Dharmasamuccaya · અધ્યાય 11

॥ ઇતિ મદ્યજુગુપ્સાવર્ગો દશમઃ ॥
અથ દ્વિતીયમ્ ઉદાનમ્
(ચિત્તઞ્ચ વાક્ તથા કર્મ સંયોજનન્તુ પાપકમ્ ।
નરકપ્રેતતિર્યક્ક્ષુત્કૌસીદ્યાનિ વિદુર્દશ ॥ )
(11) ચિત્તવર્ગઃ
ચિત્તં રાજવત્ પ્રવર્તતે
અગાધં વિષમં તીવ્રં સર્વસત્ત્વગતં મહત્ ।
ચિત્તં સર્વસ્ય જગતો રાજવત્ સમ્પ્રવર્તતે

ચિત્તધારિણસ્તજ્જ્ઞાઃ પરમાં ગતિં પ્રાપ્નુવન્તિ
અદૃશ્યં સમ્પ્રતિ ભયં કર્મ નારકચઞ્ચલાઃ ।
યે ચિત્તધારિણસ્તજ્જ્ઞાસ્તે ગતાઃ પરમાં ગતિમ્

એતન્નયતિ વ્યુત્થાનમેતન્નયતિ દુર્ગતિમ્ ।
તદેવાદ્યન્તમમલં નિર્વાણમધિગચ્છતિ

મનઃ પૂર્વમઙ્ગમા ધર્મા મનઃ શ્રેષ્ઠા મનોમયાઃ ।
મનસા સુપ્રસન્નેન ભાષતે વા કરોતિ વા

ચિત્તવશગસ્ય ચિત્તમનુધાવતિ
યો ન ચિત્તસ્ય વશગશ્ચિત્તં તસ્યાન્તગં સદા ।
સ નિર્ણાશયતિ ક્લેશાન્ તમઃ સૂર્યોદયો યથા

ચિત્તદગ્ધાઃ નાશં યાન્તિ
ચિત્તં શત્રુઃ પરં શત્રુર્ન શત્રુરપરઃ સ્મૃતઃ ।
ચિત્તદગ્ધાઃ સદા સત્ત્વાઃ કાલદગ્ધા યથા જડાઃ

યશ્ચિત્તવશમાપન્નો બાલો મૂઢો ઽજિતેન્દ્રિયઃ ।
તેન દુઃખે સમો નાસ્તિ નિર્વાણં તસ્ય દૂરતઃ

ચિત્તવશગઃ નરઃ નરકમધિગચ્છતિ
આવર્જ્યઃ શત્રુરપરો ન ચિત્તાનિ (નિગૂહતે) ।
એષ બધ્નાતિ પુરુષો નૃપતેર્યમશાસને

વિષયેષુ રતા નિત્યં ન સ ધર્મઃ કથઞ્ચન ।
સદ્ધર્મપથસમ્મૂઢો નરકં નયતે મહત્

દુર્દમાનાં પરં ચિત્તમનીનામગ્નિરુત્તમઃ ।
દુર્દાન્તં શીઘ્રગન્તૃ ચ નરકં નયતે ધ્રુવમ્

યે ચિત્તસ્ય વશં યાતા યાતાસ્તે નરકં પુરા ।
યૈસ્તુ તદ્ વાર્યતે શીઘ્રં ન તે દુઃખાનુગામિનઃ

ચિત્તાનુરૂપં સુખં દુઃખઞ્ચ ભવતિ
યથા યથા (નૃણાં) ચિત્તં પરિણામસ્તથા તથા ।
કલ્પાનાં શુભકર્ત્તુશ્ચ પાપકર્ત્તુશ્ચ પાપકમ્

ચિત્તાયત્તં ભવેત્ કર્મ કર્માયત્તં મનો ભવેત્ ।
ચિત્તકર્મ સમુત્થાય સંસારઃ પરિકીર્તિતઃ

દુષ્ટેન ચેતસા કર્મ યઃ કરોતિ પુમાનિહ ।
પચ્યતે નરકે તેન જાલિન્યા સ વિડમ્બિતઃ

ચિત્તકર્મ એવં સંસારઃ
ચિત્તાધીનં ભવેત્ પાપં સંસારઃ પરિકીર્તિતઃ ।
ચિત્તપ્રત્યયજં હ્યેતત્ હેતુપ્રત્યયસમ્ભવમ્

