Daśavidhāhetunirūpaṇa · Part 4160
[64.5] śīlataḥ tasya śiṣyaś ca śuddhadevalakāv ubhau // [Śivaśekharatantra]
[trividhasyāpi devalakatvasya rudrādiviṣayakatā]
[64.6] tridhā devalakatvaṃ tu na viṣṇuviṣaye kvacit /
[64.7] rudrakālyādiviṣayam etad āgamasaṃmatam //" iti [Śivaśekharatantra]
[64.8] smṛtyantare: "śarvaṃ sūryaṃ tathā candraṃ durgādī rudradevatāḥ /
[64.9] yo 'rcayet paṇapūrvaṃ saḥ sadyaḥ patati mānavaḥ //
[64.10] durgā ca bhadrakālī ca buddhaś ca kṣetrapālakaḥ /
[64.11] pañcapūjā ca ity ete pañcadevalakāḥ smṛtāḥ //
[64.12] ādityam ambikāṃ viṣṇuṃ gaṇanāthaṃ maheśvaram /
[64.13] gṛhe pūjā ca ity ete pañcadevalakāḥ smṛtāḥ (?) //" iti*{548}*
[64.14] *{549}*viṣṇudharmottare: "caṇḍikāyāś ca durgāyā jyeṣṭāyā bhairavasya ca /
[64.15] rudrasya pūjakā ye vai te vai devalakāḥ smṛtāḥ //" iti [ViṣṇudharmottaraP ]
[64.16] viṣṇu: "devārcanaparo yo 'pi*{550}* parārthaṃ vittakāṅkṣayā /
[64.17] caturvedadharo vipraḥ sa caṇḍālasamo bhaved* //{551}*" iti [ViṣṇuP ]
[64.18-19] *{552}*evam ebhir vacanaiḥ śāstrānanumatamārgeṇa pūjakānāṃ devatāntarapūjakānām eva ca devalakatvaṃ siddhyatīti sphuṭam avagamyate.
[64.20] kiñca: "vṛṣo dharmas samākhyataḥ tasya yaḥ kurute layam /
[64.21] vṛṣalaṃ taṃ vidur devā nikṛṣṭaṃ śvapacād api //"
!{548}! DHN[T] 275 ins. iti kiñca hārīta: vaikhānasās ti ye viprā haripūjanatatparāḥ. na te devalakā proktā viṣṇupādābjasaṃśrayāḥ iti. smṛtiratnākare atri: vaidikenaiva vidhinā daṃbhalobhavivarjitaḥ pūjayed bhaktito viṣṇuṃ sa hi devalako na vai iti. Zitiert als "Hārīta" in DHN[D] 65.3-4 und als "Smṛtyarthasāra" in DHN[D] 65.5-6.
[devalakaśabdanirvacanam]
[64.22-65.2] iti vṛṣalaśabdo yathā vedaśāstroktamārgalayakārake vyutpāditaḥ, tathā devalakśabdo 'pi "div krīḍāvijigīṣāvyavahāradyutistutimodamadasvapnakāntigatiṣv" iti dhātvarthānusāreṇa gatyaparaparyāyamārgārthakadivdhātughaṭitassan vedoktamārgalayaprāpake vyutpādayituṃ śakyate iti tatpratīpeṣu vedamārgapratiṣṭhāpakeṣu vaikhānaseṣu na sarvātmanā pravartate. tathā ca:
[65.3] hārītaḥ: "vaikhānasās tu ye viprā haripūjanatatparāḥ /
[65.4] na te devalakāḥ proktā viṣṇupādābjasaṃśrayāt* //{553}*" iti [Vṛddhahārīta 8.78]
[vaikhānasānaṃ devalakaśabdavācyatvābhāvaḥ]
[65.5] smṛtyarthasāre: atri: "vaidikenaiva vidhinā dambhalobhavivarjitaḥ /
[65.6] pūjayed bhaktito viṣṇuṃ sa hi devalako na vai* //{554}*" iti
[65.7-8] *{555}*anyathā śrutyuktamārgeṇālayārcakānām api devalakatve tādṛśālayārcanapratipādakānāṃ śrutismṛtipurāṇādivacanānāṃ vyarthatā syāt.
[65.9-10] *{556}*nanu - ajñānataḥ kṛtam api bhagavadārādhanam apavargapradañ cet. vinā śāstraṃ anadhikāriṇāpi kṛtaṃ tatapavargapradaṃ kiṃ na syād iti cet. na. bhagavadājñābhaṅgāpatteḥ.
[65.11] yathoktaṃ bhagavatā: "yaś śāstravidhim utsṛjya vartate kāmakārataḥ /
[65.12] na sa siddhim avāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim //" iti [MBh 6.38.23]
[65.13] "śrutismṛtī mamaivājñā yas tām ullaṅghya vartate /
[65.14] ājñācchedī mama drohī madbhakto 'pi na vaiṣṇavaḥ* //{557}*" iti
[65.15] "mama cāpi priyaṃ viṣṇor devadevasya śārṅgiṇaḥ /
[65.16] mānuṣo vaidikācāraṃ manasā 'pi na laṅghayet //" iti
[65.17-18] *{558}*ataḥ anadhikāriṇā kṛtaṃ śāstrāsammatam iti tantroktaprakāreṇa kṛtam api tat nāpavargapradam.*{559}*
[65.19] nanu: "brāhmaṇaiḥ kṣatriyaiḥ vaiśyaiḥ śūdraiś ca kṛtalakṣaṇaiḥ /
[65.20] arcanīyaś ca sevyaś ca pūjanīyaś ca mādhavaḥ /
[65.21] sāttvataṃ vidhim āsthāya gītaḥ saṅgarṣaṇena*{560}* yaḥ //"
[tantrānusāripūjāyāḥ apavargapradatvābhāvaḥ]
[65.22-24] *{561}*iti śūdrādīnām api pāñcarātroktamārgeṇārcane adhikāre siddhe kathaṃ tāntrikoktaprakāreṇārcanaṃ kurvataḥ brāhmaṇādeḥ (anadhikāriṇaḥ) tat apavargapradaṃ na bhavatīty ucyata iti ced ucyate.
!{553}! Vṛddhahārīta: na te devalakāḥ jñeyā haripādābjasaṃśrayāt.
[caturvidhatantreṣu ekatra dīkṣitasya tantrāntare 'nadhikāraḥ]
[66.1] "prathamaṃ mantrasiddhāntaṃ dvitīyañ cāgamāhvayam / [PādmaS caryāpāda 19.112cd]
[66.2] tṛtīyaṃ tantrasiddhāntaṃ tantrāntaramataḥ param* //{562}*" [PādmaS caryāpāda 19.113ab]
[66.3] iti caturvidheṣu siddhānteṣu
[66.4] "ekatra dīkṣitas tantre siddhānte vā dvijottama* /{563}*
[66.5] kriyāṃ na kuryād anyatra karṣaṇādi caturmukha // [Pādma.S caryāpāda 19.131]
[66.6] ācāryakam athārtvijyaṃ pūjāñ ca madhuvidviṣaḥ /
[66.7] mantre deve ca siddhānte tad evāsya hi yujyate* //{564}*" [PādmaS caryāpāda 19.132]
[66.8] iti caturvidhatantreṣu ekatra dīkṣitasya tantrāntare praveśayogyatābhāvasya pratipādanāt*{565}*.
[66.9] "ekagotrasamutpannaṃ pañcagotraṃ pṛthak pṛthak / ity ārabhya
[66.10] sūtraṃ kātyāyanaṃ śākhāṃ yājuṣaṃ*{566}* śuklam eva ca //
[66.11] aupagāyanaśāṇḍilyau bhāradvājo 'tha gautamaḥ /
[66.12] mauñjāyanis tu pañcaite pāñcarātrādhikāriṇaḥ* //{567}*"
[66.13] ity adhikāribhedasya vidhīyamānatvāt.
[āpastambādisūtrasaṃskṛtasya pāñcarātroktasaṃskārayogyatābhāvaḥ]
[66.14] "caturṇām api varṇānām itareṣāñ ca tadbhuvām /
[66.15] dīkṣā samaiva sarveṣām ācāras tantravartmanā //" [PādmaS caryāpāda 21.55]
[tantroktaprakāreṇa dīkṣitānām eva tantroktārcanāyām adhikāraḥ]
[66.16-18] ityāpastambādisūtraiḥ*{568}* saṃskṛtasya pāñcarātroktamārgeṇa niṣekādisaṃskārayogyatābhavakathanāt.*{569}* tāntrikoktaprakāreṇa dīkṣitānām eva tantroktārcanāyām adhikāritva sambhavāt.
[paradharmānuṣṭhātuḥ patitatvādi]
[66.19] "svasūtre vartamāne tu parasūtreṇa vartate /
[66.20] apramāṇam ṛṣiṃ kṛtvā so 'ndhe tamasi majjati //"
[66.21] "svakīyadharmam utsṛjya paradharmaṃ ya āśrayet* /{570}*
[66.22] patitas sa bhaved āśu sadya eva na saṃśayaḥ //"
[66.23] "svasūtrasya parityāgāt parasūtrasamāśrayāt /
[66.24] sadyaḥ patati vai vipro na vedasya samāśraye //"*{571}*
!{562}! PādmaS: turyaṃ tantrāntaraṃ bhavet.
[67.1] "śākhāṃ śikhāṃ tathā puṇḍraṃ samayācāram eva ca /
[67.2] pūrvair ācaritaṃ kuryād anyathā patito bhavet //"
[67.3] "yas svaśākhāṃ parityajya paraśākhāsu vartate /
[67.4] śākhāraṇḍas sa vijñeyas sarvakarmabahiṣkṛtaḥ* //{572}*" [ĀS 4.59]
[67.5] "yas svadharmaṃ parityajya paradharmaṃ niṣevate /
[67.6] pāṣaṇḍinaṃ tam āhur vai nikṛṣṭaṃ śvapacād api //" iti.
[67.7] bhagavān: "śreyān svadharmo viguṇaḥ paradharmāt svanuṣṭhitāt /
[67.8] svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ* //{573}*" iti. [MBh 6.25.35]
[67.9] vyāsa: "svadharmaṃ yas samutsṛjya paradharmaṃ samāśrayet /
[67.10] anāpadi sa vidvadbhiḥ patitaḥ parikīrtitaḥ //"
[67.11-12] *{574}*ityādibhiś ca vacanaiḥ paradharmānuṣṭhātuḥ patitatvādismaraṇāc ca anyasūtroktaprakāreṇa tāntrikoktena mārgeṇa vā bāhmaṇādibhir*{575}* api anadhikāribhiḥ bhagavadārādhanaṃ kartuṃ na śakyate.
[śūdrasya pūjāyām anadhikāraḥ]
[67.13] tarhi "brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyaiḥ" ityādi *{576}*bhāratavacanasya kā gatir iti cet - ucyate.
[67.14] *{577}*mādhavāḥ: mukhyatvena advārakabhagavadyajanādhikāritvena nirūpitaiḥ brāhmaṇaiḥ pūjanīyaḥ.
[67.15-16] *{578}*itaraiḥ kṣatriyair vaiśyaiś cārcanīyaḥ. śūdraiḥ strībhiś ca yathārham ijyas sevyaś ca iti tasya vacanasyārthaḥ.
[67.17] "... śūdraiḥ strībhis tathetaraiḥ /
[67.18] yathārham ijyas sevyaś ca nityaṃ sarveśvaro hariḥ //"
[67.19-22] iti bhāradvājavacanāt "arghyāntam arcanaṃ proktaṃ havirantañ ca pūjanam //" ity arcanapūjanayoḥ bhinnārthakatvapratipādanāt, sarvair ekarītyā pūjane 'bhimate ekapadasyaiva paryāptatvāt itarayoḥ padayor vaiyarthyāpātāc ca. anyathā śūdrasyāpi pūjārcanādiṣv adhikārāṅgīkāre śrutismṛtisūtrapurāṇādivirodho bhavet.
[67.23-25] śūdrasyānadhikārapratipādakāni vacanāni caitāni. śruti "tasmāc chūdro yajñe 'navakḷptaḥ. sa hi devatā anvasṛjata tasmāc chūdro bahupaśur ayajñīyo daiva" iti.
!{572}! ĀS: svaśākhāṃ samparityajya paraśākhānusārataḥ / śākhāraṇḍas sa vijñeyas sarvakarmabahiṣkṛtaḥ //.
[68.1] smṛti: "japas tapas tīrthasevā pravrajyā mantrasādhanam /
[68.2] devatārādhanañ caiva strīśūdrapatitāni ṣaṭ //" iti
[śūdrasyadvijaśuśrūṣaiva dharmaḥ]
[68.3] śrībhāgavate:*{579}* "śuśrūṣaṇaṃ dvijagavāṃ devānāñ cāpy amāyayā /
[68.4] tatra labdhena santoṣaḥ śūdraprakṛtayas tv imāḥ* //{580}*" iti [BhāgavataP 11.17.19]
[68.5] manau: "brāhmaṇasya tapo jñānaṃ tapaḥ kṣatrasya rakṣaṇam /
[68.6] vaiśyasya tu tapo vārtā tapaś śūdrasya sevanam //" iti [ManuDhŚ 11.235]
[68.7] anyatra*{581}*: "yadi śūdras tapaḥ kuryād vedadṛṣṭena vartmanā /
[68.8] iha cāsya parikleśaḥ pretya cāsyāśubhā gatiḥ //" iti.
[68.9-11] kimarthaṃ śūdrasya dvijaśuśrūṣā sarvadā abhihiteti cet - ucyate. janmāntarīyakarmavaśāt jananakāle 'pi tamoguṇair abhibhūtasya tasya śūdrasya tamonirasanārthaṃ dvijaśuśrūṣaṇaṃ brahmaṇā prayuktam.*{582}*
[68.12] āśvamedhike: "udite savitar yasya kriyāyuktasya dhīmataḥ / [MBh 14, App. 4.1690]
[68.13] caturvedadharasyāpi dehe ṣaḍvṛṣalāḥ sthitāḥ* //{583}* [MBh 14, App. 4.1691]
[68.14] kṣatriye sapta vijñeyā vaiśye tv aṣṭau prakīrtitāḥ* /{584}* [MBh 14, App. 4.1692]
[68.15] niyatāḥ pāṇḍavaśreṣṭha śūdre 'ṣṭāviṃśatiḥ khalu* //{585}*" ity ārabhya [MBh 14, App. 4.1693]
[68.16] "rāgadveṣau ca mohaś ca pāruṣyañ ca nṛśaṃsatā* /{586}* [MBh 14, App. 4.3340]
[68.17] śāṭhyañ ca dīrghavairañ ca atimānamanārjavam* //{587}* [MBh 14, App. 4.3341]
[68.18] anṛtañ cāpavādaś ca paiśunyam atilobhatā* /{588}* [MBh 14, App. 4.3342]
[68.19] hiṃsā steyaṃ mṛṣāvādo vañcanā roṣalobhate* //{589}* [MBh 14, App. 4.3343]
[68.20] abuddhatā ca nāstikyaṃ bhayam ālasyam eva ca* /{590}* [MBh 14, App. 4.3344]
[68.21] aśaucañ cākṛtajñatvaṃ dambhatā stambha eva ca* //{591}* [MBh 14, App. 4.3345]
[68.22] niṣkṛteś cāpy avijñānaṃ janane śūdram āviśan* /{592}* [MBh 14, App. 4.3346]
[68.23] dṛṣṭvā pitāmahaḥ śūdram abhibhūtan tu tāmasaiḥ // [MBh 14, App. 4.3347]
[68.24] dvijaśuśrūṣaṇaṃ dharmaṃ śūdrāṇān tu prayuktavān / [MBh 14, App. 4.3348]
[68.25] naśyanti tāmasā bhāvāḥ śūdrasya dvijabhaktitaḥ //" iti. [MBh 14, App. 4.3349]
!{579}! DHN[T] 282: śūdrasya śuśrūśa: bhāgavate.
[vaikhānasetarasūtriṇāṃ bhagavadārādhanaprakāraḥ]
[69.1] ataḥ tamoguṇābhibhūtasya śūdrasya bhagavadyajanādhikāro nāsty eva.*{593}*
[69.2-7] nanv eṣāṃ*{594}* śaunakādyuktaprakāreṇa bhagavadārādhane 'dhikāro bhaved iti cet*{595}* - tad asat. tatra adhikāriviśeṣapratipādanābhavāt; sāmānyenoktatve 'pi śrutismṛtisūtrapurāṇamahābhāratavaikhānasapāñcarātraśaivaśilpajyautiṣādiṣu adhikāriṇāṃ viśiṣya pratipāditatvāt*{596}* sarvaśākhāpratyayanyāyena sāmānyaviśeṣanyāyena "matprakaraṇādhītaṃ sarvaṃ madartham" iti nyāyena prakaraṇasāmyena*{597}*, upāsya devataikyāt guṇopasaṃhāranyāyena ca śaunakādibhir uktārcanāvidher api atraiva paryavasānaṃ yuktam.
