Dharmasamuccaya · અધ્યાય 14

॥ ઇતિ કર્મવર્ગસ્ત્રયોદશઃ ॥
(14) સંયોજનવર્ગઃ
જ્ઞાનેન નિર્વાણાધિગમઃ
જ્ઞાનશસ્ત્રે(ણ)તાં છિત્વા નિર્મુક્તા વિગતજ્વરા ।
પ્રયાન્તિ નિર્વૃત્તિં ધન્યા યત્ર જ્ઞાન્યેવ વિદ્યતે

સદૃશં હિ ફલં હેતોઃ કથયન્તિ મનીષિણઃ ।
હેતોરસદૃશં નૈવ ફલં પચતિ દેહિનામ્

હેતુપ્રત્યયસમ્બદ્ધજન્મપ્રત્યયસઙ્ગતાઃ ।
યથા બદ્ધા હિ સંસારે પ્રમુચ્યન્તે (ન)દેહિનઃ

પરમશાન્તેરૂપાયઃ
તાં વિશ્લિષ્ય સુસમ્બદ્ધાં ગાઢાં દુર્વિષેહાં પરામ્ ।
ગચ્છન્તિ પરમાં શાન્તિ યત્ર દુઃખં ન વિદ્યતે

કર્મણા નિયતં જન્તુઃ કર્મણા પરિપચ્યતે ।
સૂપગં (નનુ) સંસારે સુખં નૈવોપલભ્યતે

દુઃખે દુઃખાભિષક્તાનાં જન્તૂનાં મૂઢચેતસામ્ ।
સન્માર્ગદેશિકો નાસ્તિ યો ઽસ્માદ્ દુઃખાત્ પ્રમોચયેત્

યે ન ધર્મપરા નિત્યં યે ન સત્યપરાઃ સદા ।
યે ચ યોનિરતા નિત્યં તેષાં દુઃખં ન હીયતે

ધર્મ ઇહ પરત્ર ચ સુખાવહઃ
માતૃવત્ પિતૃવચ્ચૈવ (મિત્રવદ્) બન્ધુવત્ સદા ।
ધર્મો વૈ દેશિતો બુદ્ધૈરિહ લોકે પરત્ર ચ

ત્રિગત્યવસ્થિતાઃ સત્ત્વાસ્ત્રિદોષવશમાગતાઃ ।
ત્રિધાતુગતિકા નિત્યં ત્રિલોક્યાં પતિતાઃ (જનાઃ)

ત્રિકર્મોપાન્તવશગાઃ સ્ત્રીપાનાદિપરાશ્ચ યે ।
ન ભવાન્મુક્તિગતિકાઃ સ્યુર્ભૂમૌ વિચરન્તિ તે

કેષાં દુઃખં ન વિદ્યતે?
ત્રિરત્ને (ન) પ્રમાદ્યન્તિ ત્રિબોધિવશગાશ્ચ યે ।
ત્રિદૃષ્ટિવર્જકા યે તુ તેષાં દુઃખં ન વિદ્યતે

ત્રિકાલસ્થિતિસંલગ્ના વિજ્વરાસ્તત્ત્વદર્શિનઃ ।
ત્રિભાગકૃતિસન્તુષ્ટા વીતશોકા નિવૃત્તિગાઃ

ત્રિરાશિસમવેતા યે ત્રિકર્મપ્રવિચારિણઃ ।
ન તે વત્સ્યન્તિ સંસારે વીતદોષા ગતજ્વરાઃ

માર્ગામાર્ગવિધિજ્ઞા યે ભાવાભાવવિચિન્તકાઃ ।
મૈત્રીભાવવિવિક્તા યે તે યાન્તિ પરમાં ગતિમ્

નરઃ કાન્ ભજેત્?
અનાવિલેન(મનસા) વિપ્રસન્નેન (ચેતસા) ।
સર્વદા ધર્મવશગાન્ ધીરાન્ વિપ્રાન્ ભજેન્નરઃ

સત્યમેવ પ્રપન્ના યે સ્મૃત્યા (હિત્વા) મનોમલમ્ ।
ભાવાભિલાષાદ્ વિરતા મુક્તા નિઃસંશયં હિ તે

નિત્યં દુઃખસુખૈર્બદ્ધા વિપ્રલબ્ધા હ્યનેકશઃ ।
નરા નિધનતાં યાન્તિ પ્રાણિનો મોહવઞ્ચિતાઃ

કૈર્દુર્ગુણૈઃ સ્વર્ગો ન લભ્યતે?
નાહ્રીક્યમનપત્રાપ્યં કૌસીદ્યં પાપમિત્રતા ।
નૈતાનિ નાકબીજાનિ તેભ્યો રજ્યેન્ન પણ્ડિતઃ

આહ્રીક્યમનપત્રાપ્યં નિત્યં પાપાનુચારિણઃ ।
નરઃ પ્રપાતાત્ પતતિ સ પશ્ચાત્ પ્રતિબુધ્યતે

ક્રોધેર્ષ્યાદિભયગ્રસ્તાઃ સ્વર્ગ ન ગચ્છન્તિ
ક્રોધેર્ષ્યાસ્ત્યાનમિદ્ધં હિ ત્વશ્રદ્ધં યન્મનસ્તથા ।
મોહશોકભયગ્રસ્તા ન સ્વર્ગ પ્રભવન્તિ તે

અમૃતં મદ્યપાનં ચ મિથ્યાદૃષ્ટિશ્ચ લુબ્ધતા ।
કારણાનિ કરણસ્ય વ્યાપાદક્રૂરકર્મતા

કુદૃષ્ટેઃ કુફલમ્
અદર્શનં પરં શ્રેયો ન કુદૃષ્ટિઃ કથઞ્ચન ।
કુદર્શનેન સંમૂઢાઃ પ્રયાન્તિ નરકં નરાઃ

અહેતું હેતુમાપશ્યન્ત્ય (નિત્યં) નિત્યવન્નરાઃ ।
પ્રયાન્તિ નરકં તીવ્રં મિથ્યાવાદેન વઞ્ચિતાઃ

કષ્ટેન તેજસા તેષાં મિથ્યાદર્શનતત્પરાઃ ।
પ્રજ્ઞાભિમાનિનો ભૂતા મોહયન્ત્યપરાન્ જનાન્

મોહાન્ધકારગહને પતન્ત્યેવ મહાર્ણવે ।
લોકે પ્રકૃતિદુઃખે ઽસ્મિન્ હેતુભૂતા હિ તે જનાઃ

શરાણાં તાપનં ક્ષેપં કથયન્તિ મનીષિણઃ ।
ચિત્તતા યા તુદત્યન્તે સર્વતઃ ક્લેશપર્વતઃ

ક્લેશનાગાદ્ વિમોક્ષો યો યસ્ય જ્ઞાનપુરઃ સરઃ ।
પ્રાપ્યતે વીતકૈ રૂપૈઃ પુરુષૈસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ

અન્યો ઽન્યમતિભિઃ સર્વા લોકો ઽયં વિપ્રલોભિતઃ ।
ન યાતિ પરમાં શાન્તિં યત્ર મિથ્યા ન કથ્યતે

નરકહેતવઃ
ઔદ્ધત્યપાપસંસર્ગઃ કૌસીદ્યં લુબ્ધતા તથા ।
હેતવો નરકસ્યૈતે શીલસ્ય હિ વિવર્જનમ્

મદ્યપાનં સદા હિંસા પરદારાભિદર્શનમ્ ।
લોભઃ કૂરા મતિશ્ચૈવ હેતવો નરકસ્ય તે

નાશહેતવઃ
પૈશુન્યં પાપસંસર્ગો મિથ્યાદૃષ્ટિરસંયમઃ ।
ચાપલ્યં મનસશ્ચૈવ નાશયન્તિ નરં સદા

અવિદ્યયા સહ પારુષ્યૈઃ મિથ્યાવાગભિમાનિતા ।
ન સુખાય ભવન્ત્યેતે અસ્મિંલ્લોકે ન ચાપરે

કે પરિવર્જનીયાઃ?
યદ્યસૌ ભ્રમતિ પ્રાયો લોકેસ્મિન્ કિન્ન ચાપરે ।
યદ્યસમ્ભ્રામિતે લોકે યે ચ દુઃખે નિમજ્જતિ

તચ્ચેષ્ટિતમવિદ્યાયાઃ કથયન્તિ તથાગતાઃ ।
મિથ્યામાનો ઽતિમાની ચ સર્વથા (પરિવર્જ્યતામ્) ।
પરિવર્જ્યાઃ સદા હ્યેતે દુઃખવૃક્ષસ્ય હેતવઃ

જ્ઞાનિનઃ પરમોદારા નિત્યં ક્લેશવધે રતાઃ ।
છિત્વા (તદ્) બન્ધનં સર્વ ગચ્છન્તિ પદમચ્યુતમ્ ।
આદિમધ્યાન્તકલ્યાણમસ્મિંલ્લોકે ન ચાપરે

