દશવિધાહેતુનિરૂપણ · ભાગ 4160

[64.5] શીલતઃ તસ્ય શિષ્યશ્ ચ શુદ્ધદેવલકાવ્ ઉભૌ ॥ [શિવશેખરતન્ત્ર]
[ત્રિવિધસ્યાપિ દેવલકત્વસ્ય રુદ્રાદિવિષયકતા]
[64.6] ત્રિધા દેવલકત્વં તુ ન વિષ્ણુવિષયે ક્વચિત્ ।
[64.7] રુદ્રકાલ્યાદિવિષયમ્ એતદ્ આગમસંમતમ્ ॥" ઇતિ [શિવશેખરતન્ત્ર]
[64.8] સ્મૃત્યન્તરે: "શર્વં સૂર્યં તથા ચન્દ્રં દુર્ગાદી રુદ્રદેવતાઃ ।
[64.9] યો ઽર્ચયેત્ પણપૂર્વં સઃ સદ્યઃ પતતિ માનવઃ ॥
[64.10] દુર્ગા ચ ભદ્રકાલી ચ બુદ્ધશ્ ચ ક્ષેત્રપાલકઃ ।
[64.11] પઞ્ચપૂજા ચ ઇત્ય્ એતે પઞ્ચદેવલકાઃ સ્મૃતાઃ ॥
[64.12] આદિત્યમ્ અમ્બિકાં વિષ્ણું ગણનાથં મહેશ્વરમ્ ।
[64.13] ગૃહે પૂજા ચ ઇત્ય્ એતે પઞ્ચદેવલકાઃ સ્મૃતાઃ (?) ॥" ઇતિ*{548}*
[64.14] *{549}*વિષ્ણુધર્મોત્તરે: "ચણ્ડિકાયાશ્ ચ દુર્ગાયા જ્યેષ્ટાયા ભૈરવસ્ય ચ ।
[64.15] રુદ્રસ્ય પૂજકા યે વૈ તે વૈ દેવલકાઃ સ્મૃતાઃ ॥" ઇતિ [વિષ્ણુધર્મોત્તરપ્ ]
[64.16] વિષ્ણુ: "દેવાર્ચનપરો યો ઽપિ*{550}* પરાર્થં વિત્તકાઙ્ક્ષયા ।
[64.17] ચતુર્વેદધરો વિપ્રઃ સ ચણ્ડાલસમો ભવેદ્* ॥{551}*" ઇતિ [વિષ્ણુપ્ ]
[64.18-19] *{552}*એવમ્ એભિર્ વચનૈઃ શાસ્ત્રાનનુમતમાર્ગેણ પૂજકાનાં દેવતાન્તરપૂજકાનામ્ એવ ચ દેવલકત્વં સિદ્ધ્યતીતિ સ્ફુટમ્ અવગમ્યતે.
[64.20] કિઞ્ચ: "વૃષો ધર્મસ્ સમાખ્યતઃ તસ્ય યઃ કુરુતે લયમ્ ।
[64.21] વૃષલં તં વિદુર્ દેવા નિકૃષ્ટં શ્વપચાદ્ અપિ ॥"
!{548}! ધ્ન્[ત્] 275 ઇન્સ્. ઇતિ કિઞ્ચ હારીત: વૈખાનસાસ્ તિ યે વિપ્રા હરિપૂજનતત્પરાઃ. ન તે દેવલકા પ્રોક્તા વિષ્ણુપાદાબ્જસંશ્રયાઃ ઇતિ. સ્મૃતિરત્નાકરે અત્રિ: વૈદિકેનૈવ વિધિના દંભલોભવિવર્જિતઃ પૂજયેદ્ ભક્તિતો વિષ્ણું સ હિ દેવલકો ન વૈ ઇતિ. zઇતિએર્ત્ અલ્સ્ "હારીત" ઇન્ ધ્ન્[દ્] 65.3-4 ઉન્દ્ અલ્સ્ "સ્મૃત્યર્થસાર" ઇન્ ધ્ન્[દ્] 65.5-6.
[દેવલકશબ્દનિર્વચનમ્]
[64.22-65.2] ઇતિ વૃષલશબ્દો યથા વેદશાસ્ત્રોક્તમાર્ગલયકારકે વ્યુત્પાદિતઃ, તથા દેવલક્શબ્દો ઽપિ "દિવ્ ક્રીડાવિજિગીષાવ્યવહારદ્યુતિસ્તુતિમોદમદસ્વપ્નકાન્તિગતિષ્વ્" ઇતિ ધાત્વર્થાનુસારેણ ગત્યપરપર્યાયમાર્ગાર્થકદિવ્ધાતુઘટિતસ્સન્ વેદોક્તમાર્ગલયપ્રાપકે વ્યુત્પાદયિતું શક્યતે ઇતિ તત્પ્રતીપેષુ વેદમાર્ગપ્રતિષ્ઠાપકેષુ વૈખાનસેષુ ન સર્વાત્મના પ્રવર્તતે. તથા ચ:
[65.3] હારીતઃ: "વૈખાનસાસ્ તુ યે વિપ્રા હરિપૂજનતત્પરાઃ ।
[65.4] ન તે દેવલકાઃ પ્રોક્તા વિષ્ણુપાદાબ્જસંશ્રયાત્* ॥{553}*" ઇતિ [વૃદ્ધહારીત 8.78]
[વૈખાનસાનં દેવલકશબ્દવાચ્યત્વાભાવઃ]
[65.5] સ્મૃત્યર્થસારે: અત્રિ: "વૈદિકેનૈવ વિધિના દમ્ભલોભવિવર્જિતઃ ।
[65.6] પૂજયેદ્ ભક્તિતો વિષ્ણું સ હિ દેવલકો ન વૈ* ॥{554}*" ઇતિ
[65.7-8] *{555}*અન્યથા શ્રુત્યુક્તમાર્ગેણાલયાર્ચકાનામ્ અપિ દેવલકત્વે તાદૃશાલયાર્ચનપ્રતિપાદકાનાં શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાદિવચનાનાં વ્યર્થતા સ્યાત્.