[69.8-9] *{598}* itarasūtriṇām katham iti cet - svāśramadharmācaraṇenaiva bhagavadārādhanaphalam siddhyati. yathocyate:
[69.10] smṛtiṣu: "bahvalpaṃ vā svagṛhyoktaṃ yasya karma pracoditam /
[69.11] tasya tāvati śāstrārthe kṛte sarvaṃ kṛtaṃ bhavet //" iti
[69.12] śrīviṣṇupurāṇe: "varṇāśramācāravatā puruṣeṇa paraḥ pumān /
[69.13] viṣṇur ārādhyate panthā nānyas tattoṣakārakaḥ //" [ViṣṇuP 2.8.9]
[69.14] tathānyatra: "varṇāśrameṣu ye dharmāḥ śāstroktā munisattama /
[69.15] teṣu tiṣṭhan naro viṣṇum ārādhayati nānyathā* //{599}* [ViṣṇuP 3.8.19.1-2?]
[69.16] ye yajanti pitṝn devān brāhmaṇāṃś ca hutāśanam /
[69.17] sarvabhūtāntarātmānaṃ viṣṇum eva yajanti te //" iti
[69.18] purāṇāntare: "agnikāryaṃ japaṃ snānaṃ tapas svādhyāyam eva ca /
[69.19] tam evoddiśya deveśaṃ kuru nityam atandritaḥ //
[69.20] prātar utthāya vidhivat snātvā nityaṃ samāhitaḥ /
[69.21] yajet karmabhis tais taiḥ viṣṇuṃ devādisaṃjñitam //"
!{593}! DHN[T] 285: nāsyaiva
[70.1] śāṇḍilya:"prakṛttaiś ca nivṛttaiś ca svargadair mokṣadair api /
[70.2] ārādhyo bhagavān eva vedadharmais sanātanaiḥ // [Śāṇḍilyasmṛti.]
[70.3] sa eva sarvathopāsyo nānyas saṃsāratārakaḥ /
[70.4] ubhābhyāṃ jñānakarmabhyām ārādhyo bhagavān hariḥ //" iti [Śāṇḍilyasmṛti]
[70.5] śāntiparvaṇi: "svayambhūvihito*{600}* dharmo yo yasya hi*{601}* nareśvara / [MBh 14, App. 4.222]
[70.6] sa tena kṣapayet pāpaṃ samyag ācaritena hi //" iti [MBh 14, App. 4.223]
[70.7] pādme: "dharmān nijāṃś ca śāstroktān varṇadharmān aśeṣataḥ /
[70.8] pālayantīha ye vaiśyā na te yānti yamālayam //" iti [PadmaP ]
[70.9] smṛtyantare: "śrutismṛtisadācāravihitaṃ karma yas sadā /
[70.10] svasvadharmaṃ prayatnena śreyo 'rthīha samāśrayet //"
[70.11-12] "nānyaḥ panthā vidyate 'yanāye" 'ti "brāhmaṇā vividaśanti yajñena dānena tapasānāśakena" iti ca śrutir imam arthaṃ draḍhayanti.
[70.13-15] ataḥ advārakabhagavadyajanādhikāribhiḥ śrīmadvaikhānasasūtribhis sāmyaṃ keṣāñcid api nopapadyate iti kṛtaṃ pallavitena. etāvatā "akhilajagatkāraṇabhūtena vikhanasā praṇītatvāt" iti prathamo hetuḥ nirūpitaḥ.
[70.16] iti prathamahetunirūpaṇam
!{600}! MBh: svayaṃbhuvihito.
[71.1] atha dvitīyahetunirūpaṇam
[71.2] athāsya vaikhānasasūtrasya sarvasūtrāṇām āditvaṃ nirūpyate. tathā hi:
[vaikhānasasūtrasya sarvasūtrāpekṣayā āditvam]
[71.3] brahmakaivarte: " yathā munīnāṃ vikhanā ādibhūta udāhṛtaḥ /
[71.4] sūtrāṇāṃ tatpraṇītan tu tathā śreṣṭatamaṃ smṛtam //"*{602}* iti [BrahmakaivartaP ]
[71.5] purātantre bhṛgu: "vedānāṃ vyāsanād arvāk prāgrūpaṃ militan tu yat /
[71.6] tān tu vaikhānasīṃ śākhām iti vedavido viduḥ //"*{603}* ity ārabhya [Purātantra]
[71.7] "vaiṣṇavaṃ sūtram etad dhi sarvasiddhikaraṃ param /
[71.8] ādyatvāt sarvasūtrāṇāṃ vaiṣṇavatvāc ca tat tu vai // [Purātantra]
[71.9] mayānuvartitaṃ tadvat kāśyapātrimarīcibhiḥ //"*{604}* iti [Purātantra]
[71.10] skānde ca: "vaikhānasīṃ mahāśākhāṃ svasūtre viniyuktavān /
[71.11] padmabhūḥ paramo dhātā tasminn ārādhanatrayam* //{605}*
[71.12] uktavān nigamārthānām ācāraṃ pravibhāgaśaḥ*{606}* //" iti [SkandaP ]
[ādau caturaśrasya ravimaṇḍalasya kālāntare vartulatvam]
[71.13-14] sūtrārthaparyālocanayāpi sarvasūtrāditvam asyāvagamyate. yathā -"mukhyād indraś cāgniś ce" ti bhagavanmukhād agnisṛṣṭiḥ śrūyate. tathā:
[71.15] āśvamedhike - bhagavadvacanam:
[71.16] "prathamaṃ manmukhāt sṛṣṭo lokārthe pacanaḥ prabhuḥ / [MBh 14, App. 4.2572]
[71.17] sṛṣṭamātro jagatsarvam attum aicchat purā khalu* //{607}* [MBh 14, App. 4.2573]
[71.18] tataḥ praśamitas so 'yam upāsīno mayā purā* /{608}* [MBh 14, App. 4.2574]
[71.19] satatopāsanāt so 'yam aupāsana iti smṛtaḥ //" iti [MBh 14, App. 4.2575]
[71.20-21] evaṃ paramapuruṣamukhāj jātasyaupāsanāgneḥ kuṇḍavidhānādikam atraiva sūtre pratipāditam.
[71.22-24] kiñ ca navagrahamakhe savitṛmaṇḍalasya caturaśratvam ucyate "caturaśraṃ vṛttam ityādinā (sūtre). ādau caturaśrasya sato ravimaṇḍalasya kālāntare vṛttatvakalpanaṃ pramāṇair avagamyate. yathā:
!{602}! Dieser Vers ist auch zitiert als "Brahmakaivartapurāṇa" in DHN[D] 42.9-10.
[72.1] viṣṇupurāṇe: "tejasaś śamanañ cāsya viśvakarmā cakāra ha /
[72.2] bhramimāropya sūryan tu tasya tejo 'vaśātanam // [Viṣṇu.P ]
[72.3] kṛtavān aṣṭamaṃ bhāgaṃ sa vyaśātayad avyayam /
[72.4] yatsūryād vaiṣṇavaṃ tejaś śātitaṃ viśvakarmaṇā // [Viṣṇu.P ]
[72.5] jājjvalyamānam apatat tadbhūmau munisattama //"iti [ViṣṇuP ]
[72.6] evaṃ ca sūryasāvarṇikamanvantaramārabhya ravimaṇḍalasya vṛttākārapratītiḥ.
[72.7-8] tad anusāreṇa bodhāyanādibhiḥ vṛttākāratvaṃ ravimamaṇḍalasyoktam. tataḥ pūrvaṃ caturaśratvam va. tad evāsmin sūtre pratipāditam.
[72.9-10] evaṃ "vānaprastho vaikhānaśāstrasamudācāro vaikhānasa"*{609}* iti vaikhānasasūtram anusmṛtya tṛtīyāśramadharmān bodhāyanaḥ pratipādayati. [BaudhDhS 2.6.11.14]
[72.11-17] tathā āgnivaiśyasūtre "athātas sūtragaṇanāṃ vyākhyāsyāmaḥ. bodhāyanam āpastambaṃ satyāṣāṭhaṃ drāhyāyaṇam āgastyaṃ śākalyam āśvalāyanaṃ śāmbhavīyaṃ kātyāyanam iti navāni pūrvasūtrāṇi. vaikhānasaṃ śaunakīyaṃ bhāradvājam āgnivaiśyaṃ jaiminīyaṃ *{610}* vādhūlaṃ mādhyandinaṃ hiraṇyakeśīyaṃ kauṣītakam iti navāny aparasūtrāṇi. evam aṣṭādaśasūtrāṇy aṣṭādaśasūtrakārāś ca. etāni caturvedamūlāni. pūrvasūtrāṇi śārīrāṇi sāmānyāni bhavanti. uttarasūtrāṇi vaikhānasādīni viṣṇusaṃbandhīni daivikānī" ti vaikhānasasūtrasyāditvaṃ vaiṣṇavatvañ cocyate.
[72.18-19] asya sūtrasyādhikyaṃ ca "ye vaikhānasasūtreṇa saṃskṛtās dvijātaya"*{611}* ityādinā pūrvam eva pratipāditam.
[72.20-21] ataḥ sarvasūtrāṇām ādir idaṃ sūtram iti siddham. tataḥ sarvasūtrottamatvañ cāsyopapadyate iti nirūpito dvitīyo hetuḥ.
[72.22] iti dvitīyahetunitūpaṇam.
!{609}! BaudhDhS: vānaprastho vaikhānasaśāstrasamudācāraḥ.
[tṛtīyahetunirūpaṇam]
[vaikhānasasūtrasya śrutimārgānusāritvam]
[73.1-3] athāsya śrīvaikhānasasūtrasya sūtrāntarāpekṣayā vailakṣaṇyāpādakaṃ pratyakṣaśrutimūlakatvam astīti jñāpayituṃ "sarvakarmasu śrutimārgānusāritvād" iti tṛtīyo hetur nirūpyate. tathā hi:
[śuddhācamanavidheḥ śrautatvam]
[73.4-9] śuddhācamanavidhau "yattrir ācāmati tena ṛcaḥ prīṇāti" ityādi śrutyanusāreṇa sūtre "ṛgvedaḥ prīṇātv" ityādinā śuddhācamanam uktam. nanu bodhāyanenāpi śuddhācamanavidhir ukta iti cet satyam. "ācamanavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ" ity ārabhya "gokarṇabaddhahastena trir ācamet, prathamaṃ yat pibati tena ṛgvedaṃ prīṇāti yad dvitīyaṃ tena yajurvedaṃ yat tṛtīyaṃ tena sāmavedaṃ prīṇātī"ty ācamanena ṛgvedādīnāṃ prītir bhavatīty uktam. na tu mantraḥ.
[73.10-11] śrutismṛtisūtravihitasya sandhyopāsanasya pradhānabhūtam arghyapradānādikam atraiva pratipāditam. "prātas sūryaś cetyādinācamya āpo hiṣṭhādibhis tisṛbhiḥ prokṣya
[73.12] gāyatryā 'po 'bhimantrya ādityābhimukhaṃ vikṣipya pradakṣiṇaṃ karoti" ityādi.
[73.13-17] bodhāyanenāpi sandhyāvandanavidhir uktaḥ iti cet naivam. "athātas sandhyopāsanavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ. tīraṃ gatvāprayato 'bhiṣiktaḥ prayato vā nābhiṣiktaḥ*{612}* prakṣālipādapāṇir*{613}* apa ācamya surabhimatyā abliṅgābhir vāruṇībhiḥ hiraṇyavarṇābhiḥ pāvamānībhiḥ vyāhṛtibhir anyaiś ca pavitrair ātmānaṃ prokṣya prayato bhavati. athāpy udāharanti." [BaudhDhS 2.4.7.1-3]
[73.18] "āpo 'vagāhanaṃ snānaṃ vihitaṃ sārvavarṇikam /
[73.19] mantravatprokṣaṇañ caiva dvijānām avaśiṣyate* //{614}*" iti [BaudhDhS 2.4.7.3-2]
[73.20-74.3] sarvakarmaṇāñ caivārambheṣu prāksandhyopāsanākālāc caitenaiva pavitrasamūhenātmānaṃ prokṣya prayato bhavati. athāpy udāharanti. "darbheṣv āsīno darbhān dhārayamāṇaḥ sodakapāṇinā*{615}* pratyaṅmukhaḥ sāvitrīṃ sahasrakṛtvaḥ āvartayet. prāṇāyāmaśo vā śatakṛtvaḥ. tribhiś ca prāṇāyāmaiḥ tato (tānto) brahmahṛdayena. vāruṇībhyāṃ rātrim upatiṣṭhate." ityādinā mārjanādikam uktam. pradhānabhūtam arghyapradānādikam anuktam. [BaudhDhS 2.4.7.4-9]
!{612}! BaudhDhS: vānabhiṣiktaḥ.
[śrutyukto brahmayajñaprakāraḥ]
[brahmavaraṇapūrvakasomavaraṇam]
[74.4-9] brahmayajñaḥ. talavakāropaniṣadi "tasyā vā eṣa prathamaḥ pādaḥ oṃ bhūs tatsavitur vareṇyaṃ oṃ bhuvaḥ bhargo devasya dhīmahi oṃ suvaḥ dhiyo yo naḥ pracodayāt iti pacchaḥ, oṃ bhūr bhuvas tatsavitur vareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi oṃ suvaḥ dhiyo yo naḥ pracodayāt ity ardhacaśaḥ, oṃ bhūrbhuvassuvas tatsavitur vareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi dhiyo yo naḥ pracodayāt iti samastāñ ca sāvitrīṃ japtveti yathodiṣṭaḥ, tathātra sūtre 'pi ukto 'sti.
[74.10-11] āghārādiṣu sarvam api śrautavat. atra brahmavaraṇānantaraṃ somavaraṇam apy uktam asti. "somo 'smākaṃ brāhmaṇānāṃ rājā - somarājāno brāhmaṇā" iti.
[74.12-13] "viṣṇuś ca vai somaś ca brahmav ādyam avadetāṃ 'ahaṃ brāhmaṇānāṃ pratiṣṭhe'ti viṣṇur abravīt 'ahaṃ pratiṣṭhe'ti somaḥ. tau prajāpatiṃ praśnam aitāṃ so 'bravīt prajāpatiḥ
[74.14] 'chandāṃsi viṣṇum adhigacchanti, nakṣatrāṇi somaṃ. tāv ubhau brahmaṇyāv'; iti so 'bravīt.
[74.15-17] pūjitau pūjayantau stutau stunvantau priyau priyavantau brahmaṇyau brahmavittau brāhmaṇānāṃ pratiṣṭhātārau bhavata iti yan māṃ brahmaṇā vakṣyanti yajñeṣu so 'ham iti viṣṇur abravīt. tasmād viṣṇur yajño brāhmaṇānāṃ pratiṣṭhā iti. vijñayate ca.
[74.18-22] "brāhmaṇo vai chandāṃsī"ty etasmāt brāhmaṇāt yan māṃ brāhmaṇā vakṣyanti nakṣatreṣu tatrāham iti so 'bravīt. tasmāt brāhmaṇānāṃ somo rājeti tasmād vijñāyate ca brāhmaṇe vā aṣṭāviṃśo nakṣatrāṇāṃ tasya vacaḥ puṇyam iti tāv ubhau brahmaṇyau brahmavittau brāhmaṇānāṃ pratiṣṭhātārau brāhmaṇeṣu pratiṣṭhitau ya evaṃ brāhmaṇapuraskṛtāni karmāṇi karoti yajñasya samṛddhyā" iti ca śrutiprasiddhatvāt.
[74.23-25] evam atra śāntikapauṣṭikādiṣu pradhānakarmatvāt navagrahamakhasya pañcāgnikuṇḍavidhānam uktam. "atha grahaśāntiṃ vyākhyāsyāmaḥ. grahyāyattā lokayātrā tasmād ātmaviruddhe prāpte grahān samyak pūjayatī" ti.
[grahaśānteḥ prādhānyam]
[75.1-8] grahaśānteḥ kathaṃ prādhānyam iti ced ucyate. "udyantam astaṃyantam ādityam abhidhyāyan kurvan brāhmaṇo vidvān sakalaṃ bhadram aśnute 'sāv ādityo brahmeti brahmaiva san brahmāpy eti ya evaṃ veda" iti "ya eṣo 'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo dṛśyate" iti "yo 'sau tapann udeti" ityādi "viṣṇuśakter avasthānaṃ sadāditye karoti ca" iti "dhyeyas sadā savitṛmaṇḍalamadhyavartī" tyādibhiś ca vacanaiḥ yat pratipāditaṃ savitṛmaṇḍalamadhyavartino bhagavato nārāyaṇasya yajanaṃ tad evedam ity abhiprāyeṇa sūtrakārair asya grahayajñasya prādhānyam uktam. tathānte "anyathā mahattaro doṣo bhavatī"ty apy uktam.
