Language

ENहिગુ
Scripture Library

Dharmasamuccaya · Chapter 11

11.1

// iti madyajugupsāvargo daśamaḥ //
atha dvitīyam udānam
(cittañca vāk tathā karma saṃyojanantu pāpakam /
narakapretatiryakkṣutkausīdyāni vidurdaśa // )
(11) cittavargaḥ
cittaṃ rājavat pravartate
agādhaṃ viṣamaṃ tīvraṃ sarvasattvagataṃ mahat /
cittaṃ sarvasya jagato rājavat sampravartate

11.2

cittadhāriṇastajjñāḥ paramāṃ gatiṃ prāpnuvanti
adṛśyaṃ samprati bhayaṃ karma nārakacañcalāḥ /
ye cittadhāriṇastajjñāste gatāḥ paramāṃ gatim

11.3

etannayati vyutthānametannayati durgatim /
tadevādyantamamalaṃ nirvāṇamadhigacchati

11.4

manaḥ pūrvamaṅgamā dharmā manaḥ śreṣṭhā manomayāḥ /
manasā suprasannena bhāṣate vā karoti vā

11.5

cittavaśagasya cittamanudhāvati
yo na cittasya vaśagaścittaṃ tasyāntagaṃ sadā /
sa nirṇāśayati kleśān tamaḥ sūryodayo yathā

11.6

cittadagdhāḥ nāśaṃ yānti
cittaṃ śatruḥ paraṃ śatrurna śatruraparaḥ smṛtaḥ /
cittadagdhāḥ sadā sattvāḥ kāladagdhā yathā jaḍāḥ

11.7

yaścittavaśamāpanno bālo mūḍho 'jitendriyaḥ /
tena duḥkhe samo nāsti nirvāṇaṃ tasya dūrataḥ

11.8

cittavaśagaḥ naraḥ narakamadhigacchati
āvarjyaḥ śatruraparo na cittāni (nigūhate) /
eṣa badhnāti puruṣo nṛpateryamaśāsane

11.9

viṣayeṣu ratā nityaṃ na sa dharmaḥ kathañcana /
saddharmapathasammūḍho narakaṃ nayate mahat

11.10

durdamānāṃ paraṃ cittamanīnāmagniruttamaḥ /
durdāntaṃ śīghragantṛ ca narakaṃ nayate dhruvam

11.11

ye cittasya vaśaṃ yātā yātāste narakaṃ purā /
yaistu tad vāryate śīghraṃ na te duḥkhānugāminaḥ

11.12

cittānurūpaṃ sukhaṃ duḥkhañca bhavati
yathā yathā (nṛṇāṃ) cittaṃ pariṇāmastathā tathā /
kalpānāṃ śubhakarttuśca pāpakarttuśca pāpakam

11.13

cittāyattaṃ bhavet karma karmāyattaṃ mano bhavet /
cittakarma samutthāya saṃsāraḥ parikīrtitaḥ

11.14

duṣṭena cetasā karma yaḥ karoti pumāniha /
pacyate narake tena jālinyā sa viḍambitaḥ

11.15

cittakarma evaṃ saṃsāraḥ
cittādhīnaṃ bhavet pāpaṃ saṃsāraḥ parikīrtitaḥ /
cittapratyayajaṃ hyetat hetupratyayasambhavam

11.16

cittena vañcitāḥ sattvā pāpasya vaśamāgatāḥ /
gacchanti narakaṃ pāpāt kāraṇāgramahābhayā(t)

11.17

na bhavet cittavaśago 'pi tu dharmavaśo bhavet
na gacchet cittavaśatāṃ gacched dharmavaśe sadā /
dharmacārī sukhī nityaṃ pāpacārī na śarmabhāk

11.18

cittāyattaṃ sarva phalam
cittāyattā kriyā sarvā cittāyattaṃ phalaṃ smṛtam /
vicittaṃ hi phalaṃ cittaṃ tathā phalamadhismṛtam

11.19

cittena cintitaṃ sarva lokaścittabhavānugaḥ /
na hi tad vidyate sthānaṃ yanna cittavaśānugam

11.20

śubhasya nirvāṇasādhanatvam
mokṣa bandhanayormūlaṃ hetubhūtaṃ paraṃ matam /
śubhena mucyate janturaśubhenāśu badhyate

11.21

cittavaśagāḥ kadāpi nirvāṇaṃ nādhigacchanti
jālinyā mohitāḥ sattvāścittasya vaśamāgatāḥ /
nirvāṇaṃ nāpi gacchanti jātyandhā iva satpatham