ચિત્તેન વઞ્ચિતાઃ સત્ત્વા પાપસ્ય વશમાગતાઃ ।
ગચ્છન્તિ નરકં પાપાત્ કારણાગ્રમહાભયા(ત્)

ન ભવેત્ ચિત્તવશગો ઽપિ તુ ધર્મવશો ભવેત્
ન ગચ્છેત્ ચિત્તવશતાં ગચ્છેદ્ ધર્મવશે સદા ।
ધર્મચારી સુખી નિત્યં પાપચારી ન શર્મભાક્

ચિત્તાયત્તં સર્વ ફલમ્
ચિત્તાયત્તા ક્રિયા સર્વા ચિત્તાયત્તં ફલં સ્મૃતમ્ ।
વિચિત્તં હિ ફલં ચિત્તં તથા ફલમધિસ્મૃતમ્

ચિત્તેન ચિન્તિતં સર્વ લોકશ્ચિત્તભવાનુગઃ ।
ન હિ તદ્ વિદ્યતે સ્થાનં યન્ન ચિત્તવશાનુગમ્

શુભસ્ય નિર્વાણસાધનત્વમ્
મોક્ષ બન્ધનયોર્મૂલં હેતુભૂતં પરં મતમ્ ।
શુભેન મુચ્યતે જન્તુરશુભેનાશુ બધ્યતે

ચિત્તવશગાઃ કદાપિ નિર્વાણં નાધિગચ્છન્તિ
જાલિન્યા મોહિતાઃ સત્ત્વાશ્ચિત્તસ્ય વશમાગતાઃ ।
નિર્વાણં નાપિ ગચ્છન્તિ જાત્યન્ધા ઇવ સત્પથમ્

પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ જિતવાન્ પાપં ભુઙ્ક્તે ન કર્હિચિત્ ।
એકચિત્તં તથા કર્મ કુરુતે વિવિધે ભવે

પઞ્ચરઙ્ગોજ્જ્વલં ચિત્તં યથા દૃશ્યં પ્રશસ્યતે ।
પઞ્ચેન્દ્રિયવિચિત્રં હિ તથા કર્મ ભવે ભવેત્

ચિત્તકર્ત્તાનેકધા ભવતિ
ચિત્તકર્તા હિ પુરુષો દૃશ્યૈર્ભવતિ નૈકધા ।
ચિત્તં ચિત્તકરં શૂન્યં સર્વથા નૈવ દૃશ્યતે

ચિત્તં શોભનમશોભનં ચ કર્મ કરોતિ
શોભનાશોભનં ચિત્રં યથા ભિત્તિઃ કૃતિસ્તથા ।
શોભનાશોભનં કર્મ તથા ચિત્તં કરોતિ હિ

ચિત્તાનુગં કર્મ
દિવારાત્રૌ યથા ચિત્તં સ્થિતં ભવતિ ચિત્રગમ્ ।
દિવારાત્રૌ તથા કર્મ ભવે સમનુવર્તતે

અકૃત્વા સુકૃતં કર્મ ચિત્તવૃત્ત્યનુગા નરાઃ ।
પતન્તિ વિવશાઃ પાપે ચિત્તારિપરિવઞ્ચિતાઃ

કર્મચિત્તકરો હ્યેષ યત્ર યત્ર નિયુજ્યતે ।
ચરચિત્તેન મહતા તચ્ચિત્તં ચ કરોત્યયમ્

પરિણામવિશેષેણ યત્ર યત્ર નિયોક્ષ્યતે ।
પ્રેષ્યન્તે તત્ર ચિત્તેન ત્રિધા તુ ગતિચારિણઃ

ચિત્તસ્ય દમનં સુખાવહમ્
ચિત્તાધિનાનિ વર્તન્તે સર્વકર્માણિ દેહિનામ્ ।
તસ્માચ્ચિત્તં સદા દાન્તં નયતે પદમચ્યુતમ્