[75.9] bodhāyanaś ca: "athāto grahātithyabalikarmopahārān vyākhyāsyāmaḥ"
[savitṛhomaḥ]
[75.10] aśraddhadhānam aśucim ajapaṃ tyaktamaṅgalam /
[75.11] grahā nayanti suvyaktaṃ puruṣaṃ yamasādanam //
[75.12] grahāṇām ugraceṣṭānāṃ nakṣatrapathacāriṇām /
[75.13] upahārān pravakṣyāmi śāntyarthan tu yathāvidhi //"
[viṣṇvārādhanasya śrautatvam]
[75.14-16] māsi māsy ṛtāv ṛtau candragrahe sūryagrahe viṣuve 'yane śubhāśubhe janmanakṣatre tadgrahāṇām ātithyaṃ saṃvatsarād api prayuñjānaḥ sarvān kāmān avāpnoti" iti grahaśāntikālaṃ nirūpya.
[75.17] "grahā gāvo narendrāś ca brāhmaṇāś ca viśeṣataḥ /
[75.18] pūjitāḥ pūjayanty enaṃ nirdahanty avamānitāḥ //"
[75.19] ity akaraṇe pratyavāyam api darśitavān.
[75.20-22] tasmād eva sūtrakāraiḥ sūryacandrau vinā lokapravṛtty asambhavāt sūryapradhānatvāc ca grahāṇāṃ sarvakarmaṇām ādau grahapuraskāram uktvā tatra pañcāgnikuṇḍavidhānam upadiśya pradhāne sabhye viṣṇurūpasya savituḥ homaḥ "sabhye savitur" iti pratipāditaḥ.
[75.23-24] evam - "nārāyaṇa paraṃ brahma" - "brahmaiva bhūtānāṃ jyeṣṭhāṃ tena ko 'rhati spardhitum" - "agnir vai devānām avamo viṣṇuḥ paramaḥ tadantareṇa sarvā anyā devatāḥ"
[śrutimūlakatve prāmāṇyātiśayaḥ]
[76.1] ityādi śrutyanusāreṇa "tasmād gṛhe paramaṃ viṣṇuṃ pratiṣṭhāpya sāyaṃprātarhomānte 'rcayati"
[76.2-3] iti nārāyaṇaparatvena sūtrāntareṣv anuktam ārādhanavidhim uktvā tatra "sa vā eṣa puruṣaḥ pañcadhā pañcātmā" ityādi śrutyanusāreṇa pañcamūrtividhānam apy uktam.
[76.4-5] āghārādiṣu śrautavad eveti pratyakṣasiddham iti pūrvam evoktam. evam anyatrāpi draṣṭavyam.
[76.6-7] śrutimārgānusāritve ko viśeṣa iti cet - ucyate. śrutimūlatve hi prāmāṇyātiśayasambhavaḥ. yathāha
[76.8] manu: "vedaḥ smṛtiḥ sadācāraḥ svasya ca priyam ātmanaḥ /
[76.9] etac catuṣṭayaṃ prāhuḥ*{616}* sākṣād dharmasya lakṣaṇam // [ManuDhŚ 2.12]
[76.10] sarvaṃ tu samavekṣyaitad akhilaṃ jñānacakṣuṣā*{617}* /
[76.11] śrutiprāmāṇyato vidvān svadharme niviśeta vai //" [ManuDhŚ 2.8]
[76.12] śrībhārate: "vedapraṇihito dharmo hy adharmas tadviparyayaḥ /
[76.13] vedo nārāyaṇas sākṣāt svayambhūr iti śuśrumaḥ //" [MBh ]
[76.14] pracetā: "amīṃāṃsyā bahiśśāstrā ye cānye vedabarjitaḥ /
[76.15] yattadbrūyur na tatkuryād vedād dharmo vidhīyate //"
[76.16] smṛtyantare: "dharmaṃ jijñāsamānānāṃ pramāṇaṃ prathamaṃ śrutiḥ / [MBh 14 App. 4.2492]
[76.17] dvitīyaṃ dharmaśāstrān tu*{618}* tṛtīyaṃ lokasaṅgrahaḥ* //{619}*" iti [MBh 14 App. 4.2493]
[76.18-20] etāvatā sarvakarmasu śrutimārgānusāritva rūpaḥ tṛtīyo hetur nirūpito bhavati. tathā ca śrutimārgānusāritvād asya sūtrasya sarvasūtrottamatvaṃ siddhyati iti nirūpitas tṛtīyo hetuḥ.
[76.21] iti tṛtīyahetunirūpaṇam.
!{616}! ManuDhŚ: etac caturvidhaṃ prāhuḥ.
[caturthahetunirūpaṇam]
[vaikhānasasūtrasya samantrakasarvakriyāpratipādakatvam]
[77.1-2] idānīṃ tāvat vaikhānasasūtroktadharmānuṣṭhānena anantasthiraphalaprāptiḥ satkulīnatvaṃ phalabhūyastvam api bhavatīti jñāpayituṃ "samantrakasarvakriyāpratipādakatvād" iti caturtho hetu nirūpyate. tad yathā:
[77.4-10] atra sūtra*{620}* nityānuṣṭhānavidhau "indro 'ham ubhābhyām" ity ārabhya karaprakṣālanādīni samantrakatvenoktāni. brahmayajñe "ṛtañ ca satyañ ce" ty ādi viśeṣaḥ. puṇyāhe samantrakatvaṃ spaṣṭam. sūtrāntareṣv anuktam aupāsanāgnikuṇdavidhānaṃ pratipāditam. āghāravidhau samantrakatvaṃ siddham. antahome tathaiva. nāndīmukhapūrvakopanayanādiṣu śārīreṣu saṃskāreṣu samantrakatvaṃ pratyakṣam. sthālīpākādiṣu "pūrvavad" ity anena pūrvaṃ vistareṇa pratipāditasyāghāravidheḥ prayogasaukaryārthaṃ saṃkṣepeṇa pratipādanam.
[aparakriyāyām api samantrakatvam]
[77.11-15] aparakriyāyām apy asti samantrakatvam. tatra kvacit "tūṣṇīm" ity uktvatvāt samantrakatvaṃ nāstīti svayam evāśaṅkya prakārāntareṇa samantrakatvaṃ pratyapādayat. tatra tatra kvacit mantrayogyatābhāve 'pi vihitaviśaye sarvatra samantrakatvam astīty avagamyate. sūtrāntareṣu vihitaviśayeṣv api samantrakatvānukteḥ teṣāṃ samantrakasarvakriyātvaṃ nāsti. tatra aparakriyāyām api sūtrāntarānapekṣā dṛśyate.
[77.16-19] bodhāyanena agnimukhādiṣu paridhiparistaraṇādikṣepaṇam tūṣṇīm evoktam. samantrakatvena karmaṇām uktau ko viśeṣa iti cet - ucyate. karmaṇāṃ mantravattve hi vīryavattaratvaṃ karmārādhya bhagavatprīṇanadvārā anantasthiraphalaprāptiḥ satkulīnatvañ ca bhavantīti smṛtipurāṇādiṣv avagamyate. yathā
[karmaṇām samantrakatve vīryavattaratvam]
[77.20-22] chāndogye: "yad eva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā tad eva vīryavattaraṃ bhavatī"ti. tatraivaṃ vyākhyātam. "mantraprakāśitāni karmāṇi kriyante nāmantra kam asti karme"ti.
!{620}! Lies: sūtre.
[mantrahīnakarmanindā]
[78.1] ātharvaṇe: "ṛgyajussāmākhyā (?) mantreṣu karmāṇi kavayo yāny apaśyann iti"
[78.2] āraṇyaparvaṇi: "vratopanayanābhyāṃ vā upavāsena vā dvijaḥ /
[78.3] kriyāmantraiś ca saṃyukto brāhmaṇas syān na saṃśayaḥ //" [MBh 3.81.134]
[78.4] tatraiva: "guṇābhāve phalaṃ nyūnaṃ bhavaty aphalam eva vā /
[78.5] anārambhe tu na phalaṃ na guṇo dṛśyate hy utaḥ* //{621}*" iti [MBh 3.33.48]
[78.6] bṛhannāradīye: "amantrato havir yat tu hūyate jātavedase /
[78.7] apātre dīyate yac ca tad ghoraṃ bhogasādhanam // [BṛhannāradaP.]
[78.8] hutaṃ haviś cāśucinā dattaṃ yatkarma yatkṛtam /
[78.9] tatsarvaṃ tava bhāgārham adhaḥpātaphalaprada //" [BṛhannāradaP]
[78.10] iti balicakravartinaṃ prati bhagavatā vāmanenoktam.
[78.11] bodhāyana: "gobhir aśvaiś ca yānaiś ca kṛṣyā rājopasevayā /
[78.12] kulāny akulatāṃ yānti yāni hīnāni mantrataḥ* //{622}* [BaudhDhS 1.5.10.28]
[78.13] mantratas susamṛddhāni*{623}* kulāny alpadhanāny api /
[78.14] kulasaṃkhyāṃ ca gacchanti karṣanti ca mahad yaśaḥ* //{624}*" [BaudhDhS 1.5.10.29]
[78.15] manur api: "kuvivāhaiḥ kriyālopair vedānadhyayanena ca /
[78.16] kulāny akulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca // [ManuDhŚ 3.63]
[78.17] śilpena vyavahāreṇa śuddhāpatyaiś ca kevalaiḥ*{625}* /
[78.18] gobhir aśvaiś ca yānaiś ca kṛṣyā rājopasevayā* //{626}* [ManuDhŚ 3.64]
[78.19] ayājyayājanāc caiva nāstikyena ca karmaṇā*{627}* /
[78.20] kulāny akulatāṃ yānti yāni hīnāni mantrataḥ*{628}* // [ManuDhŚ 3.65]
[78.21] mantratas tu samṛddhāni kulāny alpadhanāni ca* /{629}*
[78.22] kulasaṃkhyāṃ ca gacchanti karṣanti ca mahad yaśaḥ* //{630}*" [ManuDhŚ 3.66]
!{621}! MBh: na guṇo dṛśyate 'cyuta.
[79.1] mantrapūtan tu yac chrāddham" iti somotpattau smaryate.
[79.2] śrīgītāyāñ ca: "vidhihīnam asṛṣṭānnaṃ mantrahīnam adakṣiṇam /
[79.3] śraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate //" ity uktam. [BhGī = MBh 6.39.13]
[79.4-5] yathopāsanaṃ phalam iti ca śrutisiddhaṃ "yathā kratur asmin loke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavatī"ti.
[79.6-7] ataḥ śārīreṣu saṃskāreṣu samantrakasarvakriyāpratipādanāt pūrṇatvaṃ, pūrṇatvād eva sarvasūtrottamatvaṃ cāsya sūtrasya siddham iti nirūpitaḥ caturtho hetuḥ.
[79.8] iti caturthahetunirūpaṇam.
[pañcamahetunirūpaṇam; vaikhānasasūtrasya niṣekādisaṃskārapratipādakatvam]
[80.1] atha pañcamahetunirūpaṇam.
[80.2-5] athāsya śrīvaikhānasasūtrasya sarvottamatve tatsūtroktadharmānuṣṭhātṝṇām api sarvotkṛṣṭatve ca itarasūtriṣu mukhyatvenānupapannaṃ niṣekādisaṃskārādimattvam*{631}* asya sūtrasya mukhyata evopapadyata iti jñāpayituṃ niṣekādisaṃskārādimatvād iti pañcamo hetur nirūpyate. yathā:
[saṃskāreṣu niṣekasya prathamatvam]
[80.6] "atha niṣekādisaṃskārān vyākhyāsyāmaḥ, ṛtusaṅgamane"ty upakramya
[80.7] "pāṇigrahaṇānī"*{632}*ty antena śārīrasaṃskārā niṣekasaṃskārapūrvakatvena pratipāditāḥ.
[niṣekam antareṇa prajotpattyasaṃbhavaḥ]
[80.8-11] nanu: jātakopanayanavivāhānāntarabhāvino*{633}* niṣekasya katham āditvaṃ pratipādyate? tathā "brāhmaṇo 'sya mukham āsīt"*{634}* "manasā tv eva bhūtāni pūrvaṃ dakṣo 'sṛjat tadā" ityādi śrutismṛtiṣu niṣekena vinā utpattidarśanāc ca niṣekasya kim artham āditvaṃ pratipādyate? jātakasyāditvaṃ śrībhārate cāvagamyate.
[80.12] "jātakarmādibhir yais tu*{635}* saṃskāraiḥ saṃskṛtaś śuciḥ /
[80.13] vedādhyayanasampannaṣ ṣaṭsu karmasv avasthitaḥ // [MB.h 12.182.2]
[80.14] śaucācāraratas samyak bhikṣārthī ca gurupriyaḥ*{636}* /
[80.15] nityavratas*{637}* satyaparaḥ sa vai brāhmaṇa ucyate //" iti [MBh 12.182.3]
[80.16] evaṃ harivaṃśe: *{638}*"kva dārāḥ kva ca saṃsargaḥ*{639}* kva ca bhāvaviparyayaḥ /
[80.17] yadiyaṃ brahmaṇā sṛṣṭā manasā mānasī prajā // [HariV 35.42]
[80.18] yady asti tapaso vīryaṃ yuṣmākaṃ viditātmanāṃ*{640}* /
[80.19] sṛjadhvaṃ mānasān putrān prājāpatyena karmaṇā //" [HariV 35.43]
[80.20] iti niṣekaṃ vināpi utpattiḥ śrūyate iti niṣekasyāditvaṃ na saṃbhavati iti cet -
[80.21-23] tad asat. "niṣekavirahe 'pi utpattis saṃbhavatī"ty etan nopapadyate. tapobalād yogabalāc ca bhagavato nārāyaṇasya brahmaṇo maharṣīṇāṃ vā mānasaprajāsṛṣṭau śaktis sambhavati. nānyeṣām. yathā:*{641}*
!{631}! Vgl. DHN[D] 2.7: niṣekasaṃskārādimatvāt.
[81.1] śrīviṣṇupurāṇe: "saṅkalpād darśanāt sparśāt pūrveṣām abhavan prajāḥ" [ViṣṇuP ]
[81.2] tapoviṣeśair iddhānāṃ tadātyantatapasvinām* //{642}*" [ViṣṇuP 1.15.79]
[81.3] "yuge yuge bhavanty ete dakṣādyā munisattamāḥ /
[81.4] punaś caiva niruddhyante vidvāṃs tatra na muhyati // [ViṣṇuP 1.15.83]
[81.5] kāniṣṭhyaṃ śryaiṣṭhyam apy eṣāṃ pūrvaṃ nāsti dvijottama* //{643}* [ViṣṇuP 1.15.84ab]
[81.6] tapa eva garīyo 'bhūt prabhāvaś caiva kāraṇam //" iti [ViṣṇuP ]
[niṣekenaiva rudrasyāpi utpattiḥ]
[81.7] rudrotpattir api niṣekeneti śrūyate. śatapathe: "abhūd vā idaṃ sarvaṃ pratiṣṭhā"
[81.8-10] ity ārabhya "bhūtānāñ ca prajāpatis saṃvatsarāyādikṣata*{644}* bhūtānāṃ grahapatir āsīd uṣā patnī"*{645}*ty ādikam uktvā "bhūtānāṃ patiḥ saṃvatsara uṣasi reto 'siñcat saṃvatsare kumāro 'jāyata tasya rudrasya nāma karotī"*{646}*ty ādi.
[niṣekakriyāprakāraḥ]
[81.11-13] niṣekakriyāprakāro 'pi śrūyate hi. "nagnaṃ kṛtvorum upapravartayati yadā hi nagna ūrur bhavaty atha mithunībhavato 'tha retas sicyate 'tha prajāḥ prajāyante" iti, "retasa eva siktasya bahuśo rūpāṇi vikaroti sa vai prajāyate śvaḥ śvo*{647}* bhūyān bhavatī"ti,
[81.14-18] "reto mūtraṃ vijahāti yoniṃ praviśad indriyaṃ garbho jarāyuṇā vṛtaḥ ulbaṃ jahāti janmanā"*{648}* iti. muṇḍopaniṣadi - "pumān retas siñcati yoṣitāyāṃ bahvyaḥ*{649}* prajās sṛjamānās sarūpāḥ"*{650}* iti. chāndogye - "yoṣā vā va gautamāgnir" ity ārabhya "tasya upastha eva samid. yad antaḥ karoti te 'rciṣā.*{651}* abhinandā visphuliṅgās. tasminn agnau*{652}* devā reto juhvati. tasyā āhuter garbhas*{653}* sambhavatī"*{654}*ti ca.
[sṛṣṭikālād ārabhya niṣekād evotpattiḥ]
[81.19] śrīviṣṇupurāṇe: "prajās sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣas svayambhuvā /
[81.20] yathā sasarja bhūtāni tathā śruṇu mahāmate* //{655}* [ViṣṇuP 1.15.86]
[81.21] manasā tv eva bhūtāni pūrvaṃ dakṣo 'sṛjat tadā /
[81.22] devān ṛṣīṃs tu gandharvān asurān pannagāṃs tathā* //{656}* [ViṣṇuP 1.15.87]
[81.23] yadā 'sya sṛjamānasya na vyavardhanta tāḥ prajāḥ /
[81.24] tatas sañcintya bahuśaḥ sṛṣṭihetoḥ prajāpatiḥ* //{657}* [ViṣṇuP 1.15.88]
!{642}! ViṣṇuP 1.15.79ab(?): tapoviṣeśaiḥ siddhānāṃ tadā 'tyanta tapasvinām.