[65.9-10] *{556}*નનુ - અજ્ઞાનતઃ કૃતમ્ અપિ ભગવદારાધનમ્ અપવર્ગપ્રદઞ્ ચેત્. વિના શાસ્ત્રં અનધિકારિણાપિ કૃતં તતપવર્ગપ્રદં કિં ન સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્. ન. ભગવદાજ્ઞાભઙ્ગાપત્તેઃ.
[65.11] યથોક્તં ભગવતા: "યશ્ શાસ્ત્રવિધિમ્ ઉત્સૃજ્ય વર્તતે કામકારતઃ ।
[65.12] ન સ સિદ્ધિમ્ અવાપ્નોતિ ન સુખં ન પરાં ગતિમ્ ॥" ઇતિ [મ્ભ્ 6.38.23]
[65.13] "શ્રુતિસ્મૃતી મમૈવાજ્ઞા યસ્ તામ્ ઉલ્લઙ્ઘ્ય વર્તતે ।
[65.14] આજ્ઞાચ્છેદી મમ દ્રોહી મદ્ભક્તો ઽપિ ન વૈષ્ણવઃ* ॥{557}*" ઇતિ
[65.15] "મમ ચાપિ પ્રિયં વિષ્ણોર્ દેવદેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ ।
[65.16] માનુષો વૈદિકાચારં મનસા ઽપિ ન લઙ્ઘયેત્ ॥" ઇતિ
[65.17-18] *{558}*અતઃ અનધિકારિણા કૃતં શાસ્ત્રાસમ્મતમ્ ઇતિ તન્ત્રોક્તપ્રકારેણ કૃતમ્ અપિ તત્ નાપવર્ગપ્રદમ્.*{559}*
[65.19] નનુ: "બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈઃ વૈશ્યૈઃ શૂદ્રૈશ્ ચ કૃતલક્ષણૈઃ ।
[65.20] અર્ચનીયશ્ ચ સેવ્યશ્ ચ પૂજનીયશ્ ચ માધવઃ ।
[65.21] સાત્ત્વતં વિધિમ્ આસ્થાય ગીતઃ સઙ્ગર્ષણેન*{560}* યઃ ॥"
[તન્ત્રાનુસારિપૂજાયાઃ અપવર્ગપ્રદત્વાભાવઃ]
[65.22-24] *{561}*ઇતિ શૂદ્રાદીનામ્ અપિ પાઞ્ચરાત્રોક્તમાર્ગેણાર્ચને અધિકારે સિદ્ધે કથં તાન્ત્રિકોક્તપ્રકારેણાર્ચનં કુર્વતઃ બ્રાહ્મણાદેઃ (અનધિકારિણઃ) તત્ અપવર્ગપ્રદં ન ભવતીત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ ચેદ્ ઉચ્યતે.
!{553}! વૃદ્ધહારીત: ન તે દેવલકાઃ જ્ઞેયા હરિપાદાબ્જસંશ્રયાત્.

[ચતુર્વિધતન્ત્રેષુ એકત્ર દીક્ષિતસ્ય તન્ત્રાન્તરે ઽનધિકારઃ]
[66.1] "પ્રથમં મન્ત્રસિદ્ધાન્તં દ્વિતીયઞ્ ચાગમાહ્વયમ્ । [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 19.112ચ્દ્]
[66.2] તૃતીયં તન્ત્રસિદ્ધાન્તં તન્ત્રાન્તરમતઃ પરમ્* ॥{562}*" [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 19.113અબ્]
[66.3] ઇતિ ચતુર્વિધેષુ સિદ્ધાન્તેષુ
[66.4] "એકત્ર દીક્ષિતસ્ તન્ત્રે સિદ્ધાન્તે વા દ્વિજોત્તમ* ।{563}*
[66.5] ક્રિયાં ન કુર્યાદ્ અન્યત્ર કર્ષણાદિ ચતુર્મુખ ॥ [પાદ્મ.સ્ ચર્યાપાદ 19.131]
[66.6] આચાર્યકમ્ અથાર્ત્વિજ્યં પૂજાઞ્ ચ મધુવિદ્વિષઃ ।
[66.7] મન્ત્રે દેવે ચ સિદ્ધાન્તે તદ્ એવાસ્ય હિ યુજ્યતે* ॥{564}*" [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 19.132]
[66.8] ઇતિ ચતુર્વિધતન્ત્રેષુ એકત્ર દીક્ષિતસ્ય તન્ત્રાન્તરે પ્રવેશયોગ્યતાભાવસ્ય પ્રતિપાદનાત્*{565}*.
[66.9] "એકગોત્રસમુત્પન્નં પઞ્ચગોત્રં પૃથક્ પૃથક્ । ઇત્ય્ આરભ્ય
[66.10] સૂત્રં કાત્યાયનં શાખાં યાજુષં*{566}* શુક્લમ્ એવ ચ ॥
[66.11] ઔપગાયનશાણ્ડિલ્યૌ ભારદ્વાજો ઽથ ગૌતમઃ ।
[66.12] મૌઞ્જાયનિસ્ તુ પઞ્ચૈતે પાઞ્ચરાત્રાધિકારિણઃ* ॥{567}*"
[66.13] ઇત્ય્ અધિકારિભેદસ્ય વિધીયમાનત્વાત્.
[આપસ્તમ્બાદિસૂત્રસંસ્કૃતસ્ય પાઞ્ચરાત્રોક્તસંસ્કારયોગ્યતાભાવઃ]
[66.14] "ચતુર્ણામ્ અપિ વર્ણાનામ્ ઇતરેષાઞ્ ચ તદ્ભુવામ્ ।
[66.15] દીક્ષા સમૈવ સર્વેષામ્ આચારસ્ તન્ત્રવર્ત્મના ॥" [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 21.55]
[તન્ત્રોક્તપ્રકારેણ દીક્ષિતાનામ્ એવ તન્ત્રોક્તાર્ચનાયામ્ અધિકારઃ]
[66.16-18] ઇત્યાપસ્તમ્બાદિસૂત્રૈઃ*{568}* સંસ્કૃતસ્ય પાઞ્ચરાત્રોક્તમાર્ગેણ નિષેકાદિસંસ્કારયોગ્યતાભવકથનાત્.*{569}* તાન્ત્રિકોક્તપ્રકારેણ દીક્ષિતાનામ્ એવ તન્ત્રોક્તાર્ચનાયામ્ અધિકારિત્વ સમ્ભવાત્.
[પરધર્માનુષ્ઠાતુઃ પતિતત્વાદિ]
[66.19] "સ્વસૂત્રે વર્તમાને તુ પરસૂત્રેણ વર્તતે ।
[66.20] અપ્રમાણમ્ ઋષિં કૃત્વા સો ઽન્ધે તમસિ મજ્જતિ ॥"
[66.21] "સ્વકીયધર્મમ્ ઉત્સૃજ્ય પરધર્મં ય આશ્રયેત્* ।{570}*
[66.22] પતિતસ્ સ ભવેદ્ આશુ સદ્ય એવ ન સંશયઃ ॥"
[66.23] "સ્વસૂત્રસ્ય પરિત્યાગાત્ પરસૂત્રસમાશ્રયાત્ ।
[66.24] સદ્યઃ પતતિ વૈ વિપ્રો ન વેદસ્ય સમાશ્રયે ॥"*{571}*
!{562}! પાદ્મસ્: તુર્યં તન્ત્રાન્તરં ભવેત્.
[67.1] "શાખાં શિખાં તથા પુણ્ડ્રં સમયાચારમ્ એવ ચ ।
[67.2] પૂર્વૈર્ આચરિતં કુર્યાદ્ અન્યથા પતિતો ભવેત્ ॥"
[67.3] "યસ્ સ્વશાખાં પરિત્યજ્ય પરશાખાસુ વર્તતે ।
[67.4] શાખારણ્ડસ્ સ વિજ્ઞેયસ્ સર્વકર્મબહિષ્કૃતઃ* ॥{572}*" [આસ્ 4.59]
[67.5] "યસ્ સ્વધર્મં પરિત્યજ્ય પરધર્મં નિષેવતે ।
[67.6] પાષણ્ડિનં તમ્ આહુર્ વૈ નિકૃષ્ટં શ્વપચાદ્ અપિ ॥" ઇતિ.
[67.7] ભગવાન્: "શ્રેયાન્ સ્વધર્મો વિગુણઃ પરધર્માત્ સ્વનુષ્ઠિતાત્ ।
[67.8] સ્વધર્મે નિધનં શ્રેયઃ પરધર્મો ભયાવહઃ* ॥{573}*" ઇતિ. [મ્ભ્ 6.25.35]
[67.9] વ્યાસ: "સ્વધર્મં યસ્ સમુત્સૃજ્ય પરધર્મં સમાશ્રયેત્ ।
[67.10] અનાપદિ સ વિદ્વદ્ભિઃ પતિતઃ પરિકીર્તિતઃ ॥"
[67.11-12] *{574}*ઇત્યાદિભિશ્ ચ વચનૈઃ પરધર્માનુષ્ઠાતુઃ પતિતત્વાદિસ્મરણાચ્ ચ અન્યસૂત્રોક્તપ્રકારેણ તાન્ત્રિકોક્તેન માર્ગેણ વા બાહ્મણાદિભિર્*{575}* અપિ અનધિકારિભિઃ ભગવદારાધનં કર્તું ન શક્યતે.
[શૂદ્રસ્ય પૂજાયામ્ અનધિકારઃ]
[67.13] તર્હિ "બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્ વૈશ્યૈઃ" ઇત્યાદિ *{576}*ભારતવચનસ્ય કા ગતિર્ ઇતિ ચેત્ - ઉચ્યતે.

[67.14] *{577}*માધવાઃ: મુખ્યત્વેન અદ્વારકભગવદ્યજનાધિકારિત્વેન નિરૂપિતૈઃ બ્રાહ્મણૈઃ પૂજનીયઃ.
[67.15-16] *{578}*ઇતરૈઃ ક્ષત્રિયૈર્ વૈશ્યૈશ્ ચાર્ચનીયઃ. શૂદ્રૈઃ સ્ત્રીભિશ્ ચ યથાર્હમ્ ઇજ્યસ્ સેવ્યશ્ ચ ઇતિ તસ્ય વચનસ્યાર્થઃ.
[67.17] "... શૂદ્રૈઃ સ્ત્રીભિસ્ તથેતરૈઃ ।
[67.18] યથાર્હમ્ ઇજ્યસ્ સેવ્યશ્ ચ નિત્યં સર્વેશ્વરો હરિઃ ॥"
[67.19-22] ઇતિ ભારદ્વાજવચનાત્ "અર્ઘ્યાન્તમ્ અર્ચનં પ્રોક્તં હવિરન્તઞ્ ચ પૂજનમ્ ॥" ઇત્ય્ અર્ચનપૂજનયોઃ ભિન્નાર્થકત્વપ્રતિપાદનાત્, સર્વૈર્ એકરીત્યા પૂજને ઽભિમતે એકપદસ્યૈવ પર્યાપ્તત્વાત્ ઇતરયોઃ પદયોર્ વૈયર્થ્યાપાતાચ્ ચ. અન્યથા શૂદ્રસ્યાપિ પૂજાર્ચનાદિષ્વ્ અધિકારાઙ્ગીકારે શ્રુતિસ્મૃતિસૂત્રપુરાણાદિવિરોધો ભવેત્.
[67.23-25] શૂદ્રસ્યાનધિકારપ્રતિપાદકાનિ વચનાનિ ચૈતાનિ. શ્રુતિ "તસ્માચ્ છૂદ્રો યજ્ઞે ઽનવકૢપ્તઃ. સ હિ દેવતા અન્વસૃજત તસ્માચ્ છૂદ્રો બહુપશુર્ અયજ્ઞીયો દૈવ" ઇતિ.
!{572}! આસ્: સ્વશાખાં સમ્પરિત્યજ્ય પરશાખાનુસારતઃ । શાખારણ્ડસ્ સ વિજ્ઞેયસ્ સર્વકર્મબહિષ્કૃતઃ ॥.
[68.1] સ્મૃતિ: "જપસ્ તપસ્ તીર્થસેવા પ્રવ્રજ્યા મન્ત્રસાધનમ્ ।
[68.2] દેવતારાધનઞ્ ચૈવ સ્ત્રીશૂદ્રપતિતાનિ ષટ્ ॥" ઇતિ
[શૂદ્રસ્યદ્વિજશુશ્રૂષૈવ ધર્મઃ]
[68.3] શ્રીભાગવતે:*{579}* "શુશ્રૂષણં દ્વિજગવાં દેવાનાઞ્ ચાપ્ય્ અમાયયા ।
[68.4] તત્ર લબ્ધેન સન્તોષઃ શૂદ્રપ્રકૃતયસ્ ત્વ્ ઇમાઃ* ॥{580}*" ઇતિ [ભાગવતપ્ 11.17.19]
[68.5] મનૌ: "બ્રાહ્મણસ્ય તપો જ્ઞાનં તપઃ ક્ષત્રસ્ય રક્ષણમ્ ।
[68.6] વૈશ્યસ્ય તુ તપો વાર્તા તપશ્ શૂદ્રસ્ય સેવનમ્ ॥" ઇતિ [મનુધ્શ્ 11.235]
[68.7] અન્યત્ર*{581}*: "યદિ શૂદ્રસ્ તપઃ કુર્યાદ્ વેદદૃષ્ટેન વર્ત્મના ।
[68.8] ઇહ ચાસ્ય પરિક્લેશઃ પ્રેત્ય ચાસ્યાશુભા ગતિઃ ॥" ઇતિ.
[68.9-11] કિમર્થં શૂદ્રસ્ય દ્વિજશુશ્રૂષા સર્વદા અભિહિતેતિ ચેત્ - ઉચ્યતે. જન્માન્તરીયકર્મવશાત્ જનનકાલે ઽપિ તમોગુણૈર્ અભિભૂતસ્ય તસ્ય શૂદ્રસ્ય તમોનિરસનાર્થં દ્વિજશુશ્રૂષણં બ્રહ્મણા પ્રયુક્તમ્.*{582}*
[68.12] આશ્વમેધિકે: "ઉદિતે સવિતર્ યસ્ય ક્રિયાયુક્તસ્ય ધીમતઃ । [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.1690]
[68.13] ચતુર્વેદધરસ્યાપિ દેહે ષડ્વૃષલાઃ સ્થિતાઃ* ॥{583}* [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.1691]
[68.14] ક્ષત્રિયે સપ્ત વિજ્ઞેયા વૈશ્યે ત્વ્ અષ્ટૌ પ્રકીર્તિતાઃ* ।{584}* [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.1692]
[68.15] નિયતાઃ પાણ્ડવશ્રેષ્ઠ શૂદ્રે ઽષ્ટાવિંશતિઃ ખલુ* ॥{585}*" ઇત્ય્ આરભ્ય [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.1693]
[68.16] "રાગદ્વેષૌ ચ મોહશ્ ચ પારુષ્યઞ્ ચ નૃશંસતા* ।{586}* [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.3340]
[68.17] શાઠ્યઞ્ ચ દીર્ઘવૈરઞ્ ચ અતિમાનમનાર્જવમ્* ॥{587}* [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.3341]
[68.18] અનૃતઞ્ ચાપવાદશ્ ચ પૈશુન્યમ્ અતિલોભતા* ।{588}* [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.3342]
[68.19] હિંસા સ્તેયં મૃષાવાદો વઞ્ચના રોષલોભતે* ॥{589}* [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.3343]
[68.20] અબુદ્ધતા ચ નાસ્તિક્યં ભયમ્ આલસ્યમ્ એવ ચ* ।{590}* [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.3344]
[68.21] અશૌચઞ્ ચાકૃતજ્ઞત્વં દમ્ભતા સ્તમ્ભ એવ ચ* ॥{591}* [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.3345]
[68.22] નિષ્કૃતેશ્ ચાપ્ય્ અવિજ્ઞાનં જનને શૂદ્રમ્ આવિશન્* ।{592}* [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.3346]
[68.23] દૃષ્ટ્વા પિતામહઃ શૂદ્રમ્ અભિભૂતન્ તુ તામસૈઃ ॥ [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.3347]
[68.24] દ્વિજશુશ્રૂષણં ધર્મં શૂદ્રાણાન્ તુ પ્રયુક્તવાન્ । [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.3348]
[68.25] નશ્યન્તિ તામસા ભાવાઃ શૂદ્રસ્ય દ્વિજભક્તિતઃ ॥" ઇતિ. [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.3349]
!{579}! ધ્ન્[ત્] 282: શૂદ્રસ્ય શુશ્રૂશ: ભાગવતે.
[વૈખાનસેતરસૂત્રિણાં ભગવદારાધનપ્રકારઃ]
[69.1] અતઃ તમોગુણાભિભૂતસ્ય શૂદ્રસ્ય ભગવદ્યજનાધિકારો નાસ્ત્ય્ એવ.*{593}*
[69.2-7] નન્વ્ એષાં*{594}* શૌનકાદ્યુક્તપ્રકારેણ ભગવદારાધને ઽધિકારો ભવેદ્ ઇતિ ચેત્*{595}* - તદ્ અસત્. તત્ર અધિકારિવિશેષપ્રતિપાદનાભવાત્; સામાન્યેનોક્તત્વે ઽપિ શ્રુતિસ્મૃતિસૂત્રપુરાણમહાભારતવૈખાનસપાઞ્ચરાત્રશૈવશિલ્પજ્યૌતિષાદિષુ અધિકારિણાં વિશિષ્ય પ્રતિપાદિતત્વાત્*{596}* સર્વશાખાપ્રત્યયન્યાયેન સામાન્યવિશેષન્યાયેન "મત્પ્રકરણાધીતં સર્વં મદર્થમ્" ઇતિ ન્યાયેન પ્રકરણસામ્યેન*{597}*, ઉપાસ્ય દેવતૈક્યાત્ ગુણોપસંહારન્યાયેન ચ શૌનકાદિભિર્ ઉક્તાર્ચનાવિધેર્ અપિ અત્રૈવ પર્યવસાનં યુક્તમ્.
[69.8-9] *{598}* ઇતરસૂત્રિણામ્ કથમ્ ઇતિ ચેત્ - સ્વાશ્રમધર્માચરણેનૈવ ભગવદારાધનફલમ્ સિદ્ધ્યતિ. યથોચ્યતે:
[69.10] સ્મૃતિષુ: "બહ્વલ્પં વા સ્વગૃહ્યોક્તં યસ્ય કર્મ પ્રચોદિતમ્ ।
[69.11] તસ્ય તાવતિ શાસ્ત્રાર્થે કૃતે સર્વં કૃતં ભવેત્ ॥" ઇતિ
[69.12] શ્રીવિષ્ણુપુરાણે: "વર્ણાશ્રમાચારવતા પુરુષેણ પરઃ પુમાન્ ।
[69.13] વિષ્ણુર્ આરાધ્યતે પન્થા નાન્યસ્ તત્તોષકારકઃ ॥" [વિષ્ણુપ્ 2.8.9]

[69.14] તથાન્યત્ર: "વર્ણાશ્રમેષુ યે ધર્માઃ શાસ્ત્રોક્તા મુનિસત્તમ ।
[69.15] તેષુ તિષ્ઠન્ નરો વિષ્ણુમ્ આરાધયતિ નાન્યથા* ॥{599}* [વિષ્ણુપ્ 3.8.19.1-2?]
[69.16] યે યજન્તિ પિતૄન્ દેવાન્ બ્રાહ્મણાંશ્ ચ હુતાશનમ્ ।
[69.17] સર્વભૂતાન્તરાત્માનં વિષ્ણુમ્ એવ યજન્તિ તે ॥" ઇતિ
[69.18] પુરાણાન્તરે: "અગ્નિકાર્યં જપં સ્નાનં તપસ્ સ્વાધ્યાયમ્ એવ ચ ।
[69.19] તમ્ એવોદ્દિશ્ય દેવેશં કુરુ નિત્યમ્ અતન્દ્રિતઃ ॥
[69.20] પ્રાતર્ ઉત્થાય વિધિવત્ સ્નાત્વા નિત્યં સમાહિતઃ ।
[69.21] યજેત્ કર્મભિસ્ તૈસ્ તૈઃ વિષ્ણું દેવાદિસંજ્ઞિતમ્ ॥"
!{593}! ધ્ન્[ત્] 285: નાસ્યૈવ
[70.1] શાણ્ડિલ્ય:"પ્રકૃત્તૈશ્ ચ નિવૃત્તૈશ્ ચ સ્વર્ગદૈર્ મોક્ષદૈર્ અપિ ।
[70.2] આરાધ્યો ભગવાન્ એવ વેદધર્મૈસ્ સનાતનૈઃ ॥ [શાણ્ડિલ્યસ્મૃતિ.]
[70.3] સ એવ સર્વથોપાસ્યો નાન્યસ્ સંસારતારકઃ ।
[70.4] ઉભાભ્યાં જ્ઞાનકર્મભ્યામ્ આરાધ્યો ભગવાન્ હરિઃ ॥" ઇતિ [શાણ્ડિલ્યસ્મૃતિ]
[70.5] શાન્તિપર્વણિ: "સ્વયમ્ભૂવિહિતો*{600}* ધર્મો યો યસ્ય હિ*{601}* નરેશ્વર । [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.222]
[70.6] સ તેન ક્ષપયેત્ પાપં સમ્યગ્ આચરિતેન હિ ॥" ઇતિ [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.223]
[70.7] પાદ્મે: "ધર્માન્ નિજાંશ્ ચ શાસ્ત્રોક્તાન્ વર્ણધર્માન્ અશેષતઃ ।
[70.8] પાલયન્તીહ યે વૈશ્યા ન તે યાન્તિ યમાલયમ્ ॥" ઇતિ [પદ્મપ્ ]
[70.9] સ્મૃત્યન્તરે: "શ્રુતિસ્મૃતિસદાચારવિહિતં કર્મ યસ્ સદા ।
[70.10] સ્વસ્વધર્મં પ્રયત્નેન શ્રેયો ઽર્થીહ સમાશ્રયેત્ ॥"
[70.11-12] "નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાયે" ઽતિ "બ્રાહ્મણા વિવિદશન્તિ યજ્ઞેન દાનેન તપસાનાશકેન" ઇતિ ચ શ્રુતિર્ ઇમમ્ અર્થં દ્રઢયન્તિ.
[70.13-15] અતઃ અદ્વારકભગવદ્યજનાધિકારિભિઃ શ્રીમદ્વૈખાનસસૂત્રિભિસ્ સામ્યં કેષાઞ્ચિદ્ અપિ નોપપદ્યતે ઇતિ કૃતં પલ્લવિતેન. એતાવતા "અખિલજગત્કારણભૂતેન વિખનસા પ્રણીતત્વાત્" ઇતિ પ્રથમો હેતુઃ નિરૂપિતઃ.
[70.16] ઇતિ પ્રથમહેતુનિરૂપણમ્
!{600}! મ્ભ્: સ્વયંભુવિહિતો.
[71.1] અથ દ્વિતીયહેતુનિરૂપણમ્
[71.2] અથાસ્ય વૈખાનસસૂત્રસ્ય સર્વસૂત્રાણામ્ આદિત્વં નિરૂપ્યતે. તથા હિ:
[વૈખાનસસૂત્રસ્ય સર્વસૂત્રાપેક્ષયા આદિત્વમ્]
[71.3] બ્રહ્મકૈવર્તે: " યથા મુનીનાં વિખના આદિભૂત ઉદાહૃતઃ ।
[71.4] સૂત્રાણાં તત્પ્રણીતન્ તુ તથા શ્રેષ્ટતમં સ્મૃતમ્ ॥"*{602}* ઇતિ [બ્રહ્મકૈવર્તપ્ ]
[71.5] પુરાતન્ત્રે ભૃગુ: "વેદાનાં વ્યાસનાદ્ અર્વાક્ પ્રાગ્રૂપં મિલિતન્ તુ યત્ ।
[71.6] તાન્ તુ વૈખાનસીં શાખામ્ ઇતિ વેદવિદો વિદુઃ ॥"*{603}* ઇત્ય્ આરભ્ય [પુરાતન્ત્ર]
[71.7] "વૈષ્ણવં સૂત્રમ્ એતદ્ ધિ સર્વસિદ્ધિકરં પરમ્ ।
[71.8] આદ્યત્વાત્ સર્વસૂત્રાણાં વૈષ્ણવત્વાચ્ ચ તત્ તુ વૈ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[71.9] મયાનુવર્તિતં તદ્વત્ કાશ્યપાત્રિમરીચિભિઃ ॥"*{604}* ઇતિ [પુરાતન્ત્ર]
[71.10] સ્કાન્દે ચ: "વૈખાનસીં મહાશાખાં સ્વસૂત્રે વિનિયુક્તવાન્ ।
[71.11] પદ્મભૂઃ પરમો ધાતા તસ્મિન્ન્ આરાધનત્રયમ્* ॥{605}*
[71.12] ઉક્તવાન્ નિગમાર્થાનામ્ આચારં પ્રવિભાગશઃ*{606}* ॥" ઇતિ [સ્કન્દપ્ ]
[આદૌ ચતુરશ્રસ્ય રવિમણ્ડલસ્ય કાલાન્તરે વર્તુલત્વમ્]
[71.13-14] સૂત્રાર્થપર્યાલોચનયાપિ સર્વસૂત્રાદિત્વમ્ અસ્યાવગમ્યતે. યથા -"મુખ્યાદ્ ઇન્દ્રશ્ ચાગ્નિશ્ ચે" તિ ભગવન્મુખાદ્ અગ્નિસૃષ્ટિઃ શ્રૂયતે. તથા:
[71.15] આશ્વમેધિકે - ભગવદ્વચનમ્:
[71.16] "પ્રથમં મન્મુખાત્ સૃષ્ટો લોકાર્થે પચનઃ પ્રભુઃ । [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.2572]

[71.17] સૃષ્ટમાત્રો જગત્સર્વમ્ અત્તુમ્ ઐચ્છત્ પુરા ખલુ* ॥{607}* [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.2573]
[71.18] તતઃ પ્રશમિતસ્ સો ઽયમ્ ઉપાસીનો મયા પુરા* ।{608}* [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.2574]
[71.19] સતતોપાસનાત્ સો ઽયમ્ ઔપાસન ઇતિ સ્મૃતઃ ॥" ઇતિ [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.2575]
[71.20-21] એવં પરમપુરુષમુખાજ્ જાતસ્યૌપાસનાગ્નેઃ કુણ્ડવિધાનાદિકમ્ અત્રૈવ સૂત્રે પ્રતિપાદિતમ્.
[71.22-24] કિઞ્ ચ નવગ્રહમખે સવિતૃમણ્ડલસ્ય ચતુરશ્રત્વમ્ ઉચ્યતે "ચતુરશ્રં વૃત્તમ્ ઇત્યાદિના (સૂત્રે). આદૌ ચતુરશ્રસ્ય સતો રવિમણ્ડલસ્ય કાલાન્તરે વૃત્તત્વકલ્પનં પ્રમાણૈર્ અવગમ્યતે. યથા:
!{602}! દિએસેર્ વેર્સ્ ઇસ્ત્ ઔછ્ zઇતિએર્ત્ અલ્સ્ "બ્રહ્મકૈવર્તપુરાણ" ઇન્ ધ્ન્[દ્] 42.9-10.
[72.1] વિષ્ણુપુરાણે: "તેજસશ્ શમનઞ્ ચાસ્ય વિશ્વકર્મા ચકાર હ ।
[72.2] ભ્રમિમારોપ્ય સૂર્યન્ તુ તસ્ય તેજો ઽવશાતનમ્ ॥ [વિષ્ણુ.પ્ ]
[72.3] કૃતવાન્ અષ્ટમં ભાગં સ વ્યશાતયદ્ અવ્યયમ્ ।
[72.4] યત્સૂર્યાદ્ વૈષ્ણવં તેજશ્ શાતિતં વિશ્વકર્મણા ॥ [વિષ્ણુ.પ્ ]
[72.5] જાજ્જ્વલ્યમાનમ્ અપતત્ તદ્ભૂમૌ મુનિસત્તમ ॥"ઇતિ [વિષ્ણુપ્ ]
[72.6] એવં ચ સૂર્યસાવર્ણિકમન્વન્તરમારભ્ય રવિમણ્ડલસ્ય વૃત્તાકારપ્રતીતિઃ.