દુર્વિષહ્યસ્ય લઘુના યત્ર યત્ર નિપાતિનઃ ।
ચિત્તસ્ય દમનં સાધુ ચિત્તં દાન્તં સુખાવહમ્

યેન ચિત્તં સદા દાન્તં તેન દોષાઃ સદા જિતાઃ ।
જિતદોષસ્ય ધીરસ્ય દુઃખં નૈવ પ્રપદ્યતે

ચિત્તસ્ય લઘુચેષ્ટિતમેવ દુઃખમ્
યચ્ચ સ્વકં ભવેદ્ દુઃખં યચ્ચ દુઃખં પરત્ર ચ ।
તત્ સર્વમવિષહ્યસ્ય ચિત્તસ્ય લઘુચેષ્ટિતમ્

ચિત્તમેવ સર્વેષાં પ્રભુઃ
સસુરાસુરનાગાનાં પિશાચોરગરક્ષસામ્ ।
પ્રભુરેકઃ પરં ચિત્તં રાજા(હિ)ત્રિભવસ્ય તત્

ચિત્તભ્રાન્તદુઃખમશ્નુતે
ચિત્તં નયતિ દેવેષુ ચિત્તઞ્ચ નરભૂમિષુ ।
ચિત્તં નયત્યપાયે(ષુ) ચિત્તં ભ્રામયતિ પ્રજાઃ

ચિત્તાદ્ ભ્રાન્તસ્ય નષ્ટસ્ય વિષયૈર્મોહિતસ્ય ચ ।
તૃષ્ણયા દહ્યમાનસ્ય સ્થિતં દુઃખમનુત્તમમ્

ચિત્તસ્ય દમનાત્ સુખાનુભૂતિર્ભવતિ
એકચારિ સદામૂઢં દુર્વિષહ્યં મહાબલમ્ ।
સમ્પ્રદારિ સદાદૃશ્યં ચપલં શીઘ્રગામિનમ્

એવં વિધં હિ યે ચિત્તં દમયન્તિ મનીષિણઃ ।
તે મારબન્ધનાતીતાઃ પારં પ્રાપ્તાઃ સુખોદયમ્

ચપલં ચિત્તં નરકાયોપકલ્પ્યતે
સઙ્કલ્પકુટિલં તીવ્રમગાધં ચપલં હિ તત્ ।
ચિત્તં તમઃશ્રિતં શુભ્રં નરકાયોપકલ્પ્યતે

દોષનિર્મુક્તો ઽચ્યુતં પદં પ્રાપ્નોતિ
તદેવં દોષનિર્મુક્તં નેન્દ્રિયાર્થવશાનુગમ્ ।
અલિપ્તં પાપકૈર્ધર્મૈર્નયતે પદમચ્યુતમ્

શુદ્ધં ચિત્તં શુદ્ધે કર્મણિ પ્રવર્તતે
હેતુપ્રત્યયજં ચિત્તં યોગવાહિ પરં ચ તત્ ।
પરિણામવશાચ્છીઘ્રં તથા તત્ સમ્પ્રવર્તતે

ચિત્તાનધીનત્વે કર્મ ચઞ્ચલં ભવતિ
એકં કરોતિ કર્માણિ વિવિધાનિ ચલં ચ તત્ ।
એકાનેકં ચરં સૂક્ષ્મં ક્ષણાદૂર્ધ્વ ન તિષ્ઠતિ

સંસારસ્ય માયોપમત્વપ્રતિપાદનમ્
દુર્વિજ્ઞેયઃ સદા તસ્ય નિઃશરીરસ્ય સર્વદા ।
કો ઽસૌ નયતિ લોકાન્તમથ કેન ચ ગચ્છતિ

ગતશ્ચ તિષ્ઠતિ કુત્ર શરીરકર્મકારકમ્ ।
દૃશ્યાનિ તસ્ય કર્માણિ સઞ્ચયો ન ચ દૃશ્યતે

દમનં દુષ્કરં તસ્ય યસ્ય ભૂતિર્ન વિદ્યતે ।
સર્વસત્ત્વગતં ઘોરં લઘુકારિ ચ ચાક્ષુષમ્

પાપાત્ પાપતરં દૃષ્ટં માયોપમમિદં ભવેત્ ।
પુણ્યાત્ પુણ્યતરં દૃષ્ટં સમ્યગ્માર્ગસમાશ્રિતમ્