[82.1] maithunenaiva dharmeṇa sisṛkṣur vividhāḥ prajāḥ /
[82.2] tataḥ prabhṛti maitreya prajā maithunasambhavāḥ //" [ViṣṇuP 1.15.79ab?]
[82.3] bhārate: "na caiṣāṃ maithuno dharmo babhūva bharatarṣabha /
[82.4] saṅkalpād eva caiteṣāṃ garbhas samupapadyate* //{658}* [MBh 12.200.35]
[82.5] tatra tretāyuge kāle saṃsparśāj jāyate prajā* /{659}*
[82.6] na hy abhūn maithuno dharmas teṣām api narādhipa*{660}* // [MB.h 12.200.36]
[82.7] dvāpare maithuno dharmaḥ prajānām abhavan nṛpa /
[82.8] tathā kaliyuge kāle*{661}* dvandvam āpedire janāḥ //" iti [MBh 12.200.37]
[82.9-10] evaṃ śrutismṛtiṣu sṛṣṭikālād ārabhya niṣekād evotpar*{662}* iti śravaṇāt niṣekena vinā utpādanasāmarthyābhāvāc ca niṣekādimatvād ity uktam.*{663}*
[niṣekaśabdārthanirṇayaḥ]
[82.11-13] atrāpastambīyā evam āhuḥ. "niṣeko nāma garbhādhānam eva, niṣekagarbhādhānayoḥ paryāyatvāt garbhādhānātirekeṇa niṣekaśabdasyārthāntarāsambhavāc ca.*{664}* garbhādhānaśabdasyārthe vicāryamāṇe 'garbho 'sminn ādhīyate'*{665}* iti vyutpattyā 'indriyaṃ vai garbha'*{666}*
[82.14-15] iti śrutyanusāreṇa retassecanam eva garbhādhānam ity avagateḥ*{667}* niṣekāditvam asmākam apy astī"ti.
[82.16-19] atra baudhāyanīyaḥ pratyavatiṣṭhante. "yad uktaṃ 'niṣeko nāma garbhādhānam niṣekagarbhādhānayoḥ paryāyatvād'; iti - tadasat. niṣekagarbhādhānayoḥ pṛthaktvena pratipādanāt paryāyatvaṃ na ghaṭate. yathā - 'caturthyāṃ snātāyāṃ niśāyām alaṅkṛtya śayane 'bhimantrayate 'viṣṇur yonim'; ity upakramya 'athainām upaiti'; - 'tvāṃ pūṣann ...'*{668}* iti.
[82.20-23] evaṃ niṣeka uktaḥ. 'atha garbhādhānavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ. pūrvapakṣe puṇye nakṣatre brāhmaṇān annena pariviṣya puṇyāhaṃ*{669}* vācayitvā atha devayajanaprabhṛtyāgnimukhāt kṛtvā pakvāj juhoti - pravedhase kavaye medhyāye'*{670}*ti. iti garbhādhānam uktam. evaṃ niṣekagarbhādhānayoḥ pṛthaktvena kīrtanāt*{671}* niṣeka eva garbhādhānam iti vaktum ayuktam.
[82.24-25] kiñca āpastambasūtre*{672}* niṣekapūrvakatvenānuktatvāt catvāriṃśat saṃskāraparigaṇane agṛhītatvāc ca teṣāṃ niṣekādyās saṃskārā na bhavantīti.*{673}*"
!{658}! MBh: apatyam udapadyata; die Lesart des DHN[D] ist als v.l. angegeben; DHN[T] 396: garbhasamupapadyate.
[83.1-6] atra āpastambīyā ūcuḥ. "yady asmākaṃ niṣekādyāḥ saṃskārā na bhavantīty ucyate tarhi yuṣmākam api tathaiva, bhavat sūtre 'pi*{674}* >yato etad dhutaḥ prahutaḥ*{675}* āhutaḥ śūlagavo baliharaṇaṃ pratyavarohaṇam aṣṭakā pārvaṇahoma itī
<*{676}*ty ārabhya vivāhādyevoktam - na tu niṣekāditvena. kiñca sūtropakrame*{677}* saṃskāragaṇanāyām api niṣekas tu saṃskāratvena vā śabdamātreṇa vā na pratipāditaḥ. kiñca >caturyyāṃ snātāyom<*{678}* ityādinā pṛthaktvena vidhīyamānasya garbhādhānasya lakṣaṇapratipādanābhāvāt viśiṣya kālanirūpaṇābhāvāc ca.*{679}*>
[vaikhānasānām eva niṣekādisaṃskāravattvam]
[83.7] (vaikhānase sūtre eva niṣekāditvena uktatvāc ca vaikhānasānām niṣekāditvam),
[83.8] āvayoḥ*{680}* ubhayor api niṣekādyās saṃskārā na bhavanti iti. ayam eva siddhāntaḥ.*{681}*
[itareṣāṃ garbhadhānādisaṃskāravattvam]
[83.9] tathā ca: "niṣekādyāḥ śmaśānāntās teṣāṃ vai mantrataḥ kriyāḥ / [YājñavalkyaDhŚ 1.10cd]
[83.10] garbhādhānam ṛtau puṃsasavanaṃ spandānāt purā* //{682}*" [YājñavalkyaDhŚ 1.11ab]
[83.11-14] iti yājñavalkyoktau teṣām iti śabdena "mukhye sambhavaty amukhyakalpanāyogād" iti nyāyena mukhyatvena śrīvaikhānasasūtre eva niṣekāditvasya vidyamānatvāt vaikhānasā eva parāmṛśyante iti - teṣām eva niṣekāditvam, itareṣāṃ niṣekāditvaṃ na sambhavati. api tu garbhādhānāditvam eva. ayam eva yājñavalkyābhiprāyaḥ.*{683}*
[83.15-20] athocyete*{684}*. garbhādhānalakṣaṇam anuktaṃ viśiṣya kālaś cānukta iti yad uktam tatrocyate - sarveṣāṃ kāraṇabhūtena paramācāryeṇa vikhanasā praṇīte śrīvaikhānasasūtre "atha gṛhītagarbhāliṅgāni śarīrāṭopaḥ sakthisīdanaṃ dveṣo bhartur arucir āhāre lālāprakopaḥ kharatā vācaḥ sphuraṇaṃ yoner iti garbhasya daivānubandhaṃ jñātvā āpūryamāṇapakṣe puṇye punnāmni śubhe nakṣatre"*{685}* ityādinā garbhādhānalakṣaṇakālayor api vaikhānasasūtre pratipāditvāt:*{686}*
[83.21] "vede vaikhānase sūtre yo dharmaḥ parikīrtitaḥ /
[83.22] sarvaiḥ sa dharmo 'nuṣṭheyo nātra kāryā vicāraṇā* //{687}*"
[83.23] iti bhṛguṇoktatvāt "anuktam*{688}* anyato grāhyam" iti nyāyāt vikhanasaḥ*{689}* ācāryatvena
[83.24-25] bhāratādiṣu pratipāditavyāc ca "anuktāṃśeṣu vaikhānasoktaprakāreṇa asmābhir api kartuṃ yuktam" iti. etad eva yuktataram. Tathāhi:*{690}*
[niṣekagarbhādhānayor aparyāyatvam]
[84.1-10] āpastambādīnām ācāryeṇa bodhāyanena svaśiṣyān prati*{691}* "athātra pākayajñānāṃ prāyaścittir" ity ārabhya "vyāhṛtīnāṃ prayoge ayathākṛtaṃ yathākṛtaṃ*{692}* bhavatīty ācāryā bruvate. tatrāpy udāharanti"*{693}* iti, "caturthīprabhṛtyā ṣoḍaśīm uttarām uttarām*{694}* upaiti. prajāniḥśreyasam ṛtugamanam ity ācāryāḥ. sarvāṇy upagamanāni mantravanti bhavantīti bodhāyanaḥ. yac cādau yac cartāv iti śālīkir"*{695}* iti - "athāsyātithayo bhavanti guros samānavṛttir vaikhānasaḥ snātako rājā vā dharmayuktaḥ. teṣām abhyutthāyāsanaṃ pādyam arhaṇam arghyaṃ vā prajuñjīta"*{696}* iti - "ekam agnihotraṃ sāyam upakramaṃ prātar apavargam ācāryā bruvate tatrodāharanti" iti, "vaikhānasānāṃ na druhyet" ityādi sūtreṣu "ācāryā bruvate" iti nirdiṣṭaḥ ācāryaḥ vaikhānasa eveti vaktuṃ yuktam*{697}* - manvādīnāṃ śārīrasaṃskāravaktṛtvābhāvāt, bodhāyanena pratipāditasya vaikhānasasūtre vidyamānatvāt,
[84.11] "guroḥ samānavṛttir vaikhānasaḥ"*{698}* iti bodhāyanenaivoktatvāt, "vikhanasācārye"ti.*{699}*
[84.12-13] bhārate pratipāditvāc ca. tathā ca sarveṣāṃ kāraṇabhūtena vikhanasā praṇītatvāt tatsūtroktaprakāreṇa sarvaiḥ*{700}* kartuṃ yuktam eva. kiñca araṇyādipātralakṣaṇam api tatraiva pratipāditam.
[84.14] anye 'py āhuḥ. "asmākam api niṣekāditvaṃ*{701}* samānam" iti. tad apy asat.
[84.15] garbhādhānaśabdasyārthe vicāryamāṇe "yoniṃ praviśad indriyaṃ garbho jarāyuṇā vṛta"*{702}* iti
[84.16-20] pramāṇena garbhagole praviṣṭasya retasa eva garbhaśabdavācyatvam avagamyate. na tv itarasya kevala retasaḥ. tathā - "āsiñcatu prajāpatir dhātā garbhaṃ dadhātu" iti niṣekakriyānantarabhāvitvāt garbhādhānasya, niṣekasya tu pratyārtavaṃ kartuṃ vyogyatāsambhavāt adhṛtaretasaḥ srāvadoṣaprasaṅgāt śrutismṛtivirodhāt pratyakṣavirodhāṅ ca niṣeka eva garbhādhānam iti vaktum ayuktam.*{703}*
[niṣekaprathamakasaṃskāravatāṃ śraiṣṭhyam]
[84.21] atha niṣekāditve ko viśeṣa iti cet - ucyate*{704}*. niṣekādikriyāvatām eva
[84.22] śrotriyatvaṃ dharmaśāstrādhikāritvaṃ brahmaśarīritvañ*{705}* ca bodhāyanādibhir uktam. yathā:
[84.23] "niṣeke garbhasaṃskāre jātakarmakriyāsu ca /
[84.24] vidhivat saṃskṛtā mantraiḥ cīrṇā vratasamāpanāt //
[84.25] śrotriyā iti vijñeyāḥ śākhāpārāś ca ye dvijāḥ /
[84.26] vidhivat gṛhyate pāṇim ṛtau cīrṇavratās tu te*{706}* //
!{691}! DHN[T] 407 bodhāyanaḥ statt āpastambādīnām ācāryeṇa bodhāyanena svaśiṣyān prati.
[85.1] mantravatsamprayogena*{707}* brāhmaṇyāṃ garbham ādadhuḥ /
[85.2] niṣekādyāḥ śmaśānāntāḥ satkriyā brāhmaṇāśritāḥ //" iti
[85.3] yājñavalkya: "niṣekādyāḥ*{708}* śmaśānāntāḥ teṣāṃ vai mantrataḥ kriyāḥ / [YājñavalkyaDhŚ 1.10cd]
[85.4] garbhādhānam ṛtau puṃsassavanaṃ spandanāt purā* //{709}*" iti [YājñavalkyaDhŚ 1.11ab]
[85.5] manu: "niṣekādiśmaśānāntāḥ mantrair yasyoditāḥ kriyāḥ*{710}* /
[85.6] tasya śāstre 'dhikāro 'smin jñeyo nānyasya kasyacit //" iti [ManuDhŚ 2.16]
[85.7-8] atra manuvākye "yasya - tasya - kasyacit" ityādi śabdānāṃ vaiyarthyaprasaṅgāt "sarveṣāṃ niṣekāditvaṃ samānam" iti vaktum ayuktam.
[85.9] āśvamedhike bhagavān: "vaidikaiḥ karmabhiḥ puṇyaiḥ niṣekādir dvijanmanām* /{711}*
[85.10] kāryaḥ śarīrasaṃskāraḥ pāvanaḥ pretya ceha ca // [MB.h 14, App. 4.2513]
[85.11] gārbhair homair jātakarma*{712}*nāmacaulopanāyanaiḥ / [MBh 14, App. 4.2514]
[85.12] svādhyāyaiś ca tapobhiś ca*{713}* vivāhasnātakavrataiḥ // [MBh 14, App. 4.2515]
[85.13] mahāyajñaiś ca yajñaiś ca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ /" iti [MBh 14, App. 4.2516]
[85.14] evam anyatrāpi draṣṭavyam.
[85.15] bodhāyanena "yato etad dhutam*{714}*" ityādinā sūtrādau vivāhapūrvakatvenoktam.
[85.16-21] āpastambena "atha karmāṇy ācārādyāni gṛhyante*{715}*" ity ārabhya "upanayanaṃ vyākhyāsyāma" iti. bhāradvājasatyāṣāḍhābhyām āśvalāyanena ca "uktāni vaitānikānī"*{716}*ty ārabhya vaiśvadevapūrvakatvena. drāhyāyaṇena*{717}* "athāto gṛhyakarmāṇi, udagayanapūrvapakṣa"*{718}* ity ārabhya ācārāditvena. kātyāyanaś ca "athāto gṛhyasthālīpākānāṃ karme"*{719}*ty ārabhya pratipāditavān. "atha niṣekādisaṃskārān vyākhyāsyāma"*{720}* ity ārabhya niṣekapūrvakatvena bhagavatā vikhanasaiva*{721}* pratipāditam.
[85.22-24] evaṃ ca niṣekapūrvakatvenoktatvād*{722}* asya sarvasūtrottamatvaṃ etatsūtroktadharmānuṣṭhānenaiva tatsūtriṇāṃ sarvotkṛṣṭatvañ copapadyate iti śrutismṛtipurāṇādimukhena pratipāditam iti nirūpitaḥ pañcamo hetuḥ.
[85.25] iti pañcamahetunirūpaṇam
!{707}! DHN[T] 413: mantravatsamprayoge tau.
[ṣaṣṭhahetunirūpaṇam]
[vaikhānasasūtrasyāṣṭādaśasaṃskārapratipādakatvam]
[86.1] atha ṣaṣṭhahetunirūpaṇam
[86.2-4] athedānīṃ śrīvaikhānasasūtroktadharmānuṣṭhātṝṇām eva sarvebhyaḥ śreṣṭhamatvaṃ sūtrāntareṣv anuktaṃ śrutisiddhāṣṭādaśasaṃskāravatvaṃ kriyābāhulyañ ca sambhavatīti jñāpayituṃ "aṣṭādaśasaṃskārapratipādakatvād" iti ṣaṣṭho hetur nirūpyate. tathā hi:
[86.5-8] "atha niṣekādisaṃskārān vyākhyāsyāmaḥ ṛtusaṅgamana-garbādhāna-puṃsavana-sīmanta-viṣṇubali-jātakarmotthāna-nāmakaraṇānnaprāśana-pravāsāgamana-piṇḍavardhana-caulopanayana-pārāyaṇa-vratabandhavisargopākarma-samāvartana-pāṇigrahaṇānīty aṣṭādaśa-saṃskārāś śārīrāḥ"*{723}* iti aṣṭādaśasaṃskārāḥ sūtre pratipāditāḥ. ete ca
["aṣṭādaśoktam avaraṃ yeṣu karme" ti śrutyarthavicāraḥ]
[86.9-10] śrutisiddhāḥ. yathā muṇḍopaniṣadi - "plavā hy ete adṛḍhā yajñarūpā aṣṭādaśoktam avaraṃ yeṣu karma. etac chreyo ye 'bhinandanti mūḍhā jarāmṛtyuṃ te punar evāpi yanti"*{724}* iti.
[86.11] atra kecid evam ūcuḥ: "yajñasya rtvijaṣ ṣoḍaśa sadasyassaptadaśaḥ yajamāno 'ṣṭādaśaḥ"
[86.12-14] iti śrutyanusāreṇa "aṣṭādaśoktam avaraṃ yeṣu karme"*{725}*ty atra yajamānādaya eva vivakṣitā iti. tad asat. "aṣṭādaśoktam avaraṃ karmayeṣu" ity uktatvāt. ṛtvigyajamānādayo hi yāgakartāraḥ na tu karma. "yeṣu" ity asya padasya yeṣu sūtreṣv ity arthaḥ.