11.22

pañcendriyāṇi jitavān pāpaṃ bhuṅkte na karhicit /
ekacittaṃ tathā karma kurute vividhe bhave

11.23

pañcaraṅgojjvalaṃ cittaṃ yathā dṛśyaṃ praśasyate /
pañcendriyavicitraṃ hi tathā karma bhave bhavet

11.24

cittakarttānekadhā bhavati
cittakartā hi puruṣo dṛśyairbhavati naikadhā /
cittaṃ cittakaraṃ śūnyaṃ sarvathā naiva dṛśyate

11.25

cittaṃ śobhanamaśobhanaṃ ca karma karoti
śobhanāśobhanaṃ citraṃ yathā bhittiḥ kṛtistathā /
śobhanāśobhanaṃ karma tathā cittaṃ karoti hi

11.26

cittānugaṃ karma
divārātrau yathā cittaṃ sthitaṃ bhavati citragam /
divārātrau tathā karma bhave samanuvartate

11.27

akṛtvā sukṛtaṃ karma cittavṛttyanugā narāḥ /
patanti vivaśāḥ pāpe cittāriparivañcitāḥ

11.28

karmacittakaro hyeṣa yatra yatra niyujyate /
caracittena mahatā taccittaṃ ca karotyayam

11.29

pariṇāmaviśeṣeṇa yatra yatra niyokṣyate /
preṣyante tatra cittena tridhā tu gaticāriṇaḥ

11.30

cittasya damanaṃ sukhāvaham
cittādhināni vartante sarvakarmāṇi dehinām /
tasmāccittaṃ sadā dāntaṃ nayate padamacyutam

11.31

durviṣahyasya laghunā yatra yatra nipātinaḥ /
cittasya damanaṃ sādhu cittaṃ dāntaṃ sukhāvaham

11.32

yena cittaṃ sadā dāntaṃ tena doṣāḥ sadā jitāḥ /
jitadoṣasya dhīrasya duḥkhaṃ naiva prapadyate

11.33

cittasya laghuceṣṭitameva duḥkham
yacca svakaṃ bhaved duḥkhaṃ yacca duḥkhaṃ paratra ca /
tat sarvamaviṣahyasya cittasya laghuceṣṭitam

11.34

cittameva sarveṣāṃ prabhuḥ
sasurāsuranāgānāṃ piśācoragarakṣasām /
prabhurekaḥ paraṃ cittaṃ rājā(hi)tribhavasya tat

11.35

cittabhrāntaduḥkhamaśnute
cittaṃ nayati deveṣu cittañca narabhūmiṣu /
cittaṃ nayatyapāye(ṣu) cittaṃ bhrāmayati prajāḥ

11.36

cittād bhrāntasya naṣṭasya viṣayairmohitasya ca /
tṛṣṇayā dahyamānasya sthitaṃ duḥkhamanuttamam

11.37

cittasya damanāt sukhānubhūtirbhavati
ekacāri sadāmūḍhaṃ durviṣahyaṃ mahābalam /
sampradāri sadādṛśyaṃ capalaṃ śīghragāminam

11.38

evaṃ vidhaṃ hi ye cittaṃ damayanti manīṣiṇaḥ /
te mārabandhanātītāḥ pāraṃ prāptāḥ sukhodayam

11.39

capalaṃ cittaṃ narakāyopakalpyate
saṅkalpakuṭilaṃ tīvramagādhaṃ capalaṃ hi tat /
cittaṃ tamaḥśritaṃ śubhraṃ narakāyopakalpyate

11.40

doṣanirmukto 'cyutaṃ padaṃ prāpnoti
tadevaṃ doṣanirmuktaṃ nendriyārthavaśānugam /
aliptaṃ pāpakairdharmairnayate padamacyutam

11.41

śuddhaṃ cittaṃ śuddhe karmaṇi pravartate
hetupratyayajaṃ cittaṃ yogavāhi paraṃ ca tat /
pariṇāmavaśācchīghraṃ tathā tat sampravartate

11.42

cittānadhīnatve karma cañcalaṃ bhavati
ekaṃ karoti karmāṇi vividhāni calaṃ ca tat /
ekānekaṃ caraṃ sūkṣmaṃ kṣaṇādūrdhva na tiṣṭhati

11.43

saṃsārasya māyopamatvapratipādanam
durvijñeyaḥ sadā tasya niḥśarīrasya sarvadā /
ko 'sau nayati lokāntamatha kena ca gacchati

