiva hi
rogeṇa śatruṇā dagdhaḥ paścānnarakamāgataḥ /
pramādabhūmiraśubhā rāgadagdhasya dehinaḥ
tena pāśena baddho 'haṃ gato 'vasthāmimāṃ bhṛśam /
durācāraratānāṃ tu nṛṇāmasya phalaṃ kaṭu
ajñānabādhito 'smīti svakṛtaṃ bhujyate mayā /
nirdayānāṃ sughorāṇāṃ pāpānāṃ vaśamāgataḥ
muktiḥ kathaṃ syāt?
muktirasmāt kathaṃ syādvai duḥkhasaṃsārasāgarāt /
duḥkhād duḥkhataraṃ karma mayedaṃ paripacyate
sukhāvāptiṃ na paśyāmi kṣemaṃ vā narakasya me /
jīvalokādahaṃ bhraṣṭo abuddha iva mārgataḥ
jīvo 'yaṃ vivaśo bhūtvā vikṛtaiḥ parivāritaḥ /
jvālāmālākulaṃ sarvamantarikṣaṃ nirantaram
diśaśca tridiśaścaiva pṛthi(vī) ca nirantarā /
kṛpaṇo 'jñānago duḥkhī nivāsaṃ nopalakṣaye
kṣuradhārāvitaptasya nṛpasyāsyātibhīṣaṇam /
kāntāre bāhyamānasya niḥ sahāyasya sarvataḥ /
trātāraṃ nāvagacchāmi yo 'smād duḥkhāt pramocayet
niḥśaktiravaśo duḥkhī vahninā paritāpitaḥ /
nīye 'haṃ vivaśaḥ kvāpi bāhubandhanayantritaḥ
na vārthā nāpi mitrāṇi na putrā na ca yoṣitaḥ /
trāyante vyasanādasmāt kṛtaghnā bata te mama
adharmacāriṇo na kvāpi śaraṇam
nirānandasya na sukhaṃ duḥkhaṃ (gṛhṇāmi sarvaśaḥ) /
mṛtyupāśena baddhasya śaraṇaṃ nopalakṣyate
saṃkruddhā iva te, krūrā bhaviṣyanti samantataḥ /
nirānandā diśaḥ sarvā vyālaiśca parivāritā
narakaṃ pātakasyaiva pateyaṃ dhṛtibhāvataḥ /
yacca yaccehaṃ paśyāmi jaṅgamaṃ sthāvaraṃ tathā /
tat sarva vyākulaṃ caiva vahninā paridīpitam
nādhigacchāmi śaraṇaṃ niḥsahāyo 'smi sarvataḥ /
ghore tamasi majjāsi sāgare ca hṛtaplavaḥ
gaganaṃ naiva paśyāmi nakṣatragrahatārakam /
viparītamidaṃ sarva tamasā parivāritam
pañcendriyāṇi sarvāṇi viratāni hi sarvataḥ /
krakacaistu tadā sarva śarīraṃ paripāṭayate
nādhigacchāmi śaraṇaṃ kāmaṃ bandho bhaviṣyati /
vardhante duḥkhanikarā sarvataḥ parivārataḥ
muhurmuhuśca vardhante vedanāñcitadehajāḥ /
duḥkhaiśca (parivardhante) nissahāyaṃ ca sarvataḥ
samīkṣya karmajaṃ nityaṃ dhyeyo hetuḥ punaḥ punaḥ /
kathayanti sukhaṃ vṛddhāḥ svakarmaphalajairdṛḍham
yat pūrva karaṇīyaṃ te tatpaścāt paricintyase /
mohena vañcitaḥ pūrvaṃ kimadya paritapyase /
kiṃ punaḥ pāpakartturyaḥ kaṭukaṃ paripacyate
anekaduḥkhahetūtthaṃ tava duḥkhaṃ bhaviṣyati /
trāṇaṃ naiva (ca) yatrāsti vinā karmaparikṣayāt
evaṃ satyasya nāśena yamadūtairanekaśaḥ /
nīyate narakaṃ ghoraṃ karmapāśavaśaṅgataḥ
catuṣkoṇaścaturdvāro vibhakto bhāgaśo mitaḥ /
pacyate yatra vivaśā nārakeyā hyanekaśaḥ
bhedaprāyeṇa bahuśo yattvayā kathitaṃ bahu /
kalmaṣaṃ bhūtadharmāṇāṃ tasyaitat phalamāgatam
paiśunyasevino narakaṃ yānti
bhasmībhavanti te nityaṃ mitrasvajanabāndhavaiḥ /
eṣāmabhimataṃ duṣṭaṃ paiśunyaṃ sadvigarhitam
tasmānna carito dharmaḥ paiśunyaṃ ca na varjitam /
paiśunyaṃ saphalaṃ bhuktvā kimadya paritapyase
jihvādhanavinirmuktaṃ tīkṣṇaṃ viṣamamucchritam /
pāruṣyamiti sandṛṣṭamaho! tatphalamīdṛśam
sattvaṃ pāruṣyaparamaṃ ghoraṃ narakamāgatam /
jihvāyātaṃ tavākṛtyai kimadya paridevase
sahastraguṇaparyantaḥ svato hṛdayasambhavaḥ /
kṣutpipāsāmayo vahniḥ samādahati mārutam
paruṣavāco narakasya cāntaram
yadantaraṃ himāgnyorhi merusarṣapayośca yat /
tadantaraṃ jihvayoktyā narake jvalanasya ca
narakaprabhavo vahnirna kvāpyanyatra prāpyate /
kṣutpipāsāmayo vahnirdeveṣvapyupalabhyate
yo hyataḥ kāraṇāttīkṣṇo vahnirbhavati nārakaḥ /
na tathā sa prabhavati yathā vahnistadudbhavaḥ
pūrvottarā baddhapadaṃ nirarthakamasaṅgatam /
vistrabdha yattvayā proktaṃ tasyaitatphalamāgatam
pareṣāṃ sampadaṃ dṛṣṭvā mama syāditi cintitam /
tamo 'bhikhyāsamutthasya viṣasya phalamāgatam
vyāpārānaladagdho 'si mānuṣyaṃ puruṣādhama! /
dahanād dahanaṃ prāpto tapyase ca vikatthyase
vyāpāraparamohe tu narakāyopapattaye /
rajjvaitayaiva baddho 'si puruṣaḥ parikrandase
vyāpādenākṛṣṭo 'si ghoraṃ narakamāgataḥ /
karmakṣayād bhavenmokṣo narakācca vimokṣyase
adharmakathanaṃ dahatyeva
adharmo dharmarūpeṇa sādhurūpeṇa pāpakam /
yat tvayā kathitaṃ pūrva tat tvāṃ dahati nānalaḥ
kathaṃ tattvavinaṣṭānāṃ dharmādharmanicchatām /
deśitaṃ vivaraṃ pāpaṃ niyataṃ pāpagāmikam
(yas)tvayā varjito dharmaḥ sādhavaścāpi ninditāḥ /
yattvayopārjitaṃ kṛṣṭaṃ tattvayādya vipacyate
tṛṣṇāviṣayayuktena mohavegena sarvadā /
yataḥ sadharmavinayaiḥ kiṃ tathā paridevase
sa bhavet pāpakṛnnityaṃ mohapāśavaśaṅgataḥ /
ki tapyase rodiṣi ca karma kṛtvā sudāruṇam
hetupratyayamūḍhasya dharmādharmeṣu sarvadā /
prāpto 'si narakaṃ ghoraṃ nārakāgraṃ sudāruṇam
kāmavaśānugā narakaṃ yānti
kāmaiḥ kramati saṃyuktairyanna bhavati ceṣṭitam /
sukṛtaṃ karmavirasaṃ phalametadupasthitam
kṣapayitvā pramādena sukhāsaktena cetasā /
sukṛta narakaṃ yānti devāḥ kāmavaśānugāḥ
āryāpavādakā narakaṃ yānti
āryāpavādakā ye ca ye ca karmaphaladviṣaḥ /
te mṛtvā narakaṃ yānti ye ca mithyāvinītakāḥ
dharmavañcakā eva narakagāminaḥ
jananīgṛhapāpīyā ye cānye dharmavañcakāḥ /
teṣāmiṣṭakarā loke narakasya ca gāminaḥ
pāparatā duḥkhamanubhavanti
ye cānye sukhasaṃsaktā nityaṃ pāparatā narāḥ /
duḥkhād duḥkhaṃ tu te yānti cittena parivañcitāḥ
avadyakāryāṇi narake pātayanti
tasmādavadyakārye na matiṃ (kuryāt kathañcana) /
hīnānyavadyakāryāṇi narake pātayanti ca
ataḥ kuśalakarmāṇi karttavyāni
(karmāṇi) kuryāt kuśalāni nityaṃ parārthabaddhena manorathena /
(hitaḥ sadaivaṃ narakasya rodhī) / sevyo 'pavargo daśadharma eṣaḥ
Original text: Dharmasamuccaya · Edition: Vijayasankar Caube: Dharmasamuccaya. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0