[86.15-18] 'avaraṃ karma'; jātakādayaḥ, smārtakarmatvāt. ātmaguṇarahitā yāgadayaḥ jātakarmādayaś ca. 'adṛḍhāḥ plavāḥ'; saṃsārottārakā na bhavanti. tathā ca atra adṛḍhaplavatvena ninditā saṃskārāḥ yāgādayaś ca ātmaguṇarahitā eva vivakṣitāḥ. tat sahitānāṃ teṣāṃ mokṣasādhakatvam. yathā:
[ātmaguṇarahitānāṃ saṃskārāṇāṃ bandhakatvam]
[86.19-21] gautamadharme: "yasya tu khalu catvāriṃśatsaṃskārā na cāṣṭāvātmaguṇāḥ na sa brahmaṇas sāyujyaṃ sālokyañ ca gacchati. yasya khalu catvāriṃśatsaṃskārāṇām ekadeśo py aṣṭāv ātmaṇāḥ atha sa brahmaṇas sāyujyaṃ sālokyañ ca gacchati gacchatī"*{726}*ti.
[aṣṭānām ātmaguṇānāṃ lakṣaṇāni]
[86.22-23] 'aṣṭāv ātmaguṇāḥ': "dayā samastabhūteṣu kṣāntir anasūyā śaucam anāyāso maṅgalyam akārpaṇyam aspṛhe"*{727}* ti. tallakṣaṇāni tu:
[tatra dayālakṣaṇaṃ]
[86.24] "abandhau bandhuvarge vā mitre dveṣṭari vā tathā /
[86.25] āpanne rakṣaṇaṃ yat tu dayaiṣā parikīrtitā //
!{723}! VaikhSmS 1.1.
[tatra kṣamālakṣaṇam]
[87.1] bāhye vā 'bhyantare vāpi duḥkha utpādite paraiḥ /
[87.2] na prakupyati no hanti sā kṣamā parikīrtitā //
[tatra anasūyālakṣaṇam]
[87.3] saguṇān guṇi*{728}* no hanti (?) stauti mandaguṇān api /
[87.4] nānyadoṣeṣu ramate sā 'nasūyā prakīrtitā //
[tatra śaucalakṣaṇam]
[87.5] abhakṣyaparihāraś ca saṃsargaś cāpy aninditaiḥ /
[87.6] svadharme ca vyavasthānaṃ śaucam etad udāhṛtam //
[tatra anāyāsalakṣaṇam]
[87.7] śarīraṃ pīḍyate yena suśubhenāpi karmaṇā /
[87.8] atyantaṃ tannakartavyam anāyāsas sa ucyate //
[tatra maṅgalyalakṣaṇam]
[87.9] praśastācaraṇaṃ nityam apraśastavisarjanam /
[87.10] etad dhi maṅgalaṃ proktam ṛṣibhis tattvadarśibhiḥ //
[tatra akārpaṇyalakṣaṇam]
[87.11] stokād api pradātavyam adīnenāntarātmanā /
[87.12] ahanyahani yatkiñcid akārpaṇyaṃ tad ucyate //
[tatra aspṛhālakṣaṇam]
[87.13] yathotpanneṣu santoṣaḥ kartavyas svāgatair dhanaiḥ /
[87.14] parārthān nābhibhāṣeta sā 'spṛhā parikīrtitā //" iti
[87.15] prasaṅgād idam uktam. prakṛtam anusarāmaḥ.
[sāttvikarājasatāmasapurāṇāni]
[87.16-17] atha aṣṭādaśasmṛtyuktāni aṣṭādaśapurāṇeṣūktānīti vā muṇḍakaśrutyartho 'stu iti cet. tad apy asat. smṛtipurāṇādiṣu aṣṭādaśakarmeti viśiṣyānuktatvāt.
[87.18-20] atra *{729}* "aṣṭādaśoktam avaraṃ karma yeṣv"*{730}* iti sāmānyenoktatvāt tatroktānāṃ yogādīnām apy apavargaprāpakatvābhāvāt punar api jarāmṛtyuprāpakatvāc ca na smṛtipurāṇeṣūktānīti vaktuṃ yuktaṃ kiñ ca
[87.21] pādmapurāṇe: "vaiṣṇavaḥ*{731}* nāradīyañ ca tathā bhāgavataṃ śubhaṃ /
[87.22] gāruḍañ ca tathā pādmaṃ vārāhaṃ śubhadarśane // [Padma.P uttarabhāga 236.19]
!{728}! Lies: guṇī.
[sātvikapurāṇaśraiṣṭhyam]
[88.1] sāttvikāni purāṇāni vijñeyāni ca ṣaṭ pṛthak* /{732}*
[88.2] brahmāṇḍaṃ brahmakaivartaṃ*{733}* mārkaṇḍeyaṃ tathaiva ca // [Padma.P uttarabhāga 236.20]
[88.3] bhaviṣyad vāmanaṃ brāhmaṃ rājasāni ca ṣaḍvidhāḥ*{734}* / [PadmaP uttarabhāga 236.21ab]
[88.4] mātsyaṃ kaurmaṃ tathā laiṅgaṃ śaivaṃ skāndaṃ tathaiva ca /
[88.5] āgneyañ ca ṣaḍ etāni tāmasāni nibodha me //" iti [PadmaP uttarabhāga 236.18]
[88.6] mātsye: "saṅkīrṇās tāmasāś caiva rājasās sāttvikās tathā /
[88.7] kalpāś caturvidhāḥ proktāḥ brahmaṇo divasāś ca te /
[88.8] yasmin kalpe tu yatproktaṃ purāṇaṃ brahmaṇā purā // [MatsyaP]
[88.9] tasya tasya tu māhātmyaṃ tena rūpeṇa vartate /
[88.10] saṅkīrṇeṣu sarasvatyāḥ pitṝṇāñ ca nigadyate // [MatsyaP]
[88.11] agneś śivasya māhātmyaṃ tāmaseṣu prakīrtyate /
[88.12] rājaseṣu tu māhātmyam adhikaṃ brahmaṇo viduḥ // [MatsyaP]
[88.13] sāttvikeṣv atha kalpeṣu māhātmyam adhikaṃ hareḥ /
[88.14] teṣv eva yogasaṃsiddhā gamiṣyanti parāṃ gatiṃ //" iti [MatsyaP]
[88.15] pādme: "vāsiṣṭhañ caiva hārītaṃ vyāsaṃ pārāśaraṃ tathā // [PadmaP uttarabhāga 236.23cd]
[88.16] bhāradvājaṃ kāśyapīyaṃ smṛtiṣaṭkantu sāttvikam /
[88.17] mānavaṃ yajñavalkyañ ca ātreyaṃ dākṣyam eva ca* //{735}* [PadmaP uttarabhāga 236.24]
[88.18] kātyāyanaṃ vaiṣṇavañ ca smṛtiṣaṭkantu rājasam /
[88.19] gautamaṃ bārhaspatyañ ca sāṃvartañ ca yamasmṛtiḥ* //{736}* [PadmaP uttarabhāga 236.25]
[88.20] śāmbham auśanasañ caiva smṛtiṣaṭkantu tāmasam* //{737}*" iti [PadmaP uttarabhāga 236.26ab]
[88.21] tathā: "sāttvikā mokṣadā jñeyā rājasāḥ svargadāḥ smṛtāḥ* /{738}* [PadmaP uttarabhāga 236.21cd]
[88.22] tathaiva tāmasā devi nirayaprāptihetavaḥ //" [PadmaP uttarabhāga 236.22ab]
[88.23-24] ityādi vacanasiddhasātvikapurāṇeṣu pratipāditānāṃ bhagavadārādhanādīnāṃ mokṣahetutvasmaraṇāt, sāmanyena aṣṭādaśapurāṇoktakarmaṇāṃ jīrṇaplavasādṛśyaṃ vaktuṃ na śakyam.
!{732}! PadmaP: sāttvikāni purāṇāni vijñeyāni śubhāni vai.
[vaikhānase kriyābāhulyam]
[89.1-2] anyathā svargamokṣanirayāṇām ekarūpatvāṅgīkārāpātāt. ataḥ śrīmadvaikhānasasūtroktāṣṭādaśasaṃskārā evety avagantavyam. bodhāyanasūtre saṃskārasaṅkhyā na kṛtā.
[89.3-5] āpastambādināpi pañcamahāyajñānāṃ nityahomasya ca pākayajñatvenāṅgīkārāt ete ṣoḍasaṃskārā iti vivicyānuktatvāt aparasaṃskārapratipādanābhāvāc ca na tatroktāḥ gṛhītuṃ śakyāḥ.
[89.6-8] śrīvaikhānase tu kriyābāhulyam apy asti. tathā hi. aṣṭādaśasaṃskārāḥ pākayajñāś ca pṛthaktvenopapaditāḥ. varṣavardhanādyāstu viśeṣāḥ. pañcamahāyajñasahitā dvāviṃśadyajñāḥ - pañcamahāyajñānām ekatvam. aparaś cāṣṭādaśavyatirikta iti.
[89.9] kriyābāhulyena kim ādhikyam iti cet - ucyate. muṇḍopaniṣadi -
[89.10] "kriyāvān eṣa brahmavidāṃ variṣṭhaḥ*{739}*" iti "kriyāvantaḥ śrotriyā brahmaṇiṣṭhāḥ svayaṃ juhvata
[89.11] ekarṣiṃ śraddhayantaḥ. teṣām evaitāṃ brahmavidyāṃ vadeta*{740}*" iti ca śrūyate.
[89.12-15] bodhāyanaḥ: "tasmād yaḥ kaścana kriyāvān satām anumatācāras sa śrotriyas sa eva vijñeyas sa eva vijñeyaḥ" iti. kiñca - karmabhūyastvāt phalabhūyastvañ ca "yathopāsanaṃ phalam" iti nyāyāt siddhyati. ataḥ: aṣṭādaśasaṃskārāpratipādakatvād asya sūtrasya śreṣṭḥatvaṃ etas sūtriṇāṃ sarvotkṛṣṭatvañ copapadyata iti nirūpitaḥ ṣaṣṭho hetuḥ.
[89.16] iti ṣaṣṭhahetunirūpaṇam.
!{739}! Bezug auf MuṇḍakaU 3.1.4: prāṇo hy eṣa yaḥ sarvabhūtair vibhāti vijānan vidvān bhavate nātivādī. ātmakrīḍa ātmaratiḥ kriyāvān eṣa brahmavidāṃ variṣṭhaḥ.
[saptamahetunirūpaṇam]
[90.1-3] atha śrīvaikhānasasūtrasya itarasūtrāpekṣābhāvāt svātantryam astīti jñāpayituṃ sāṅgakriyākalāpavattvād iti saptamo hetur nirūpyate. tathā hi: atrasūtre aṣṭādaśasaṃskārāḥ śārīrāḥ prasiddhās sāṅgāḥ eva pratipāditāḥ.
[90.4-8] nanu - aṅkurārpaṇaśatābhiṣekāgnidvayasaṃsargaputraparigrahabrahmamedhavṛṣotsarjanādipratipādanābhavāt sāṅgakriyākalāpavattvaṃ nāstīti cet - tad asat. iyaṃ śaṅkā śrīvaikhānasasūtrasvarūpānabhijñatvakṛtā. idaṃ sūtram ekādaśapraśnātmakam. atra na pratipāditānīti uktiḥ, atiriktatvena gṛhyapariśiṣṭasadbhāvājñānāt. gṛhyapariśiṣṭasadbhāvaḥ katham avagamyate iti cet - ucyate.
[90.9] "athāṅkurārpaṇavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ" ity ārabhya khaṇḍadvayenāṅkurārpaṇam uktam.
[90.10-11] "sāyaṃ sthaṇḍile sahasraṃ piṣṭena somarūpāṇi karotī"ty atra viśeṣeṇa sthaṇḍilādipratipādanam.
[90.12] "śatābhiṣekaṃ pūrvāhṇe puṇyāhaṃ dvijabhojanam* //{741}*" ity ārabhya [GṛhyapariśiṣṭaS]
[90.13] "sāyaṃ gomayasaṃlipte sthaṇḍile prāg anunnate /
[90.14] prācīrekhā dvipañcāśat saṃkhyayā tatra saṃlikhet // [GṛhyapariśiṣṭaS.]
[90.15] udīcīś ca tathā rekhā dvatriṃśatsaṃkhyayā*{742}* likhet*{743}* //" [GṛhyapariśiṣṭaS]
[90.16] ityādinā śatābhiṣekaprayogaś ca uktaḥ.
[90.17] tathā "dhautavastradhāriṇau syātām" ity ārabhya [GṛhyapariśiṣṭaS]
[90.18] "dīpādyalaṅkṛte gehe vrīhīn āstīrya tatra vai /
[90.19] carmābhāve kaṭaṃ vāpi tad ūrdhve vastram āstared*{744}* //" iti [GṛhyapariśiṣṭaS]
[90.20] "śeṣahome 'ntahomānte āsīnau tatra carmaṇi*{745}* /
[90.21] visṛjāmi vratañ ceti tadvrataṃ carma santyajet //"*{746}* [GṛhyapariśiṣṭaS]
[90.22] ityādinā agnidvayasaṃsargaprakāraś ca pratipāditaḥ.
!{741}! Dieser Halbvers ist als "Gṛhya" ebenfalls zitiert in TPC 491.4.
[91.1] putraparigrahaprakāraś ca
[91.2] "tyāgavikrayadāneṣu prokteṣv api tatas smṛtau* /{747}*
[91.3] ekaṃ na dadyān no gṛhyāt na strī bhartrananujñayā //"*{748}* ityādinā [GṛhyapariśiṣṭaS]
[91.4] brahmamedhavidhis tu
[91.5] "saṃskāro brahmaniṣṭhānāṃ sadācāravatām api /
[91.6] brahmamedho 'tiphalado na sarveṣāṃ dvijanmanām //"*{749}* ityādinā [GṛhyapariśiṣṭaS]
[91.7] vṛṣotsargavidhis tu
[91.8] "vṛṣotsargavidhiṃ vakṣye yena pretatvamocanam /
[91.9] snātvātha vāstuhomānte pretatvasya vimuktaye* //{750}*" ityādibhiḥ [GṛhyapariśiṣṭaS]
[91.10] evaṃ atrānuktāni sarvāṇi gṛhyapariśiṣṭe proktāni iti veditavyam.
[91.11-15] bodhāyanādibhir apy ete sāṅgā eva pratipāditā iti cet - na. "sati kuḍye cikrakarme" ti nyāyena pradhānakarmāṇi pratipāditāni cet aṅgavicāraḥ kartavyaḥ. sandhyopāsane arghyapradānādikam anuktam. vānaprasthāśramasvīkaraṇādikam api na pratipāditam. vānaprasthāśramasvīkaraṇāsvīkaraṇāraṇyāharaṇapātralakṣaṇādiṣu vaikhānasasūtrāpekṣā asty eva. devatāpratiṣṭhādikam uktaṃ lakṣaṇam anuktam.
[91.16-18] āpastambādibhiḥ sandhyopāsanāṅkurapratisaradevatārādhanayajñopavītadhāraṇādikam apy anuktam. āpastambādīnām anyonyāpekṣā prasiddhā. anyonyāpekṣā nāma asvātantryam aṅgahīnavat.
[91.19] manu: "yad yat paravaśaṃ karma tat tad yatnena varjayet // [ManuDhŚ 4.159cd]
[91.20] sarvaṃ paravaśaṃ duḥkhaṃ sarvam ātmavaśaṃ sukham /
[91.21] etad vidyāt samāsena lakṣaṇaṃ sukhaduḥkhayoḥ //" [ManuDhŚ 4.160]
[91.22-23] anena anantasthiraphalaprāptir darśitā. ataḥ sūtrāntaranairapekṣyāt sarvasūtrottamatvaṃ svātantryañ ca ghaṭata iti nirūpitas saptamo hetuḥ.
[91.24] iti saptamahetunirūpaṇam
!{747}! "Gṛhya" in TPC: tyāgavikriyadāneṣu yuktau svapitarau smṛtau.
[atha aṣṭamahetunirūpaṇam]
[vaikhānasasūtrasya akhilaśiṣṭaparigṛhītatvam]
[92.1-3] idānīṃ tāvat śrutismṛtipurāṇādibhiḥ sarvottaratvenāvagatasya śrīvaikhānasasūtrasya akhilaśiṣṭaparigṛhītatvam astīti darśayituṃ manvādyaiḥ svīkṛtatvād iti aṣṭamo hetuḥ nirūpyate. tathā hi
[92.5] manu: "ataḥ paraṃ pravakṣyāmi dharmaṃ vaikhānasāśramam //"*{751}* ity ārabhya
[92.6] "puṣpamūlaphalair vāpi kevalair vartayet sadā /
[92.7] kālapakvaiḥ svayaṃ śīrṇair vaikhānasamate sthitaḥ* //{752}*" iti [ManuDhŚ 6.21]
[92.8] vyāsa: "mūlair eke phalair eke puṣpair eke dṛḍhavratāḥ / [MBh 12.236.13cd]
[92.9] vartayanti yathānyāyaṃ vaikhānasamate sthitāḥ //" iti [MBh 12.236.14ab]
[92.10] gautama: śrāmaṇakenāgnim ādhāyāgrāmyabhojī" iti*{753}*
[92.11] yama: śrāmaṇakena vidhānena sāyaṃ prātar upaspṛśet. iti
[92.12-13] śaṅkhalikhitau: śrāmaṇakenāgnim ādhāya kāle kuruvinda - veṇu - śyāmākanīvārādibhir vartayet.*{754}* iti.
[92.14-16] hārīta: vānaprastho grāmyā oṣadhī parivarjayet. tretāgnīnāṃ sthāne śrāmaṇakaṃ vāgnim ādhāya valkalaśāṇacarmakuśamuñjavidalakaṃ vā vasāno vaikhānasaproktena vidhinā vānaprastho vikhanā bhavati. anujñāyiko 'nuprasthāyikaś" ceti
[92.17] vasiṣṭha: śrāmaṇakenāgnim ādhāyāhitāgnir vṛkṣamūlikaḥ. iti*{755}* [VāsiṣṭhaDhŚ 9.10]
[92.18] bodhāyana: "vānaprastho vaikhānasaśāstrasamudācāraḥ" [BaudhDhS 12.6.11.14]
[92.19-21] āpastamba: "ekāgnir aniketaḥ syād"*{756}* iti. asya dharmakarpardī "gārhapatyādīnāṃ tretāgnīnāṃ sthāne yasyaiko 'gniḥ aupāsana eva - vaikhānasasūtre dṛṣṭatvāt, pāṇigrahaṇanimitvadvādaupāsanasya.
[92.22-23] jaiminīyasūtre saumikacāturmāsyaprakāraṇe. "bhāradvājapūrvaṃ yathā vaikhānasapūrvaṃ pañcaḥ" meti*{757}* (?)
!{751}! ManuDhŚ 6.1ab v.l. Dieser Halbvers ist ähnlich als "Manu" zitiert in DHN[D] 28.3.
[akhilaśiṣṭaparigrahasya prāmāṇyātiśayahetutvam]
[93.1-2] atrobhayatra ātrivyākhyānam - ṣoḍaśartvijāṃ madhye bhāradvājasūtriṇaṃ prastotāraṃ vaikhānasasūtriṇaṃ pratihartāraṃ varayet" iti.
[93.3] kapiñjalasaṃhitāyām:
[93.4] "yājanādhyāpanayutaḥ śiṣyānugrahakārakaḥ /
[93.5] ācārya iti vijñeyo mantratantraparāyaṇaḥ* //{758}* [KapiñjalaS]
[93.6] āśrame vā vane vā 'pi putradārasamāhitaḥ /
[93.7] aṣṭākṣaraparo nityaṃ sa vaikhānasa ucyate* //{759}* [KapiñjalaS]
[93.8] grāmyadharmāṇi sarvāṇi varjayed vanavāsakaḥ*{760}* /
[93.9] valkalājinasaṃvītaḥ sa maunīty abhidhīyate //" iti [KapiñjalaS]
[93.10] pādme dvādaśākṣaraprakāre
[93.11] "..... putradārasamanvitaḥ /
[93.12] vane vā pattane vāpi japed vaikhānasaḥ śuciḥ //
[93.13] viyuktaḥ putradārādyaiḥ svayam eva vane sthitaḥ //" [PadmaP ]
[93.14] anyair api evam evoktam.
[93.15-16] akhilaśiṣṭaparigrahe ko viśeṣa iti cet - akhilaśiṣṭaparigrahāt prāmāṇyātiśayo 'stīty avagamyate.
[93.17] āśvamedhike: "dharmaṃ jijñāsamānānāṃ pramāṇaṃ prathamaṃ śrutiḥ / [MBh 14, App. 4.2492]
[93.18] dvitīyaṃ dharmaśāstraṃ hi*{761}* tṛtīyaṃ lokasaṅgrahaḥ* //{762}*" iti [MBh 14, App. 4.2493]
[93.19] manu: "vidvadbhis sevitaṃ samyak*{763}* nityam adveṣarāgibhiḥ /
[93.20] hṛdayenābhyanujñāto yo dharmas taṃ nibodhata //" iti [ManuDhŚ 2.1]
[93.21] yājñavalkya: "catvāro vedadharmajñāḥ parṣat traividyam eva vā /
[93.22] sā brūte 'yaṃ sa dharmaḥ syād eko vādhyātmavittamaḥ // [YājñavalkyaDhŚ 1.9]
[93.23] vedāḥ pramāṇaṃ smṛtayaḥ pramāṇaṃ dharmārthayuktaṃ vacanaṃ pramāṇaṃ /
[93.24] yasya pramāṇaṃ na bhavet pramāṇaṃ kas tasya kuryād vacanaṃ pramāṇaṃ //
!{758}! Ebenfalls zitiert als "Kapiñjalasaṃhitā" in DHN[D] 62.16-17.
[94.1] na yasya vedā na ca dharmaśāstraṃ
[94.2] na vṛddhavākyaṃ ca bhavet pramāṇam /
[94.3] so 'dharmakṛd duṣṭahato durātmā
[94.4] svātmāpi tasyaiva bhavet pramāṇam (?) //" [YājñavalkyaDhŚ ]
[smṛter vedamūlatve tredhā nirvāhaḥ]
[94.5-9] smṛter api vedamūlatve tredhā nirvāhaḥ kṛtaḥ. nityānumeyaśrutimūlatvam prābhākarāḥ. "teṣām utsannāḥ pāṭhāḥ prayogād anumīyanta"*{764}* ity utsannaśākhāmūlatvam āpastambādyāḥ. tat prābhākarādhibhiḥ dūṣitaṃ bhāṣyakārānabhimatañ ca. prābhākarapakṣe 'pi nityānumeyaśrutimūlatve akṣaraśo vā ānupūrvīviśeṣaviśiṣṭatvena vā. akṣaraśa iti yady ucyate tarhi kaṭatapayādīnām api nityānumeyaśrutimūlatvāt smṛtitvaṃ syāt.
[94.10-15] ānupūrvīviśeṣaviśiṣṭatveneti cet nityānumeyatvaṃ bhajyet iti. utsannaśākhāmūlatvam iti pakṣe śākhāsu tatratatrotsannā vā utaikā śākhā utsannā vā. tatratatreti cet na - padakramādirūpeṇādhīyamānatvād utsannaśākhāmūlatvaṃ na ghaṭate. ekaivotsanneti cet - na. viṣṇor aṃśāvatārasya tapoyogabalopetasya sarvavedasākṣāt kāravato vyāsasya ajñātāśāsaṃbhavena ekasyāpi śiṣyasya tad adhyāpanasāmarthyasambhavāt tathā vaktum ayuktatvād iti. ato viprakīrṇaśākhāmūlatvaṃ vaktavyam. tathoktam.
[94.16] "durbodhā vaidikāś śabdāḥ prakīrṇatvāc ca ye khilāḥ /
[94.17] tadjñais ta eva sṣaṣṭārthāḥ*{765}* smṛtitantre pratiṣṭhitāḥ* //{766}*" iti
[94.18-20] ataḥ śrutismṛtipurāṇādibhiḥ prāmāṇatvenāvagatasya śrīvaikhānasasūtrasya akhilaśiṣṭaparigrahāt prāmāṇyātiśayo 'stīti "manvādyais svīkṛtatvād" iti nirūpito 'ṣṭamo hetuḥ.
[94.21] ity aṣṭamahetunirūpaṇam
!{764}! Bezug auf ĀpastambaDhS 1.4.12.10: brāhmaṇoktā vidhayas teṣām utsannāḥ pāṭhāḥ prayogād anumīyante /.
[navamahetunirūpaṇam]
[vaikhānasasūtriṇāṃ nārāyaṇaikaparatvam]
[95.1-3] athedānīm āpastabādisūtrāntaraniṣṭhānāṃ sūtrakārād ārabhya avicchinnatvena paramparayā ekāntitvaṃ nāstīti jñāpayituṃ vaikhānasasūtriṇām eva tat sambhavatīti darśayituṃ.
[95.4] "pratyakṣaṃ anumānañ ca śāstrañ ca vividhāgamam /
[95.5] trayaṃ suviditaṃ jñeyaṃ dharmasiddhim abhīpsatā* //{767}*" [ManuDhŚ 12.105]
[95.6-7] iti manusmaraṇānusāreṇa pratyakṣādibhir avagamayituñ ca akhilajagadekakāraṇabhūtaśrīmannārāyaṇaikaparatvād iti navamo hetur nirūpyate.
[95.8] asya sūtrasya nārāyaṇaikaparatve:
[tatra ṣaḍvidhatātparyaliṅgāni]
[95.9] "upakramopasaṃhārāv abhyāso 'pūrvatā phalam /
[95.10] arthavādopapattī ca liṅgaṃ tātparyanirṇaye //"
[nārāyaṇasyaiva parabrahmaśabdavācyatvam]
[95.11-17] ity uktāni ṣaḍvidhāni tātparyaliṅgāni santi. tathā hi ādyapraśne prathamakhāṇḍe "nārāyaṇaparāyaṇa"*{768}* ity uktam. evaṃ "sadādhyātmarato dhyānayogī nārāyaṇaparaṃ brahma paśyan dhāraṇaṃ dhārayed akṣaraṃ paraṃ brahmāpnoti - "nārāyaṇaparaṃ brahmeti śrutiḥ" ity upasaṃhāre sannyāsavidhau pratipāditam. sandhyopāsanādi - puṇyāhāghārāntahoma - nāndīmukhopanayana - pāṇigrahaṇaparyanteṣu antakarmaṇi ca ato devādivaiṣṇavā mantrāḥ viniyuktāḥ. evaṃ āghāraprakaraṇe "śaro 'ṅgāre 'gnau juhuyād" iti sūtreṇa idhmādhānaṃ taittirīyabrāhmaṇavākyānusāreṇa parabrahmāgnau vihitam.
!{767}! ManuDhŚ: pratyakṣaṃ cānumānaṃ ca śāstraṃ ca vividhāgamam / trayaṃ suviditaṃ kāryaṃ dharmaśuddhim abhīpsatā.
[brahmarudrādīnāṃ yajñāṃśabhāktvaṃ bhagavatprasādalabdham]
[95.18-96.5] parabrahmaśabdābhidheyaś ca bhagavān nārāyaṇa eveti vedānteṣu nirṇītam. tathāhi: "sad eva somyedamagra āsīt, ekam evādvitīyam" ityādibhiḥ pratipannasya abhinnanimittopādānakāraṇasya "yato vā imāni bhūtāni jāyante - tadbrahme"tyādinā jagatkāraṇatvaṃ brahmaśabdavācyatvañ ca pratipādyate. tasya "satyaṃ jñānam anantaṃ brahme" tyādinā śodhakavākyena svarūpaṃ nirūpyate. satyatvādiviśiṣṭasya tasya "ānando brahma" iti niratiśayānandarūpatvaṃ pratipādyate. etādṛśabrahmarūpaṃ vastu "nārāyaṇaparaṃ brahma" "tattvaṃ nārāyaṇaḥ paraḥ" "eko ha vai nārāyaṇa āsīt" "apahatapāpmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ" ityādi vākyaiḥ śrīmannārāyaṇa eveti niyamyate. evañ ca "adhyūhante" iti taittirīyavākyaśeṣasthabrahmaśabdo 'pi nārāyaṇapara eveti prakṛtasūtroktedhmādhānam api nārāyaṇaparam eva.
[96.6-9] evam ādhāne - "dhyāyan nārāyaṇam upoṣya" iti, agnihotre - bhūmānaṃ viṣṇuṃ dhyāyet" iti, darśapūrṇamāse - "udita āditye dhyāyan nārāyaṇaṃ 'viṣṇor nu kam'; iti japitvā" iti, some ca - "nārāyaṇaparāyaṇas tūṣṇīm āste" iti ca sarvatrāpi abhyāsena nārāyaṇaparatvenoktatvāt idaṃ sūtraṃ nārāyaṇaparam eva.
[96.10-14] nanu - atra sūtre pravāsāgamane āśvayujyāñ ca "pradakṣiṇam arcanaṃ praṇāmo guhasya" - "bhavaṃ devam āvāhya" ity uktatvāt sarvatra nārāyaṇaparatvam asyeti kathaṃ vaktuṃ śakyate iti cet - ucyate. "aṅgāny anyā devatā" iti aṅgabhūtānāṃ brahmarudrādīnām api yajñāṃśabhāktvaṃ bhagavatprasādalabdham iti bhāratādināvagamyate - tathāhi
[96.15] "tatas te surās sarve brahmā te ca maharṣayaḥ* //{769}* [MBh 12.327.48cd]
[96.16] vedadṛṣṭena vidhinā vaiṣṇavaṃ kratum ārabhan /
[96.17] tasmin satre tathā brahmā svayaṃ bhāgam akalpayat /
[96.18] devā mahārṣayaś caiva sarve bhāgān akalpayan* //{770}* [MBh 12.327.49]
[96.19] te kārtayugadharmāṇo bhāgāḥ paramasaṃskṛtāḥ /
[96.20] prāpur ādityavarṇaṃ taṃ puruṣaṃ tamasaḥ param* //{771}* [MBh 12.327.50]
[96.21] śrībhagavān: yena yaḥ kalpito bhāgaḥ sa tathā samupāgataḥ* /{772}*
[96.22] prīto 'haṃ pradiśāmy adya phalam āvṛttilakṣaṇam // [MB.h 12.327.52]
[96.23] yajñīye cāpi yakṣyanti sarvalokeṣu vai surāḥ /
[96.24] kalpayiṣyanti vo bhāgāṃs te narā vedakalpitān* //{773}* [MBh 12.327.54]
!{769}! MBh: tatas te vibudhāḥ sarve brahmā te ca maharṣayaḥ.
[rudrīdīnāṃ nārāyaṇāṅgatayā pūjārhatvam]
[97.1] yo me yathā kalpitavān bhāgam asmin mahākratau /
[97.2] sa mahāyajñabhāgārho vedasūtre mayā kṛtaḥ //"*{774}* iti [MBh 12.327.55]
[97.3] śrībhāgavate: "ahaṃ bhavo dakṣabhṛgupradhānāḥ prajeśabhūteśasureśamukhyāḥ /
[97.4] sarve vayaṃ yanniyamaṃ prapannā mūrdhnārpitaṃ lokadhuraṃ vahāmaḥ //"*{775}*
[97.5] evaṃ ca bhavādīnām api nārāyaṇāṅgatvena pūjārhatvāvagamāt.
[97.6] "aṅgabhāvena devānām arcanaṃ na niṣiddhyate /
[97.7] svatantrabuddhyā kurvan hi brāhmaṇo narakaṃ vrajet //
[97.8] brahmāṇam indram agniṃ vā harer āvaraṇaṃ vinā /
[97.9] yas tu sampūjayed vipraḥ sa pāṣaṇḍī bhaved dhruvam //"
[97.10] ityādinā aṅgabhāvena teṣām arcanaṃ kurvato doṣābhāvasmaraṇāc ca sūtre tathoktiḥ.
[97.11] tathā: "anyatra tvāṃ samāropya yady upāsā vidhīṃyate*{776}* /
[97.12] sā vṛttiḥ pracyutā proktā tava tattvaṃ tathaiva ca // [KJ.K ]
[97.13] tvayi sarvaṃ samāropya yady upāsā vidhīyate /
[97.14] sā vṛttiḥ sakalā jñeyā tava tattvaṃ tavaiva hi //" [KJK ]
[97.15-18] iti jñānakāṇḍe kaśyapenopāsanasvarūpabhedapradarśanāt "viṣṇor nityārcā sarvadevārcā bhavatī"*{777}*ti mukhyatvena sūtreṇa pratipāditatvāt pracyutiphalapradatvābhāvāc ca teṣām aṅgabhāvena pūjanaṃ yujyate. āpastambādisūtreṣu sarvasaṃskārāṇāṃ sadvārakatvena pratipādanāt nārāyaṇaikaparatvena sakṛd api smaraṇābhavāt teṣāṃ na nārāyaṇaikaparatvam.
[āpastambādisūtrāṇāṃ nārāyaṇaikaparatvābhāvaḥ]
[97.19-21] nanu bodhāyanenāpi "athāto viṣṇupratiṣṭhākalpaṃ vyākhyasyāmo dvādaśyām ekādaśyāṃ śroṇāyāṃ vā yāni cānyāni śubhanakṣatrāṇi"*{778}* ity ārabhya "dvādaśanāmabhiḥ amuṣmai svāhā amuṣmai svāhā"*{779}* ityādinā homādikam uktā.
[97.22] "tvām ekam ādyaṃ puruṣaṃ purātanaṃ
[97.23] nārāyaṇaṃ viśvasṛjaṃ yajāmahe /
[97.24] tvam eva yajño vihito vighneyaḥ
[97.25] tvam ātmanātman pratigṛhṇīṣva havyam //" [BaudhGṛŚeṣS 2.13.36]
!{774}! MBh: yo me yathā kalpitavān bhāgam asmin mahākratau / sa tathā yajñabhāgārho vedasūtre mayā kṛtaḥ.