11.44

gataśca tiṣṭhati kutra śarīrakarmakārakam /
dṛśyāni tasya karmāṇi sañcayo na ca dṛśyate

11.45

damanaṃ duṣkaraṃ tasya yasya bhūtirna vidyate /
sarvasattvagataṃ ghoraṃ laghukāri ca cākṣuṣam

11.46

pāpāt pāpataraṃ dṛṣṭaṃ māyopamamidaṃ bhavet /
puṇyāt puṇyataraṃ dṛṣṭaṃ samyagmārgasamāśritam

11.47

māyopamatvasamarthanam
na gatirjñāyate tasya gamanaṃ naiva dṛśyate /
nīyate ca kṣataṃ sarva jātyuttarasamāni ca

11.48

śastreṇa chidyate nedaṃ jvalanena ca dahayate /
chidyate dahyate caiva janaḥ sarvamacakṣuṣā

11.49

dṛḍhaṃ yat karmarajjvādi naraṃ badhnāti duḥkhitam /
jātyantarasahastrāṇi nayate na ca dṛśyate

11.50

dāntameva cittaṃ sukhāvaham
muhūrtena śubhaṃ bhūtaṃ muhūrtenāśubhaṃ ca tat /
śubhāśubhābhyāṃ racitaṃ(cittaṃ) dāntaṃ sukhāvaham

11.51

ṣaḍ bhirdvāraiḥ prasūteṣu viṣayeṣvatilolupam /
cittaṃ nayati lokāntaṃ vyasanaṃ na ca budhyate

11.52

viprasannacittasya śreyaskaratve 'nuttamaṃ sukhaṃ bhavati
viprasannaṃ yathā toyaṃ viprasannaṃ yathā nabhaḥ /
viprasannaṃ tathā cittaṃ nīyate sukhamuttamam

11.53

janāḥ sātiśayā (dṛṣṭā) vitarkaviṣayodbhavāt /
pauravāścittarājñaste bhavanti sahacāriṇaḥ

11.54

cañcalaṃ manaḥ saṃsāre gatiṃ kārayati
dhāvati yatra ca manastatra dhāvantyajñāninaḥ /
parasparabalānnī (tā) bhramanti tribhavārṇa(va)m

11.55

viśeṣacittenottamā gatirbhavati
cittavaiśadya bhāvānāṃ viśeṣaḥ karmaṇāstathā /
na karmaguṇahīnasya viśeṣa upalabhyate

11.56

susamāhitacittasya praśaṃsā
susamāhitacittaḥ sa nityaṃ dharmānudarśakaḥ /
na doṣavaśamāyāti yathā divyastamonudaḥ

11.57

gṛhasthasya samyagdṛṣṭitve nirvāṇaprāptirbhavati
samyagdṛṣṭeścādhimātrā yasya cetasi vartate /
gṛhastho 'pi sa me jñeyo muktaḥ saṃsārabandhanāt

11.58

vijñā devalokaṃ gacchanti
kalyāṇanirmalaṃ yacca tato doṣeṇa bādhyate /
vijño (na) malamāpnoti devaloke sa jāyate

11.59

vinītacittāḥ sukhagāmino bhavanti
viṣayadvāracapalaṃ nadīkuṭilagāminam /
yairvinītamidaṃ cittaṃ te surāḥ śubhabhāginaḥ

11.60

adharmamārgaḥ kalyāṇāya na bhavati
adharmapathamāśritya janāḥ pāpavaśānugāḥ /
ciraṃ bhramanti saṃsāre cittena parikheditāḥ

11.61

cittaṃ kṣaṇe kṣaṇe parivartate
kṣaṇe kṣaṇe cittamidaṃ naikaśaḥ parivartate /
laghusvabhāvacapalaṃ māyāgandharvasannibham

11.62

cañcalacitto baddho bhavati
tasya bandhanameveṣṭaṃ jñānavijñānasammatam /
dūravṛttirmahāvegaḥ paridhāvatyanekadhā

11.63

dhṛtyā cittadhāriṇaḥ sukhamaśnute
hriyamāṇaṃ sadā cittamindriyārthe durāsadam /
sandhārayati yo dhṛtyā sa dhīraḥ pāragāmikaḥ

11.64

dhṛtimajñānamohaṃ ca viṣayottānamānasam /
sandhārayati yo dhīmān sa loke paṇḍito naraḥ