માયોપમત્વસમર્થનમ્
ન ગતિર્જ્ઞાયતે તસ્ય ગમનં નૈવ દૃશ્યતે ।
નીયતે ચ ક્ષતં સર્વ જાત્યુત્તરસમાનિ ચ

શસ્ત્રેણ છિદ્યતે નેદં જ્વલનેન ચ દહયતે ।
છિદ્યતે દહ્યતે ચૈવ જનઃ સર્વમચક્ષુષા

દૃઢં યત્ કર્મરજ્જ્વાદિ નરં બધ્નાતિ દુઃખિતમ્ ।
જાત્યન્તરસહસ્ત્રાણિ નયતે ન ચ દૃશ્યતે

દાન્તમેવ ચિત્તં સુખાવહમ્
મુહૂર્તેન શુભં ભૂતં મુહૂર્તેનાશુભં ચ તત્ ।
શુભાશુભાભ્યાં રચિતં(ચિત્તં) દાન્તં સુખાવહમ્

ષડ્ ભિર્દ્વારૈઃ પ્રસૂતેષુ વિષયેષ્વતિલોલુપમ્ ।
ચિત્તં નયતિ લોકાન્તં વ્યસનં ન ચ બુધ્યતે

વિપ્રસન્નચિત્તસ્ય શ્રેયસ્કરત્વે ઽનુત્તમં સુખં ભવતિ
વિપ્રસન્નં યથા તોયં વિપ્રસન્નં યથા નભઃ ।
વિપ્રસન્નં તથા ચિત્તં નીયતે સુખમુત્તમમ્

જનાઃ સાતિશયા (દૃષ્ટા) વિતર્કવિષયોદ્ભવાત્ ।
પૌરવાશ્ચિત્તરાજ્ઞસ્તે ભવન્તિ સહચારિણઃ

ચઞ્ચલં મનઃ સંસારે ગતિં કારયતિ
ધાવતિ યત્ર ચ મનસ્તત્ર ધાવન્ત્યજ્ઞાનિનઃ ।
પરસ્પરબલાન્ની (તા) ભ્રમન્તિ ત્રિભવાર્ણ(વ)મ્

વિશેષચિત્તેનોત્તમા ગતિર્ભવતિ
ચિત્તવૈશદ્ય ભાવાનાં વિશેષઃ કર્મણાસ્તથા ।
ન કર્મગુણહીનસ્ય વિશેષ ઉપલભ્યતે

સુસમાહિતચિત્તસ્ય પ્રશંસા
સુસમાહિતચિત્તઃ સ નિત્યં ધર્માનુદર્શકઃ ।
ન દોષવશમાયાતિ યથા દિવ્યસ્તમોનુદઃ

ગૃહસ્થસ્ય સમ્યગ્દૃષ્ટિત્વે નિર્વાણપ્રાપ્તિર્ભવતિ
સમ્યગ્દૃષ્ટેશ્ચાધિમાત્રા યસ્ય ચેતસિ વર્તતે ।
ગૃહસ્થો ઽપિ સ મે જ્ઞેયો મુક્તઃ સંસારબન્ધનાત્

વિજ્ઞા દેવલોકં ગચ્છન્તિ
કલ્યાણનિર્મલં યચ્ચ તતો દોષેણ બાધ્યતે ।
વિજ્ઞો (ન) મલમાપ્નોતિ દેવલોકે સ જાયતે

વિનીતચિત્તાઃ સુખગામિનો ભવન્તિ
વિષયદ્વારચપલં નદીકુટિલગામિનમ્ ।
યૈર્વિનીતમિદં ચિત્તં તે સુરાઃ શુભભાગિનઃ

અધર્મમાર્ગઃ કલ્યાણાય ન ભવતિ
અધર્મપથમાશ્રિત્ય જનાઃ પાપવશાનુગાઃ ।
ચિરં ભ્રમન્તિ સંસારે ચિત્તેન પરિખેદિતાઃ

ચિત્તં ક્ષણે ક્ષણે પરિવર્તતે
ક્ષણે ક્ષણે ચિત્તમિદં નૈકશઃ પરિવર્તતે ।
લઘુસ્વભાવચપલં માયાગન્ધર્વસન્નિભમ્