[āpastambādīnāṃ nānādevatāparatvam]
[98.1-5] iti nārāyaṇaikaparatvena pratipādanāt kathaṃ teṣāṃ nārāyaṇaikaparatvaṃ nāstīty ucyata iti cet - satyam. āpastambādīnām ācāryeṇānena bodhāyanena nārāyaṇaikaparatvena pratiṣṭhādikam anuktam. kintu. "atha rudrapratiṣṭhāvidhiṃ*{780}* vyākhyāsyāmaḥ. caturthyām aṣṭamyām ārdrāyām apabharaṇyāṃ vā*{781}* yāni cānyāni śubhanakṣatrāṇi" iti prakṛtya "bhavāya devāya svāhe"tyādibhiḥ "bhavasya devasya patnyai svāhe"*{782}*tyādibhiś ca homādikam uktvā [BaudhGṛŚeṣS 2.16.1-2]
[98.6] "tvām ekam ādyaṃ puruṣaṃ purātanaṃ
[98.7] rudraṃ śivaṃ viśvasṛjaṃ yajāmahe /
[98.8] tvam eva yajño vihito vidheyas
[98.9] tvam ātmanātman pratigṛhṇīṣva havyaṃ //" [BaudhGṛŚeṣS 2.16.39]
[98.10] iti śivapratiṣṭhā, evaṃ "athāto mahādevasyāharahaḥ paricaryāvidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ"*{783}*
[98.11-15] ity ārabhya "mahādevam āvāhayet - āyātu bhagavān mahādeva"*{784}* iti pṛthaktvena rudrapūjā ca pratipāditā. tathā - anyatra "athāto 'rdhamāse 'rdhamāse 'ṣṭamyāṃ brāhmaṇāḥ striyaś cāhuḥ" ity ārabhya "atha pradoṣe rudraṃ virūpākṣaṃ sapanīkaṃ*{785}* sasutaṃ sapārṣadam" ityādibhiḥ rudrāvāhanam uktam. evaṃ "ādityam ambikāṃ viṣṇuṃ gaṇanāthaṃ maheśvaram"*{786}* iti pañcapūjā ca. ataḥ bodhāyanasūtraṃ nārāyaṇaikaparaṃ na bhavati.
[98.16-18] atha āpastambādayaḥ kiṃ nārāyaṇaikaparaḥ - ata rudraparāḥ āhosvit nānādevatāparāḥ?. nārāyaṇaikaparā iti cen na. jātikulācārādiṣv āgotraprathamād ārabhya:
[98.19] "śvaśrūrasya digambaravratavatī sambandhinas saugatāḥ /
[98.20] mātā cāsya pitā ca pāśupatinau vaiśeṣiko deśikaḥ /
[98.21] bhrātā tiṣṭhati sāṅkhyayogasamaye cārvākaśiṣyas sakhā
[98.22] mithyācārasamāhvayas svayam asau viplāviko vaidikaḥ //"
!{780}! BaudhGṛŚeṣS: rudrapratiṣṭhākalpaṃ.
[98.23-99.4] ity uktarītyā eteṣāṃ śaivapāśupatavaiṣṇavādyākariṇa vidyamānatvāt āpastambādisūtrāṇy api nārāyaṇaikaparāṇi na bhavanti. bhagavato nārāyaṇasya samārādhanavidhipratipādanābhāvāc ca. nārāyaṇaikaparañ ced āpastambādisūtraṃ tarhi tatsūtroktadharmānuṣṭhātāraḥ sarve 'pi nārāyaṇaikaparā eva syuḥ. na ca tathā dṛśyate. pāñcarātrādyuktamārgeṇa vaiṣṇavasaṃpādane "svasūtre vidyamāne tu" - "svasūtrasya parityāgāt" - "yas svadharmaṃ parityajya" "vidharmaḥ paradharmaś ca" - śreyā svadharmo viguṇaḥ" - ityādi vacanapratipāditasvasūtraparityāgaparadharmasvīkāraśākhāraṇḍatvādidoṣāḥ prasajyeran.
[99.5-6] "svaśāstranirṇaye satye satyāḥ syur lokanirṇayā" iti svasūtrasya prāmāṇyabuddhiś ca teṣām avarjanīyā.
[vaikhānasānāṃ avicchedena nārāyaṇaparatvam]
[99.7-9] vaikhānasānāṃ sūtrakārād ārabhya avicchinnatvena śrīmannārāyaṇaikaparatvenārādhanādikaṃ pratyakṣasiddham. tathā ca sūtram, "gṛhe devāyatane vā bhaktyā bhagavantaṃ nārāyaṇam arcayet tad viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ gacchatīti vijñāyate" iti*{787}*.
[99.10-12] itareṣv āpastambādiṣu pitṛ pitāmaha mātula mātāmaha putra pautra bhrātṛ sambandhiṣu kecic chaivāḥ kecid pāśupatāḥ kecic chāktāḥ nānādevatāparāś cetyevamākāreṇa dṛśyate.
[99.13] "janmāntarasahasreṣu tapojñānasamādhibhiḥ /
[99.14] narāṇāṃ kṣīṇapāpānāṃ kṛṣṇe bhaktiḥ prajāyate //"
[99.15-16] iti keṣāñcit svakṛtapūrvapuṇyaviśeṣān nārāyaṇaparatvasambhave 'pi svasūtrakāram ārabhya svaparyantam avicchinnatvena tad astīti vaktuṃ na śakyate. ataḥ -
[99.17] "nānākāmahatajñānā nānādaivatayājinaḥ /
[99.18] narā bhagavat aikantye na sthāsyanti kalau yuge // [VāyuP]
[99.19] āgamād anumānāc ca pratyakṣād upapattitaḥ /
[99.20] parīkṣya nipuṇaṃ buddhyā śraddhātavyaṃ vipaścitā //" [VāyuP]
[99.21-22] iti vāyupurāṇādivacanād āgamādibhir nipuṇaṃ parīkṣya nirṇīta evārthaḥ vipaścidbhiḥ anuṣṭheyaḥ.
[nārāyaṇasya pāramyam]
[99.23-100.10] nanu - kiṃ arthaṃ nārāyaṇaikaparatvena sūtraṃ praṇītam iti cet - ucyate. nārāyaṇa*{788}* akhilajagadekakāraṇatvāt paraṃbrahmaparamātmādiśabdavācyatvāt apavargādiphalapradatvāt samābhyadhikarahitatvāc ca nārāyaṇaikaparatvena praṇītam. atra - "nārāyaṇād ru*{789}* jāyate. nārāyaṇād indro jāyate. nārāyaṇād dvādaśādityāḥ rudrā vasavas sarvāṇi ca bhūtāni. nārāyaṇād eva samudpadyante. nārāyaṇāt pralīyante" ityādyāḥ "nārāyaṇaparaṃ brahme"ty ārabhya "antarbahiś ca tatsarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ" ity ādyāḥ, "tam eva vidvān amṛta iha bhavati. nānyaḥ panthā ayanāya vidyate" "utāmṛtatvasyeśānaḥ" ityādyāḥ, "na tasya kāryaṃ karaṇañ ca vidyate" "na tatsamaścābhyadhikaś ca dṛśyate" "parāsya śaktir vividhaiva śrūyate svābhāvikī jñānabalakriyā ca" ityādyāḥ, "eṣa sarvabhūtāntarātmā divyo deva eko nārāyaṇaḥ" ityādyāḥ, "eko ha vai nārāyaṇa āsīt" ityādyāḥ, "yato vā imāni bhūtāni jāyante. yena jātāni jīvanti. yatprayanty abhisaṃviśanti. tadvijijñāsasva. tad brahme"ti "patiṃ viśvasyātmeśvaram" ityādyāś ca śrutayaḥ pramāṇam.
!{787}! Bezug auf VaikhSmS 4.12: dvijātir atandrito nityaṃ gṛhe devāyatane vā bhaktyā bhagavantaṃ nārāyaṇam arcayet. tad viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ gacchatīti vijñāyate.
[śvetāśvatarādeḥ rudrapāramyaparatvābhāvaḥ]
[100.11-23] nanu - śvetāśvatare - "eko hi rudro na dvitīyāya tasthe - ya imān lokān īśata īśanībhiḥ*{790}* - viśvādhiko rudro maharṣiḥ*{791}* - hiraṇyagarbhaṃ janayāmāsa pūrvaṃ sa no buddhyā śubhayā saṃyunaktu*{792}* - "umāsahāyaṃ paramaṃ maheśvaraṃ triyambakaṃ nīlakaṇṭhaṃ praśāntam. jñātvā munir gacchati bhūtayoniṃ samastasākṣiṃ tamasaḥ parastāt" ityādibhiḥ rudrasyāpi jagatkāraṇatvādi pratipādyata iti cet - ucyate. āpātato rudraparatvenāvagamyamāne 'pi vicāryamāṇe nārāyaṇaparatvam eva. eka eva rudra ity anupapannam. "sahasrāṇi sahasraśo ye rudrā" ityādi śrutibhiḥ "ekādaśarudrā" ityādibhiś ca anekarudrāṇāṃ vidyamānatvāvagamāt krūrasya rudraśabdavācyasya "bṛhattvāt bṛṃhaṇatvāc ca tadbrahmeti prakīrtitam" iti brahmaśabdavācyatvāsambhavāt, "teṣām asurāṇāṃ tisraḥ pura āsann" ity ārabhya, "idam asiṣyatīti rudram abruvan rudro vai krūras so 'syatviti. so 'bravīd varaṃ vṛṇai aham eva paśūnām adhipatirasāv iti tasmād rudraḥ paśūnām adhipatir iti" "rudro vā akāmayata paśumān syām iti - "mātā rudrāṇāṃ duhitā vasūnām" iti. paśupatitvayācakatvāt. "naiva devo na martyaḥ. na rājā varuṇo vibhuḥ. nāgnirnendro na pavamānaḥ.
!{790}! ŚvetU 3.2: eko hi rudro na dvitīyāya ??thur ya imāṃ llokān īśata īśanībhiḥ.
[brahmarudrādīnāṃ nārāyaṇasāmyābhāvaḥ]
[100.24-101.7] mātṛkkaś ca na vidyate - ity ārabhya "etad rudrasya dhanuḥ. rudrasyatvena dhanurārtniḥ. śira utpipeṣa. sa pravargyo 'bhavat. tasmād yas sapravargyeṇa yajñena yajate. rudrasya sa śiraḥ pratidhāti. nainaṃ rudra āruko bhavati" ity uktatvāc ca rudrasya brahmaśabdavācyatvaṃ na sambhavati. rudra hara paśupati nīlagrīva śitikaṇṭha bhava śarva kapardītyādīnām ekatvena śruyamāṇānām ekatvaṃ na sambhavati. īśvara maheśvara paramamaheśvara iti paramamaheśvaraśabdaśravaṇāt. "śiva eko dhyeyaḥ śivaśśaṅkaraḥ sarvam anyatparityajye" tyādinā śivaśabdavācyād adhikatvena śivataraśivatamaśabdavācyasya vidyamānatvāt. śambhuśabdasya viśvaśambhutvaśravaṇāt īśānasya jagadīśānatvaśravaṇāt mahādevasya "tamīśvarāṇāṃ paramaṃ maheśvaraṃ taṃ devatānāṃ paramañ ca daivatam" iti śravaṇāc ca rudrādīnāṃ paraṃbrahmaśabdavācyatvaṃ na sambhavati.
[101.8-12] nanu - śvetāśvatare - umāsahayaviśeṣita paramamaheśvaraśabdavācyasya rudratvasambhavāt paraṃbrahmaśabdavācyatvaṃ tasya sambhavatīti cet - na. paramamaheśvaraśabdasya umāsahāyam ity atra rudrādiṣv anupapannatvāt. ukārastvavadhāraṇārthaḥ. u - mā sahāyaṃ lakṣmīsahāyaṃ paramaṃ maheśvaram eva trilocanatvādiviśeṣaṇaviśiṣṭhaṃ lakṣmīnarasiṃhaṃ dhyātvetyarthaḥ. yadvā. devamanuṣyādyapekṣayā paramamaheśvaratvāt,
[101.13] "sṛṣṭisthityantakaraṇīṃ brahmaviṣṇuśivātmikām /
[101.14] sa saṃjñāṃ yāti bhagavān eka eva janārdanaḥ //"
[101.15-18] iti bhagavaccharīrabhūtatvāc ca rudrasya paramamaheśvaratvam. evaṃ bhūtaṃ rudraṃ dhyātvā munir mananaśīlassan bhūtayoniṃ sarvakāraṇakāraṇaṃ samstarakṣakaṃ tamasaḥ parastāt gacchati. "ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastād" ityādibhiḥ tamasaḥ pāravartinaṃ prakṛteḥ paraṃ paramātmānaṃ nārāyaṇaṃ gacchati - prāpnoti ity arthaḥ.
[101.19] kiñca - atra: sano devaḥ śubhayā smṛtyā saṃyunaktu. ity anena
[101.20] "ārogya bhāskarād icchet śriyam icched dhūtāśanāt /
[101.21] śaṅkarāt jñānam anvicchet mokṣam icchej janārdanāt //"
[101.22-23] iti jñānapradatvāt śaṅkaropāsanam ucyate. ato bhagavatā nārāyaṇena sāmyaṃ brahmarudrādīnāṃ nopapadyate.
[101.24] bhārate: "ye tu sāmānyabhāvena manyante puruṣottamam /
[101.25] te vai pāṣaṇḍano jñeyās sarvakarmabahiṣkṛtāḥ // [MB.h ]
[rudrādisāmyena nārāyaṇāvamantṝṇām aniṣṭam]
[102.1] yas tu nārāyaṇaṃ devaṃ sāmānyenābhimanyate /
[102.2] sa yāti narakaṃ ghoraṃ yāvac candrādivākaram // [MB.h ]
[102.3] yo mahādviṣṇum*{793}* anyena hīnadevena durmati /
[102.4] sādhāraṇaṃ sakṛd brūte so 'ntyajo nāntyajoṃ 'tyajaḥ //" [MBh ]
[102.5] vārāhe: "anyadevasamaṃ ye tu manyante māṃ narādhamāḥ /
[102.6] caṇḍālatāṃ vrajanty āśu janmani nava pañca ca //" iti [VarāhaP]
[102.7] śrībhāgavate: "yas tu nārāyaṇaṃ devaṃ samatvenāvamanyate /
[102.8] sakṛttenāvamānena narakānnātivartate // [BhāgavataP ]
[102.9] asmād anyaṃ paratvena cintayāno hy acetanaḥ /
[102.10] sa pāṣaṇḍīti vijñeyas sarvakarmabahiṣkṛtaḥ //" iti [BhāgavataP ]
[102.11] kaurme: "ye 'nyaṃ devaṃ paratvena vadanty ajñānamohitāḥ /
[102.12] nārāyaṇāj jagannāthāt te vai pāṣaṇḍinaḥ smṛtāḥ // [KūrmaP ]
[102.13] yas tu nārāyaṇaṃ devaṃ brahmarudrādidaivataiḥ /
[102.14] samatvenaiva vīkṣeta sa pāṣaṇḍī bhaved dvijaḥ //" iti [KūrmaP ]
[102.15] bhāradvāja: "aśuddhā brahmarudrādyā jīvā viṣṇor vibhūtayaḥ /
[102.16] tān vai kudṛṣṭayas samyak paratvenāpy upāsate //" iti
[102.17] vārāhe: agastyaṃ prati rudraḥ:
[102.18] "yo yajñair ijyate devo yasmāt sarvam idaṃ jagat /
[102.19] utpannaṃ sarvadā yasmin līyate*{794}* sacarācaram // [VarāhaP]
[102.20] nārāyaṇaḥ paro devaḥ sattvarūpī janārdanaḥ /
[102.21] tridhātmānaṃ*{795}* sa bhagavān sasarja parameśvaraḥ // [VarāhaP]
[102.22] śuddhasattvas svayaṃ jajñe rajassattvādikaṃ vibhuḥ /
[102.23] sasarja nābhikamale brahmāṇaṃ kamalāsanam // [VarāhaP]
[102.24] rajasā tamasā yuktaṃ so 'pi māṃ sasṛje prabhur //" iti [VarāhaP]
!{793}! Lies: mahāviṣṇum.
[103.1] nanu: "sarvapāpaharañ ceha paścāt saṃsāranāśanam /
[103.2] suvarṇaraupyatāmrādyaiḥ lohenāpi tathaiva ca // [VarāhaP]
[103.3] tathā rayāṅgam*{796}* aṣṭāṅgaṃ sunābhañ ca suvṛttakam /
[103.4] jvālācatuṣkasaṃyuktaṃ kṛtvā caiva vidhānataḥ // [VarāhaP]
[103.5] agnau pratāpya vidhivat dhārayed bhaktisaṃyutaḥ //" iti [VarāhaP]
[103.6] "yajño dānaṃ tapo homo bhojanaṃ pitṛtarpaṇam /
[103.7] cakralāñchanahīnasya viprasya viphalaṃ bhavet // [VarāhaP.]
[103.8] śrāddhe dāne vrate yajñe vivāhe copanāyane /
[103.9] cakrāṅkitaṃ vipram eva pūjayed aparaṃ na tu //" [VarāhaP]
[103.10-11] ityādivacanaiḥ cakrādinānaṅkitasya*{797}* vaiṣṇavatvābhāvāt vaikhānasānāṃ*{798}* kathaṃ vā vaiṣṇavatvam iti cet - ucyate.
[cakrādyanaṅkitānām api vaikhānsānāṃ vaiṣṇavatvam]
[103.12-13] "yasya me śriyam amitāṃ dātuṃ garbha eva kare cakraṃ dhārayāmi sa cakravartī bhavati" iti śruteḥ
[103.14] "vaikhānasānāṃ sarveṣāṃ garbhavaiṣṇavajanmanām /
[103.15] nārāyaṇaḥ svayaṃ garbhe mudrāṃ dhārayate nijām* //{799}*" iti
[103.16] "sudarśanam abhīty uktvā dakṣiṇe tu sudarśanam /
[103.17] ravipām iti vāme tu śaṅkhañ ca bibhṛyāt kare* //{800}*"
[vaikhānasānāṃ garbhato vaiṣṇavatvam]
[103.18] iti bhṛguṇoktatvāc ca śrīviṣṇubalikarmaṇā vaikhānasānāṃ garbhavaiṣṇavatvādikaṃ pratipannam.
[103.19] tathā*{801}*: "indriyebhyaḥ parā hy arthā hy arthebhyaś ca paraṃ manaḥ /
[103.20] manasas tu parā buddhir buddher ātmā mahān paraḥ //
[103.21] mahataḥ param avyaktam avyaktāt puruṣaḥ paraḥ /
[103.22] puruṣān na paraṃ kiñcit sā kāṣṭhā sā parā gatiḥ //"
[garbhagatasya prapadanopapattiḥ]
[103.23] iti śruteḥ paramaikāntitvaṃ paramapuruṣavaśīkaraṇadvārā garbhagatasya prapattir api sambhavati.
[103.24] garbhagatasya prapattir api garbhopaniṣadi śrūyate. "jñānād dhyanād akṣaram oṅkāraḥ cintayati."*{802}*
!{796}! DHN[T] 607: rathāṅgam.
[104.1-2] ity uktvā "atha navame māsi sarvalakṣaṇasampūrṇo bhavati. pūrvajātiṃ smarati. kṛtākṛtañ ca karma bhavati. śubhāśubhañ ca karma vindati."*{803}*
[104.3] "nānāyonisahasrāṇi dṛṣṭā*{804}* caiva tato mayā /
[104.4] āhārā vividhā bhuktāḥ pītāś ca vividhāḥ stanāḥ // [Garbha.U 4.1]
[104.5] jātasyaiva mṛtasyaiva janma caiva punaḥ punaḥ /
[104.6] aho duḥkho dadhau magno na paśyāmi pratikriyām //" ityuktvā [GarbhaU 4.2]
[104.7] "yadi yonyāḥ pramucye 'haṃ taṃ prapadye nārāyaṇām*{805}* /
[104.8] aśubhakṣayakartāraṃ phalamuktipradāyakam* //{806}*" iti [GarbhaU 4.6]
[104.9-14] *{807}*puruṣasūktabhāṣye - mudgalopaniṣadi - "vāmadevo 'py āṅgirasas san pūrvapūjāṃ samārātriṃ patnyanasūyāgarbha eva śayāno brahmaiva vedayāñ cakre sa garbhaṃ puro bhitvā brahmalokam upacakrāma tam utkrāmāntam āha madhye 'dhvānam indraḥ upaniṣada uvāca, bhagavan garbhapañjare evābhiniveśamāna anabhijñātopāyo 'smāt kiñcid dhādityā sa garbhas sarvo manyamāno 'dhvanaḥ pāram upagacchasī"tyādi. tathā ca garbhagatasya prapadanavicāraśravaṇādyupapadyata eva.
[vaidikatāntrikabhedena prapatter dvaividyam]
[104.15-16] vaidikatāntrikabhedena prapattir dvividhā - praṇavapūrvakatvena puruṣādyāvāhanādikaṃ vaidikam.
[vaidikaprapatter lakṣaṇam]
[104.17] śrutyantare: "akāreṇocyate viṣṇus sarvalokeśvaro hariḥ /
[104.18] uddhṛtā viṣṇunā lakṣmīr ukāreṇa tathocyate /
[104.19] makāras tu tayor dāsa iti praṇavalakṣaṇam* //{808}*" iti
[104.20] kiñca. praṇavoccāraṇamātreṇa śaṅkhacakrādidhāraṇam api sambhavatīti śruyate*{809}*.
[104.21-24] kaivalyopaniṣadi - "dhṛtordhvapuṇḍraḥ kṛtacakradhārī viṣṇuṃ paraṃ dhyāyati yo mahātmā. svareṇa mantreṇa sadā hṛdisthaṃ parāt paraṃ yanmahato mahāntam." iti. sarvakāraṇabhūtāya sarvarakṣakāya sarvaśeṣiṇe śriyaḥ pataye eva svābhāvikaśeṣabhūta iti sarvadānusandhānam eva vaidikī prapattiḥ.
!{803}! Bezug auf GarbhaU 3.12: atha navame māsi sarvalakṣaṇasampūrṇo bhavati. pūrvajātīḥ smarati. kṛtākṛtañ ca karma bhavati. śubhāśubhañ ca karma vindati.
[105.1] "svojjīvanecchā yadi te svasattāyāṃ spṛhā yadi /
[105.2] ātmadāsyaṃ hareḥ svāmyaṃ svabhāvañ ca sadā smara //"
[105.3] ity eva sūtre pratipaditam.
[105.4] pāñcarātre tu
[105.5] "tyaktvā trayīṃ tantram eva prapadya śaraṇaṃ sthitāḥ //" iti [PādmaS caryāpāda 21.56cd]
[105.6] "ananyasādhye svābhīṣṭhe mahāviśvāsapūrvakam /
[105.7] tadekopāyatā yācñā prapattiḥ śaraṇāgatiḥ //"
[105.8-10] *{810}*iti ca upadiśyate. tasyāḥ prapatteḥ sakṛtkaraṇāt samantrakatvābhāvāt taccheṣagatyanusmaraṇābhāvāc ca tāṃ tāntrikaprapattiṃ vihāya "yad eva vidyayā karoti tad eva vīryavattaraṃ bhavatī"ti śrutyā vaidikaprapattim evoktavān sūtrakāraḥ.
[taptacakrādyaṅkaṃ na dvijanmanām]
[105.11] skānde: "viṣṇvāgamāditantreṣu dīkṣitānāṃ vidhīyate /
[105.12] śaṅkhacakragadāpūrvair aṅkanaṃ nānyadehinām // [SkandaP ]
[105.13] śivāgamādidīkṣāṇāṃ dhāryaṃ tiryak tripuṇḍrakam //" iti [SkandaP ]
[105.14] viṣṇu: "śaṅkhacakrādyaṅkanañ ca gītanṛttādikaṃ tathā /
[105.15] ekajāter ayaṃ dharmaḥ na jātu syād dvijanmanām* //{811}*" iti [ViṣṇuP ]
[105.16] śrībhāgavate daśamaskandhe:
[105.17] "trivakrāyām upaślokaḥ putraḥ kṛṣṇam anuvrataḥ /
[105.18] śiṣyas sākṣān nāradasya dadau cittam akhaṇḍitam //
[105.19] tenoktaṃ sāttvataṃ tantraṃ yat jñātvā mokṣabhāg bhavet /
[105.20] yatra strīśūdradāsānāṃ saṃskāro vaiṣṇavaḥ smṛtaḥ //" iti [BhāgavataP ]
[tāntrikaprapatter lakṣaṇādi]
[105.21] padmapurāṇe: "vedajñe brāhmaṇe nityaṃ sarvās tiṣṭhanti devatāḥ /
[105.22] iti tittiriśākhāyāṃ śrūyate nṛpasattama // [PadmaP ]
[105.23] dakṣiṇe 'ṃse brāhmaṇasya śaṅkhacakragadādharaḥ /
[105.24] haris tiṣṭhati vāme tu devakīsūnur ādarāt // [PadmaP ]
!{810}! DHN[T] 614 statt DHN[D] 105.8-10: iti sakṛtkṛtatvāt mantrakatvābhāvāt taccheṣagatyanusmaraṇābhāvāc. (yad eva vidyayā karoti tad eva vīryavattaraṃ bhavatī"ti śrutyā tāntrikaprapattiṃ vihāya vaidikaprapatti)m evoktavān.
[106.1] tato brāhmaṇadeho 'yaṃ devatāgāra ucyate /
[106.2] taddāhe devatās sarve palāyante diśo daśa // [PadmaP ]
[taptacakraṅkaṇādividhīnām adhikārī]
[106.3] agāradāhī sa bhavet taddāhī brāhmaṇādhamaḥ /
[106.4] śaṅkhaṃ cakraṃ mṛdā yas tu kuryāt taptāyasena vā // [PadmaP ]
[106.5] sa śūdravatbahiṣkāryaḥ sarvasmād dvijakarmaṇaḥ /
[106.6] yathā śmaśānajaṃ*{812}* kāṣṭham anarhaṃ sarvakarmasu // [PadmaP ]
[106.7] tathā cakrāṅkito vipras sarvakarmasu garhitaḥ //" iti. [PadmaP ]
[106.8] tatraiva: "mohād vā lobhato vāpi vipraś cakrāṅkito yadi /
[106.9] anarhas sa hi vijñeyaḥ śrautasmārteṣu karmasu // [Padma.P ]
[106.10] kriyāsv anarhatām eti yathā kāṣṭhaṃ śmaśānagam /
[106.11] tathā cakrādinā dagdhāḥ sarvakarmasv anarhatām // [PadmaP ]
[106.12] dagdhārdhakāyo yatrāsti grāme janapade 'pi vā /
[106.13] śmaśānaṃ tad dhi vijñeyaṃ vāsānarhaṃ dvijanmanām //" [PadmaP ]
[106.14-16] ityādinā dūṣaṇam uktam. etāni taptacakrāṅkanavidhāyakāni vacanāni "viṣṇvāgamāditantreṣu dīkṣitānām" ity uktatvāt ekajātiviṣayatvenoktatvāt "nānyadehinām" ityuktatvāc ca tāntrikāgamoktaprakāreṇa dīkṣitaviṣayāṇīty*{813}* avagamyate.
[106.17-19] yadvā vidhiniṣedhavacanānāṃ vaiyarthyaparihārāya "vapāśrapaṇībhyām*{814}* anvārabhate tannaivānvārabdhaṃ naivānanvārabdhaṃ"*{815}* "avaghreyam eva tat naiva prāśitaṃ naivāprāśitam" ityādi śrutinyāyena samantrakatvena bhāvanārūpeṇa śrīvaikhānasaśāstre pratipāditam.*{816}*. yathā:
[106.20] "sudarśanam abhīty uktvā dakṣiṇe tu sudarśanam /
[106.21] ravipām iti vāme ca śaṅkhañ ca bibhṛyāt kare* //{817}*" iti
[106.22] mahopaniṣadi - brahmasūkte:
[106.23] "dakṣiṇe tu bhuje vipro bibhṛyād vai sudarśanam /
[106.24] savye tu śaṅkhaṃ bibhṛyād iti vedavido viduḥ* //{818}*" iti.
!{812}! DHN[T] 615: śmaśānagaṃ.
[pāñcarātroktataptacakradhāraṇasya sarvādhikārikatvābhāvaḥ]
[pāñcarātrādīnāṃ mohanaśāstratvam]
[107.1] mohaśāstratvāt śaptaviṣayatvāc ca pañcarātre tāpavidhānaṃ uktam iti kecit vadanti.*{819}*
[107.2] padmapurāṇe gautama: "yan mayi brāhmaṇābhāsāḥ ṛjau kaitavam īdṛśam /
[107.3] anuṣṭhitaṃ tato vedamārgabhraṣṭhāś ca pāpinaḥ // [Padma.P ]
[107.4] kālamukhe pāñcarātre*{820}* kālapāle śāmbhave 'pi ca /
[107.5] śākte ca dīkṣitā yūyaṃ bhavata brāhmaṇādhamāḥ //" iti [PadmaP ]
[107.6] brahmā: "bauddhe bhāgavate tantre tṛtīye pāñcarātrake /
[107.7] dīkṣitāś ca dvijā nityaṃ bhaveyur nirbhayā hare // [PadmaP ]
[107.8] śrautasmārtasamācāre sadyomuktikare śubhe /
[107.9] tvadbhaktivimukhā nityaṃ bhaveyuḥ parimohitāḥ // [Padma.P ]
[107.10] śaṅkhvaikhanacakragadāpūrvavajrapāśāṅkuśādibhiḥ /
[107.11] aṅkitāḥ śraddhayā yūyaṃ bhavata brāhmaṇādhamāḥ //" iti [PadmaP ]
[107.12] skānde - "sūtasaṃhitāyām sarasvatīṃ prati rudraḥ:
[107.13] "śrutir balīyasīty uktā pramāṇānāṃ sulocane" ity ārabhya [SkandaP ]
[107.14] "pāñcarātrādimārgāṇāṃ vedamūlatvamāstike /
[107.15] na hi svatantratas tena bhrāntimūlāni rūpiṇi // [SkandaP ]
[107.16] tathāpi yo 'ṃśo mārgeṇa vaidikenāviruddhyate /
[107.17] so 'ṃśaḥ pramāṇam ity uktaṃ keṣāñcid adhikāriṇām // [SkandaP ]
[107.18] atyantas khalitānān tu prāṇiṇāṃ vedamārgataḥ /
[107.19] pāñcarātrādayo mārgāḥ kālenaivopakārakāḥ /
[107.20] tāntrikāṇāṃ mahādevi na labhyo 'vyavadhānataḥ //" iti pratipāditam. [SkandaP ]
[107.21] kaurme: "purā dāruvane puṇye munayo gṛhamedhinaḥ //" [KūrmaP 16.97ab]
[107.22] ity ārabhya māyayā gokalpanādi śāpaprāptiparyantam uktvā:
[107.23] "kā no vṛttir mahādeva śāpānnaḥ trātum arhasi* /{821}* [KūrmaP 16.112cd]
[107.24] tathā pārśvasthitaṃ viṣṇuṃ samprekṣya vṛṣabhadhvajaḥ* /{822}*
!{819}! DHN[T] 619: mohaśāstratvāc chaptaviṣayatvāc ca pañcarātra uktam iti kecit vadanti. yathā.
[pāñcarātrasya vedabhraṣṭānuddiśya pravṛttatvam]
[108.1] kim eteṣāṃ bhavet kāryaṃ prāha puṇyaiṣiṇām iti // [Kūrma.P 16.113]
[108.2] tatas sa bhagavān viṣṇuḥ śaraṇyo bhaktavatsalaḥ /
[108.3] gopatiṃ prāha viprendrān ālokya praṇatān hariḥ // [KūrmaP 16.114]
[108.4] na vedabāhye śāstre ca*{823}* puṇyaleśo 'pi śaṅkara /
[108.5] saṅgacchate yato dharmo vedād eva hi nirbabhau* //{824}* [KūrmaP 16.115]
[108.6] tathāpi bhaktavātsalyāt rakṣaṇīyā maheśvara* /{825}*
[108.7] āvābhyāṃ sarva evaite viprā vai nātrasaṃśayaḥ* //{826}* [KūrmaP 16.116]
[108.8] tasmād vai vedabāhyānāṃ rakṣaṇārthañ ca pāpinām* /{827}*
[108.9] vimohanāya śāstrāṇi kariṣyāmi vṛṣadhvaja* //{828}* [KūrmaP 16.117]
[108.10] evaṃ sañcodito rudro mādhavenāsurāriṇā* /{829}*
[108.11] cakāra mohaśāstrāṇi keśavo 'pi śiveritaḥ // [KūrmaP 16.118]
[108.12] kāpālaṃ yāmalaṃ vāmaṃ*{830}* bhairavaṃ pūrvapaścimam /
[108.13] pāñcarātraṃ pāśupataṃ*{831}* tathānyāni sahasraśaḥ // [KūrmaP 16.119]
[108.14] kṛtvā cārcya ca tad devān *{832}* kurvāṇās tatra coditam* /{833}*
[108.15] patanti narake ghore bahūn kalpān punaḥ punaḥ //" ityādi coktam [KūrmaP 16.120]
[108.16] skānde śaṅkarasaṃhitāyām
Original text: Daśavidhāhetunirūpaṇa (part of the Vaikhānasasūtratātparyacintāmaṇi) · Edition: (pp. 1-122) the of the Devanāgarī-ed. by R. Parthasarathi Bhattacarya: Śrīvaikhānasagṛhyasūtra (= DHN[D]); 2 vols., Akulamannāḍu, 1967 (reprint Tirupati, 1997/98). · Data entry Ute Hüsken · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0