11.65

śubhacittaṃ kāmāvarodhakaṃ bhavati
yo yathā kurute cittaṃ tathā kāmān sa paśyati /
śubhena kāmaśamanaṃ nāśubhena pravardhanam

11.66

apraśāntamatirduḥkhamāpnoti
śāntacittaṃmanāḥ kāmānasyatīha viṣāstravat /
apraśāntamatiḥ sarpamaṇivat tān sa paśyati

11.67

cittavaśago na śubhāṃ gatimāpnoti
indriyāṇīndriyārthāśca cittādhīnā bhavantyamī /
citta saṃśleṣayogena pariṇāmaḥ pravartate

11.68

dhīrapraśaṃsā
tasyaiva vyavadhānena dhīraśca pratibudhyate /
rūpasāmānyato dṛṣṭaṃ pariṇāmaḥ kathaṃ pṛthak

11.69

cittasvarūpanirūpaṇam
yathā rūpaṃ tathā sarva viṣayāścittahetavaḥ /
cittaṃ dāntaṃ sadā śāntaṃ doṣamiśravigarhitam

11.70

ekamekaṃ yathā śāli gandharūpe pṛthagvidhe /
saṃśleṣo yāti nānātvaṃ tathācittaṃ pravartate

11.71

kriyāṃ hi tatra kurute yatra (cittaṃ) pradhāvati /
cittasaṃvāhanaṃ tadvākyaṃ loko 'yaṃ sampravartate

11.72

viṣayād bhrāntamanasaś(cā)tivego mahābalaḥ /
cittaṃ(śānta)karaṃ dāntaṃ śivaṃ bhavati dehinām

11.73

dāntena cetasā tattvadarśanaṃ bhavati
tenādāntena śīghreṇa sarvapāpavihāriṇā /
bhrāmyate tribhavaḥ sarvaḥ na ca tattvaṃ sa paśyati

11.74

samīraṇaraṇodbhrānto lokaḥ saṃsāre bhramati
samīraṇaraṇodbhrānto yathā bhramati sāgaraḥ /
citteśvarasamāyukto loko 'yaṃ bhrāmyate sadā

11.75

cittaṃ śubhaṃ sukhamedhīta
śubhopanītaṃ cittaṃ(hi) śubheṣvevāpanīyate /
tathā śubhānucaritamaśnute teṣu dhāvati

11.76

yogavāhicittaṃ pratyayaṃ labhate
yogavāhi nṛṇāṃ cittaṃ vāyvambusamameva ca /
pratyayaśca yathā labhyastathā tat paridhāvati

11.77

cittaṃ pradhāvati parivartate ca
śīghraṃ pradhāvate cittaṃ śīghrañca parivartate /
śīghraṃ nayati deveśa (bhuvane) dāyabhūmiṣu

11.78

cittasya karttṛtvam
karttṛtvaṃ sarvadharmāṇāṃ bharttṛtvaṃ sarvakarmaṇām /
netṛtvaṃ sarvakarmāṇāṃ cittatvamiti lakṣyate

11.79

cittaṃ na viśvaset
na viśvaseddhi cittasya nityaṃ chidraprahāriṇaḥ /
durlabhasyāpi vaśyasya capalasya viśeṣataḥ

11.80

cittagativarṇanam
muhūrtena śubhaṃ yāti muhūrtena tathāśubham /
bhavatyavyākṛtaṃ śīghraṃ gatirasya na vidyate

11.81

nāyatirjñāyate tasya gamanaṃ naiva vidyate /
abhūtaḥ sambhavastasya bhūtvā ca pratigacchati

11.82

rūparahitaṃ cittam
nākāro vidyate tasya sañcayo 'pi na vidyate /
grahaṇaṃ tasya naivāsti niḥśarīrasya sarvataḥ

11.83

pratyayasādhanavarṇanam
hetupratyayasāmagrayā prāptaḥ sañjāyate punaḥ /
maṇisomapratyayo (hi) pratyayo jñāyate 'nalaḥ

11.84

cittamindriyarūpādīn prati dhāvati
tathaivendriyarūpādīn prativijñānasambhavaḥ /
naikasya jñāyate cittaṃ samavāyyanulakṣyate

11.85

cittaṃ durnivāryam
tadevaṃ viṣayaṃ matvā durnivārya ca sarvataḥ /
saddharmamatirāstheyā na kāmeṣu kathañcana

11.86

cittamati capalam
caṇḍāticapalaṃ tīvramaviṣahyaṃ mahāvalam /
cittaṃ karoti karmāṇi yanna paśyanti bāliśāḥ