દોષસેવનૈઃ નાશો ભવતિ
દોષાણાં સેવનં દૃષ્ટમવિદ્યાસમ્પ્રવર્તકમ્ ।
વર્જનીયાઃ સદા ક્લેશાઃ સેવ્યં જ્ઞાનમનુત્તમમ્

જ્ઞાનેન મુક્તિર્ભવતિ
જ્ઞાનેન મુક્તિર્ભવતિ ન ચ ક્લેશૈરિહોચ્યતે ।
જ્ઞાનાગ્નિના હિ દહયન્તે ક્લેશકાષ્ઠા ન શેષતઃ

કામમયજ્ઞાનં ક્લેશજનકમ્
ક્લેશૈઃ કિમર્થ સંરુદ્ધા જાલિની વિષ(યૈ) રતા ।
પુનઃ કામમયં જ્ઞાનં ચક્ષુઃપટલબાધકમ્

રાગનિન્દા
નિર્વાણયતિ સમ્બુદ્ધવાક્યભૈષજ્યભોજનૈઃ ।
સદ્ધર્મસેનાપતિના રાગસેના વિગર્હિતાઃ

શુભા વાણી પ્રયોક્તવ્યા
ઉદીરિતા શુભા વાણી નિશ્ચેતવ્યા પ્રયત્નતઃ ।
ચત્વારો હિ વિપર્યાસા બુદ્બુદવચ્ચકાસતે ।
લોકધર્માસ્તથા ચાષ્ટૌ નાશયન્ત્યખિલં જગત્

જ્ઞાનપ્લવઃ સન્તરણસમર્થઃ
જાલિનીપ્રભવા નદ્યો વિતર્કશતદુસ્તરાઃ ।
જ્ઞાનપ્લવં સમારુહ્ય તરન્તિ મુનયઃ શિવાઃ

કેષાં મુક્તિર્ન વિદ્યતે?
મૂઢા યે ભૂતમનસો નરાઃ કામસ્ય સેવિનઃ ।
સદા ચ પઞ્ચભિઃ સ્થાનૈર્મુક્તિસ્તેષાં ન વિદ્યતે

અયોનિશોમનસ્કારૈર્યો વહ્નિઃ સમુદીર્યતે ।
સ યોનિશોમનસ્કારવર્ષણૈઃ પ્રતિકલ્પતે

અવિદ્યાસંભવમ્ અન્ધત્વં કથં દૂરીભવેત્?
અન્ધત્વં ચિરકાલોત્થમવિદ્યાસમ્ભવં નૃણામ્ ।
તદલ્પકાલે જાતેન પ્રદીપેન ન પશ્યતિ

જ્ઞાનલોકેન ત્રયો દોષાઃ વિનશ્યન્તિ
રાગમૂઢા વિપચ્યન્તે નરકે મન્દમેધસઃ ।
જ્ઞાનિનસ્તુ ન નશ્યન્તિ નિર્વાણગમના યથા ।
ત્રયો દો(ષા) વિનશ્યન્તિ જ્ઞાનલોકેન દેહિનામ્

તસ્માદશેષવિજ્ઞાનશીલક્ષાન્તિરતો ભવેત્ ।
અમૂઢાનાં પ્રણશ્યન્તિ ત્રયો દોષાઃ શરીરિણામ્

જ્ઞાનાનલેન મન્દશ્ચ ક્લેશેન્ધન મહાત્ત્વિષઃ ।
વ્યાધિનિર્મગ્નતનવઃ શય્યાવેષ્ટનગોચરાઃ

યત્ર યાતિ પરં વેદં મનોમોહમયં ફલમ્ ।
યાનિ દુઃખાન્યનેકાન્યનેકા ભુજ્યતે ગતિઃ

પઞ્ચકૈઃ પ્રાણિભિનિત્યમેતન્મોહસ્ય ચેષ્ટિતમ્ ।
ત્રયો વા નિર્જિતા દોષા યૈરિદં દહ્યતે જગત્

જ્ઞાનયોગેન સુખં ભવતિ
તમગ્નિં જ્ઞાનયોગેન નિર્વાપ્ય સુખિતો ભવેત્ ।
તસ્માજ્જ્ઞાનાગ્નિના નિત્યં નિર્દહેત્ ક્લેશપર્વતમ્ ।
ક્લેશપર્વતદગ્ધસ્ય સુખં પદમવસ્થિતમ્