ચઞ્ચલચિત્તો બદ્ધો ભવતિ
તસ્ય બન્ધનમેવેષ્ટં જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્મતમ્ ।
દૂરવૃત્તિર્મહાવેગઃ પરિધાવત્યનેકધા

ધૃત્યા ચિત્તધારિણઃ સુખમશ્નુતે
હ્રિયમાણં સદા ચિત્તમિન્દ્રિયાર્થે દુરાસદમ્ ।
સન્ધારયતિ યો ધૃત્યા સ ધીરઃ પારગામિકઃ

ધૃતિમજ્ઞાનમોહં ચ વિષયોત્તાનમાનસમ્ ।
સન્ધારયતિ યો ધીમાન્ સ લોકે પણ્ડિતો નરઃ

શુભચિત્તં કામાવરોધકં ભવતિ
યો યથા કુરુતે ચિત્તં તથા કામાન્ સ પશ્યતિ ।
શુભેન કામશમનં નાશુભેન પ્રવર્ધનમ્

અપ્રશાન્તમતિર્દુઃખમાપ્નોતિ
શાન્તચિત્તંમનાઃ કામાનસ્યતીહ વિષાસ્ત્રવત્ ।
અપ્રશાન્તમતિઃ સર્પમણિવત્ તાન્ સ પશ્યતિ

ચિત્તવશગો ન શુભાં ગતિમાપ્નોતિ
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાશ્ચ ચિત્તાધીના ભવન્ત્યમી ।
ચિત્ત સંશ્લેષયોગેન પરિણામઃ પ્રવર્તતે

ધીરપ્રશંસા
તસ્યૈવ વ્યવધાનેન ધીરશ્ચ પ્રતિબુધ્યતે ।
રૂપસામાન્યતો દૃષ્ટં પરિણામઃ કથં પૃથક્

ચિત્તસ્વરૂપનિરૂપણમ્
યથા રૂપં તથા સર્વ વિષયાશ્ચિત્તહેતવઃ ।
ચિત્તં દાન્તં સદા શાન્તં દોષમિશ્રવિગર્હિતમ્

એકમેકં યથા શાલિ ગન્ધરૂપે પૃથગ્વિધે ।
સંશ્લેષો યાતિ નાનાત્વં તથાચિત્તં પ્રવર્તતે

ક્રિયાં હિ તત્ર કુરુતે યત્ર (ચિત્તં) પ્રધાવતિ ।
ચિત્તસંવાહનં તદ્વાક્યં લોકો ઽયં સમ્પ્રવર્તતે

વિષયાદ્ ભ્રાન્તમનસશ્(ચા)તિવેગો મહાબલઃ ।
ચિત્તં(શાન્ત)કરં દાન્તં શિવં ભવતિ દેહિનામ્

દાન્તેન ચેતસા તત્ત્વદર્શનં ભવતિ
તેનાદાન્તેન શીઘ્રેણ સર્વપાપવિહારિણા ।
ભ્રામ્યતે ત્રિભવઃ સર્વઃ ન ચ તત્ત્વં સ પશ્યતિ

સમીરણરણોદ્ભ્રાન્તો લોકઃ સંસારે ભ્રમતિ
સમીરણરણોદ્ભ્રાન્તો યથા ભ્રમતિ સાગરઃ ।
ચિત્તેશ્વરસમાયુક્તો લોકો ઽયં ભ્રામ્યતે સદા

ચિત્તં શુભં સુખમેધીત
શુભોપનીતં ચિત્તં(હિ) શુભેષ્વેવાપનીયતે ।
તથા શુભાનુચરિતમશ્નુતે તેષુ ધાવતિ

યોગવાહિચિત્તં પ્રત્યયં લભતે
યોગવાહિ નૃણાં ચિત્તં વાય્વમ્બુસમમેવ ચ ।
પ્રત્યયશ્ચ યથા લભ્યસ્તથા તત્ પરિધાવતિ

ચિત્તં પ્રધાવતિ પરિવર્તતે ચ
શીઘ્રં પ્રધાવતે ચિત્તં શીઘ્રઞ્ચ પરિવર્તતે ।
શીઘ્રં નયતિ દેવેશ (ભુવને) દાયભૂમિષુ

ચિત્તસ્ય કર્ત્તૃત્વમ્
કર્ત્તૃત્વં સર્વધર્માણાં ભર્ત્તૃત્વં સર્વકર્મણામ્ ।
નેતૃત્વં સર્વકર્માણાં ચિત્તત્વમિતિ લક્ષ્યતે

ચિત્તં ન વિશ્વસેત્
ન વિશ્વસેદ્ધિ ચિત્તસ્ય નિત્યં છિદ્રપ્રહારિણઃ ।
દુર્લભસ્યાપિ વશ્યસ્ય ચપલસ્ય વિશેષતઃ

ચિત્તગતિવર્ણનમ્
મુહૂર્તેન શુભં યાતિ મુહૂર્તેન તથાશુભમ્ ।
ભવત્યવ્યાકૃતં શીઘ્રં ગતિરસ્ય ન વિદ્યતે

નાયતિર્જ્ઞાયતે તસ્ય ગમનં નૈવ વિદ્યતે ।
અભૂતઃ સમ્ભવસ્તસ્ય ભૂત્વા ચ પ્રતિગચ્છતિ

રૂપરહિતં ચિત્તમ્
નાકારો વિદ્યતે તસ્ય સઞ્ચયો ઽપિ ન વિદ્યતે ।
ગ્રહણં તસ્ય નૈવાસ્તિ નિઃશરીરસ્ય સર્વતઃ

પ્રત્યયસાધનવર્ણનમ્
હેતુપ્રત્યયસામગ્રયા પ્રાપ્તઃ સઞ્જાયતે પુનઃ ।
મણિસોમપ્રત્યયો (હિ) પ્રત્યયો જ્ઞાયતે ઽનલઃ

ચિત્તમિન્દ્રિયરૂપાદીન્ પ્રતિ ધાવતિ
તથૈવેન્દ્રિયરૂપાદીન્ પ્રતિવિજ્ઞાનસમ્ભવઃ ।
નૈકસ્ય જ્ઞાયતે ચિત્તં સમવાય્યનુલક્ષ્યતે

ચિત્તં દુર્નિવાર્યમ્
તદેવં વિષયં મત્વા દુર્નિવાર્ય ચ સર્વતઃ ।
સદ્ધર્મમતિરાસ્થેયા ન કામેષુ કથઞ્ચન

ચિત્તમતિ ચપલમ્
ચણ્ડાતિચપલં તીવ્રમવિષહ્યં મહાવલમ્ ।
ચિત્તં કરોતિ કર્માણિ યન્ન પશ્યન્તિ બાલિશાઃ

દુઃખપ્રવર્તકં ચિત્તમ્
સર્વસ્ય કર્મણશ્ચિત્તં હેતુભૂતં ભવે ભવે ।
ભવેત્ પ્રવર્તકં દુઃખં યેન ધાવતિ બાલિશઃ

ચિત્તદોષો મહાદોષ એવ
વાતાદયો ન દોષાઃ સ્યુર્દોષા રાગાદયો મતાઃ ।
વાતાદિભિરપાયેષુ માનવો નોપપદ્યતે

ચિત્તદોષો મહાદોષો નિત્યં(પાપ) વિદર્શકઃ ।
તસ્માત્તેષાં સમાશ્રેયો ન વાતાદિગમાદિહ

રાગાનુગં ચિત્તં દુષ્ટં ભવતિ
વાતાદયઃ પ્રણશ્યન્તિ દેહનાશાચ્છરીરિણામ્ ।
(રાગાદયો) ન તસ્ય સ્યુર્જન્માન્તરશતૈરપિ

તસ્માદ્ રાગસ્ય વશગં ન વિધેયં કદાચન ।
આભ્યન્તિકં પરં શ્રેયઃ પ્રાપ્યતે રાગસઙ્ક્રમાત્

મન એવ ચિકિત્સકો ભવતિ
યશ્ચિત્તવૈદ્યઃ સ ભિષગ્ ન શરીરભિષગ્ ભૃશમ્ ।
મનશ્ચિકિત્સકો જ્ઞેયો ન તથા લૌકિકો મતઃ

સ્વચિત્તકર્મણા દગ્ધો નરકે પતતિ
કર્મચિન્ત્યં સમં ચિન્ત્યં ન ચિત્તેન પ્રપદ્યતે ।
સ્વચિત્તકર્મણા દગ્ધો નરકાનુપધાવતિ

ધ્યાનાદેવ ચિત્તં શુદ્ધં ભવતિ
યચ્છ્રેયઃ સમચિત્તસ્ય ન તત્ (ક્વાપ્યુપ)પદ્યતે ।
સંરક્ષ્યં હૃદયં મૂઢઃ પ્રયાતમનુધાવતિ

ચિત્તવશગો દુઃખમાપ્નોતિ
ધ્યાનાદ્ ધ્યેયેન કૂટેન યઃ પુમાન્ વનમાશ્રિતઃ ।
તં મુક્ત્વા ચિત્તકઃ સો ઽયં સંપ્રહૃષ્યતિ બાલિશઃ

યે બાલાશ્ચિત્તપાશેન ચિત્તકર્મવિચારિણઃ ।
નીયન્તે હ્યવશા ઘોરં નરકં કર્મમોહિતા

ચિત્તવૈવિધ્યનિરૂપણમ્
સુચિત્તમપિ યચ્ચિતં ન તચ્ચિત્તં સતાં મતમ્ ।
કર્મચિત્તં મહાચિત્તં ત્રિધાતુગતચિત્રિતમ્

સત્ત્વા ચિત્રૈરુપાયૈર્હિ ભ્રમન્તિ ગતિપઞ્ચકે ।
તત્ સર્વ કર્મસાચિવ્યં ચિત્રકર્તૃ વિચિત્રિતમ્

ચિત્તવશગો બદ્ધો ભવતિ
ચિત્તચિત્રકરેણેદં કર્મજાતં વિચિત્રિતમ્ ।
યેન સર્વમિદં બદ્ધં જગદ્ ભ્રમતિ મોહિતમ્

વર્ષાતપરજોધૂમૈશ્ચિત્તં નશ્યતિ ભૂભુજૈઃ ।
કલ્પકોટિસહસ્ત્રેણ ચિત્રં ચિત્તં વિનશ્યતિ

નાશં પ્રયાતિ બસુધા સાગરશ્ચાપિ શુષ્યતિ ।
ચિત્તેનાપિ કૃતં ચિત્રં તસ્યાનુભવને સ્થિતે

પ્રમત્તે ચિત્તે નાનાગતિર્ભવતિ
નાનાગતિસમાવૃત્તા નાનાકર્મસમાનુગાઃ ।
નાનાચિત્તવશાઃ સત્ત્વા ભ્રમન્તિ ગતિપઞ્ચકે

બાલિશા (નાં)નૃણાં ચિત્તં વિષયં(પ્રતિ)ધાવતિ ।
ન ચિનોત્યશુભં કર્મ યેન ધાવતિ દુર્ગતિમ્

ચઞ્ચલં ચિત્તં સદા વિષમં ભવતિ
તસ્માચ્ચિત્તં સદા રક્ષ્યં ચઞ્ચલં વિષમં ખરમ્ ।
નિત્યં વિષયસંસક્તં તૃષ્ણાવિષસમાવૃત્તમ્

વિષયાનુરક્તં ચિત્તં વ્યસને પાતયતિ
ધાવતે વિષયં ચૈતદ્ વ્યસનં નાવબુધ્યતે ।
પશ્ચાત્તુ વ્યસને પ્રાપ્તે ફલં વિન્દતિ કર્મણઃ

સમાહિતચિત્તઃ સુખમશ્નુતે
અપાયભીરુતા તસ્ય તસ્ય ચિત્તં સમાહિતમ્ ।
સમાહિતેન ચિત્તેન સુખાત્ સુખમવાપ્નુતે

નિર્જિતચિત્તઃ સુખમાપ્નોતિ
વિષમં ચપલં તીવ્રમવિષહ્યં મહાબલમ્ ।
યૈશ્ચિત્તં નિર્જિતં ધીરૈસ્તે લોકે સુખિનો મતાઃ