11.87

duḥkhapravartakaṃ cittam
sarvasya karmaṇaścittaṃ hetubhūtaṃ bhave bhave /
bhavet pravartakaṃ duḥkhaṃ yena dhāvati bāliśaḥ

11.88

cittadoṣo mahādoṣa eva
vātādayo na doṣāḥ syurdoṣā rāgādayo matāḥ /
vātādibhirapāyeṣu mānavo nopapadyate

11.89

cittadoṣo mahādoṣo nityaṃ(pāpa) vidarśakaḥ /
tasmātteṣāṃ samāśreyo na vātādigamādiha

11.90

rāgānugaṃ cittaṃ duṣṭaṃ bhavati
vātādayaḥ praṇaśyanti dehanāśāccharīriṇām /
(rāgādayo) na tasya syurjanmāntaraśatairapi

11.91

tasmād rāgasya vaśagaṃ na vidheyaṃ kadācana /
ābhyantikaṃ paraṃ śreyaḥ prāpyate rāgasaṅkramāt

11.92

mana eva cikitsako bhavati
yaścittavaidyaḥ sa bhiṣag na śarīrabhiṣag bhṛśam /
manaścikitsako jñeyo na tathā laukiko mataḥ

11.93

svacittakarmaṇā dagdho narake patati
karmacintyaṃ samaṃ cintyaṃ na cittena prapadyate /
svacittakarmaṇā dagdho narakānupadhāvati

11.94

dhyānādeva cittaṃ śuddhaṃ bhavati
yacchreyaḥ samacittasya na tat (kvāpyupa)padyate /
saṃrakṣyaṃ hṛdayaṃ mūḍhaḥ prayātamanudhāvati

11.95

cittavaśago duḥkhamāpnoti
dhyānād dhyeyena kūṭena yaḥ pumān vanamāśritaḥ /
taṃ muktvā cittakaḥ so 'yaṃ saṃprahṛṣyati bāliśaḥ

11.96

ye bālāścittapāśena cittakarmavicāriṇaḥ /
nīyante hyavaśā ghoraṃ narakaṃ karmamohitā

11.97

cittavaividhyanirūpaṇam
sucittamapi yaccitaṃ na taccittaṃ satāṃ matam /
karmacittaṃ mahācittaṃ tridhātugatacitritam

11.98

sattvā citrairupāyairhi bhramanti gatipañcake /
tat sarva karmasācivyaṃ citrakartṛ vicitritam

11.99

cittavaśago baddho bhavati
cittacitrakareṇedaṃ karmajātaṃ vicitritam /
yena sarvamidaṃ baddhaṃ jagad bhramati mohitam

11.100

varṣātaparajodhūmaiścittaṃ naśyati bhūbhujaiḥ /
kalpakoṭisahastreṇa citraṃ cittaṃ vinaśyati

11.101

nāśaṃ prayāti basudhā sāgaraścāpi śuṣyati /
cittenāpi kṛtaṃ citraṃ tasyānubhavane sthite

11.102

pramatte citte nānāgatirbhavati
nānāgatisamāvṛttā nānākarmasamānugāḥ /
nānācittavaśāḥ sattvā bhramanti gatipañcake

11.103

bāliśā (nāṃ)nṛṇāṃ cittaṃ viṣayaṃ(prati)dhāvati /
na cinotyaśubhaṃ karma yena dhāvati durgatim

11.104

cañcalaṃ cittaṃ sadā viṣamaṃ bhavati
tasmāccittaṃ sadā rakṣyaṃ cañcalaṃ viṣamaṃ kharam /
nityaṃ viṣayasaṃsaktaṃ tṛṣṇāviṣasamāvṛttam

11.105

viṣayānuraktaṃ cittaṃ vyasane pātayati
dhāvate viṣayaṃ caitad vyasanaṃ nāvabudhyate /
paścāttu vyasane prāpte phalaṃ vindati karmaṇaḥ

11.106

samāhitacittaḥ sukhamaśnute
apāyabhīrutā tasya tasya cittaṃ samāhitam /
samāhitena cittena sukhāt sukhamavāpnute

11.107

nirjitacittaḥ sukhamāpnoti
viṣamaṃ capalaṃ tīvramaviṣahyaṃ mahābalam /
yaiścittaṃ nirjitaṃ dhīraiste loke sukhino matāḥ

Original text: Dharmasamuccaya · Edition: Vijayasankar Caube: Dharmasamuccaya. · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc