Dharmasamuccaya · Chapter 14
// iti karmavargastrayodaśaḥ //
(14) saṃyojanavargaḥ
jñānena nirvāṇādhigamaḥ
jñānaśastre(ṇa)tāṃ chitvā nirmuktā vigatajvarā /
prayānti nirvṛttiṃ dhanyā yatra jñānyeva vidyate
sadṛśaṃ hi phalaṃ hetoḥ kathayanti manīṣiṇaḥ /
hetorasadṛśaṃ naiva phalaṃ pacati dehinām
hetupratyayasambaddhajanmapratyayasaṅgatāḥ /
yathā baddhā hi saṃsāre pramucyante (na)dehinaḥ
paramaśānterūpāyaḥ
tāṃ viśliṣya susambaddhāṃ gāḍhāṃ durviṣehāṃ parām /
gacchanti paramāṃ śānti yatra duḥkhaṃ na vidyate
karmaṇā niyataṃ jantuḥ karmaṇā paripacyate /
sūpagaṃ (nanu) saṃsāre sukhaṃ naivopalabhyate
duḥkhe duḥkhābhiṣaktānāṃ jantūnāṃ mūḍhacetasām /
sanmārgadeśiko nāsti yo 'smād duḥkhāt pramocayet
ye na dharmaparā nityaṃ ye na satyaparāḥ sadā /
ye ca yoniratā nityaṃ teṣāṃ duḥkhaṃ na hīyate
dharma iha paratra ca sukhāvahaḥ
mātṛvat pitṛvaccaiva (mitravad) bandhuvat sadā /
dharmo vai deśito buddhairiha loke paratra ca
trigatyavasthitāḥ sattvāstridoṣavaśamāgatāḥ /
tridhātugatikā nityaṃ trilokyāṃ patitāḥ (janāḥ)
trikarmopāntavaśagāḥ strīpānādiparāśca ye /
na bhavānmuktigatikāḥ syurbhūmau vicaranti te
keṣāṃ duḥkhaṃ na vidyate?
triratne (na) pramādyanti tribodhivaśagāśca ye /
tridṛṣṭivarjakā ye tu teṣāṃ duḥkhaṃ na vidyate
trikālasthitisaṃlagnā vijvarāstattvadarśinaḥ /
tribhāgakṛtisantuṣṭā vītaśokā nivṛttigāḥ
trirāśisamavetā ye trikarmapravicāriṇaḥ /
na te vatsyanti saṃsāre vītadoṣā gatajvarāḥ
mārgāmārgavidhijñā ye bhāvābhāvavicintakāḥ /
maitrībhāvaviviktā ye te yānti paramāṃ gatim
naraḥ kān bhajet?
anāvilena(manasā) viprasannena (cetasā) /
sarvadā dharmavaśagān dhīrān viprān bhajennaraḥ
satyameva prapannā ye smṛtyā (hitvā) manomalam /
bhāvābhilāṣād viratā muktā niḥsaṃśayaṃ hi te
nityaṃ duḥkhasukhairbaddhā vipralabdhā hyanekaśaḥ /
narā nidhanatāṃ yānti prāṇino mohavañcitāḥ
kairdurguṇaiḥ svargo na labhyate?
nāhrīkyamanapatrāpyaṃ kausīdyaṃ pāpamitratā /
naitāni nākabījāni tebhyo rajyenna paṇḍitaḥ
āhrīkyamanapatrāpyaṃ nityaṃ pāpānucāriṇaḥ /
naraḥ prapātāt patati sa paścāt pratibudhyate
krodherṣyādibhayagrastāḥ svarga na gacchanti
krodherṣyāstyānamiddhaṃ hi tvaśraddhaṃ yanmanastathā /
mohaśokabhayagrastā na svarga prabhavanti te
amṛtaṃ madyapānaṃ ca mithyādṛṣṭiśca lubdhatā /
kāraṇāni karaṇasya vyāpādakrūrakarmatā
kudṛṣṭeḥ kuphalam
adarśanaṃ paraṃ śreyo na kudṛṣṭiḥ kathañcana /
kudarśanena saṃmūḍhāḥ prayānti narakaṃ narāḥ
ahetuṃ hetumāpaśyantya (nityaṃ) nityavannarāḥ /
prayānti narakaṃ tīvraṃ mithyāvādena vañcitāḥ
kaṣṭena tejasā teṣāṃ mithyādarśanatatparāḥ /
prajñābhimānino bhūtā mohayantyaparān janān
mohāndhakāragahane patantyeva mahārṇave /
loke prakṛtiduḥkhe 'smin hetubhūtā hi te janāḥ
śarāṇāṃ tāpanaṃ kṣepaṃ kathayanti manīṣiṇaḥ /
cittatā yā tudatyante sarvataḥ kleśaparvataḥ
kleśanāgād vimokṣo yo yasya jñānapuraḥ saraḥ /
prāpyate vītakai rūpaiḥ puruṣaistattvadarśibhiḥ
anyo 'nyamatibhiḥ sarvā loko 'yaṃ vipralobhitaḥ /
na yāti paramāṃ śāntiṃ yatra mithyā na kathyate
narakahetavaḥ
auddhatyapāpasaṃsargaḥ kausīdyaṃ lubdhatā tathā /
hetavo narakasyaite śīlasya hi vivarjanam
madyapānaṃ sadā hiṃsā paradārābhidarśanam /
lobhaḥ kūrā matiścaiva hetavo narakasya te
nāśahetavaḥ
paiśunyaṃ pāpasaṃsargo mithyādṛṣṭirasaṃyamaḥ /
cāpalyaṃ manasaścaiva nāśayanti naraṃ sadā
avidyayā saha pāruṣyaiḥ mithyāvāgabhimānitā /
na sukhāya bhavantyete asmiṃlloke na cāpare
ke parivarjanīyāḥ?
yadyasau bhramati prāyo lokesmin kinna cāpare /
yadyasambhrāmite loke ye ca duḥkhe nimajjati
tacceṣṭitamavidyāyāḥ kathayanti tathāgatāḥ /
mithyāmāno 'timānī ca sarvathā (parivarjyatām) /
parivarjyāḥ sadā hyete duḥkhavṛkṣasya hetavaḥ
jñāninaḥ paramodārā nityaṃ kleśavadhe ratāḥ /
chitvā (tad) bandhanaṃ sarva gacchanti padamacyutam /
ādimadhyāntakalyāṇamasmiṃlloke na cāpare
doṣasevanaiḥ nāśo bhavati
doṣāṇāṃ sevanaṃ dṛṣṭamavidyāsampravartakam /
varjanīyāḥ sadā kleśāḥ sevyaṃ jñānamanuttamam
jñānena muktirbhavati
jñānena muktirbhavati na ca kleśairihocyate /
jñānāgninā hi dahayante kleśakāṣṭhā na śeṣataḥ
kāmamayajñānaṃ kleśajanakam
kleśaiḥ kimartha saṃruddhā jālinī viṣa(yai) ratā /
punaḥ kāmamayaṃ jñānaṃ cakṣuḥpaṭalabādhakam
rāganindā
nirvāṇayati sambuddhavākyabhaiṣajyabhojanaiḥ /
saddharmasenāpatinā rāgasenā vigarhitāḥ
śubhā vāṇī prayoktavyā
udīritā śubhā vāṇī niścetavyā prayatnataḥ /
catvāro hi viparyāsā budbudavaccakāsate /
lokadharmāstathā cāṣṭau nāśayantyakhilaṃ jagat
jñānaplavaḥ santaraṇasamarthaḥ
jālinīprabhavā nadyo vitarkaśatadustarāḥ /
jñānaplavaṃ samāruhya taranti munayaḥ śivāḥ
keṣāṃ muktirna vidyate?
mūḍhā ye bhūtamanaso narāḥ kāmasya sevinaḥ /
sadā ca pañcabhiḥ sthānairmuktisteṣāṃ na vidyate
ayoniśomanaskārairyo vahniḥ samudīryate /
sa yoniśomanaskāravarṣaṇaiḥ pratikalpate
avidyāsaṃbhavam andhatvaṃ kathaṃ dūrībhavet?
andhatvaṃ cirakālotthamavidyāsambhavaṃ nṛṇām /
tadalpakāle jātena pradīpena na paśyati
jñānalokena trayo doṣāḥ vinaśyanti
rāgamūḍhā vipacyante narake mandamedhasaḥ /
jñāninastu na naśyanti nirvāṇagamanā yathā /
trayo do(ṣā) vinaśyanti jñānalokena dehinām
tasmādaśeṣavijñānaśīlakṣāntirato bhavet /
amūḍhānāṃ praṇaśyanti trayo doṣāḥ śarīriṇām
jñānānalena mandaśca kleśendhana mahāttviṣaḥ /
vyādhinirmagnatanavaḥ śayyāveṣṭanagocarāḥ
yatra yāti paraṃ vedaṃ manomohamayaṃ phalam /
yāni duḥkhānyanekānyanekā bhujyate gatiḥ
pañcakaiḥ prāṇibhinityametanmohasya ceṣṭitam /
trayo vā nirjitā doṣā yairidaṃ dahyate jagat
jñānayogena sukhaṃ bhavati
tamagniṃ jñānayogena nirvāpya sukhito bhavet /
tasmājjñānāgninā nityaṃ nirdahet kleśaparvatam /
kleśaparvatadagdhasya sukhaṃ padamavasthitam
Original text: Dharmasamuccaya · Edition: Vijayasankar Caube: Dharmasamuccaya. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0