[72.7-8] તદ્ અનુસારેણ બોધાયનાદિભિઃ વૃત્તાકારત્વં રવિમમણ્ડલસ્યોક્તમ્. તતઃ પૂર્વં ચતુરશ્રત્વમ્ વ. તદ્ એવાસ્મિન્ સૂત્રે પ્રતિપાદિતમ્.
[72.9-10] એવં "વાનપ્રસ્થો વૈખાનશાસ્ત્રસમુદાચારો વૈખાનસ"*{609}* ઇતિ વૈખાનસસૂત્રમ્ અનુસ્મૃત્ય તૃતીયાશ્રમધર્માન્ બોધાયનઃ પ્રતિપાદયતિ. [બૌધ્ધ્સ્ 2.6.11.14]
[72.11-17] તથા આગ્નિવૈશ્યસૂત્રે "અથાતસ્ સૂત્રગણનાં વ્યાખ્યાસ્યામઃ. બોધાયનમ્ આપસ્તમ્બં સત્યાષાઠં દ્રાહ્યાયણમ્ આગસ્ત્યં શાકલ્યમ્ આશ્વલાયનં શામ્ભવીયં કાત્યાયનમ્ ઇતિ નવાનિ પૂર્વસૂત્રાણિ. વૈખાનસં શૌનકીયં ભારદ્વાજમ્ આગ્નિવૈશ્યં જૈમિનીયં *{610}* વાધૂલં માધ્યન્દિનં હિરણ્યકેશીયં કૌષીતકમ્ ઇતિ નવાન્ય્ અપરસૂત્રાણિ. એવમ્ અષ્ટાદશસૂત્રાણ્ય્ અષ્ટાદશસૂત્રકારાશ્ ચ. એતાનિ ચતુર્વેદમૂલાનિ. પૂર્વસૂત્રાણિ શારીરાણિ સામાન્યાનિ ભવન્તિ. ઉત્તરસૂત્રાણિ વૈખાનસાદીનિ વિષ્ણુસંબન્ધીનિ દૈવિકાની" તિ વૈખાનસસૂત્રસ્યાદિત્વં વૈષ્ણવત્વઞ્ ચોચ્યતે.
[72.18-19] અસ્ય સૂત્રસ્યાધિક્યં ચ "યે વૈખાનસસૂત્રેણ સંસ્કૃતાસ્ દ્વિજાતય"*{611}* ઇત્યાદિના પૂર્વમ્ એવ પ્રતિપાદિતમ્.
[72.20-21] અતઃ સર્વસૂત્રાણામ્ આદિર્ ઇદં સૂત્રમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્. તતઃ સર્વસૂત્રોત્તમત્વઞ્ ચાસ્યોપપદ્યતે ઇતિ નિરૂપિતો દ્વિતીયો હેતુઃ.
[72.22] ઇતિ દ્વિતીયહેતુનિતૂપણમ્.
!{609}! બૌધ્ધ્સ્: વાનપ્રસ્થો વૈખાનસશાસ્ત્રસમુદાચારઃ.
[તૃતીયહેતુનિરૂપણમ્]
[વૈખાનસસૂત્રસ્ય શ્રુતિમાર્ગાનુસારિત્વમ્]
[73.1-3] અથાસ્ય શ્રીવૈખાનસસૂત્રસ્ય સૂત્રાન્તરાપેક્ષયા વૈલક્ષણ્યાપાદકં પ્રત્યક્ષશ્રુતિમૂલકત્વમ્ અસ્તીતિ જ્ઞાપયિતું "સર્વકર્મસુ શ્રુતિમાર્ગાનુસારિત્વાદ્" ઇતિ તૃતીયો હેતુર્ નિરૂપ્યતે. તથા હિ:
[શુદ્ધાચમનવિધેઃ શ્રૌતત્વમ્]
[73.4-9] શુદ્ધાચમનવિધૌ "યત્ત્રિર્ આચામતિ તેન ઋચઃ પ્રીણાતિ" ઇત્યાદિ શ્રુત્યનુસારેણ સૂત્રે "ઋગ્વેદઃ પ્રીણાત્વ્" ઇત્યાદિના શુદ્ધાચમનમ્ ઉક્તમ્. નનુ બોધાયનેનાપિ શુદ્ધાચમનવિધિર્ ઉક્ત ઇતિ ચેત્ સત્યમ્. "આચમનવિધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ" ઇત્ય્ આરભ્ય "ગોકર્ણબદ્ધહસ્તેન ત્રિર્ આચમેત્, પ્રથમં યત્ પિબતિ તેન ઋગ્વેદં પ્રીણાતિ યદ્ દ્વિતીયં તેન યજુર્વેદં યત્ તૃતીયં તેન સામવેદં પ્રીણાતી"ત્ય્ આચમનેન ઋગ્વેદાદીનાં પ્રીતિર્ ભવતીત્ય્ ઉક્તમ્. ન તુ મન્ત્રઃ.
[73.10-11] શ્રુતિસ્મૃતિસૂત્રવિહિતસ્ય સન્ધ્યોપાસનસ્ય પ્રધાનભૂતમ્ અર્ઘ્યપ્રદાનાદિકમ્ અત્રૈવ પ્રતિપાદિતમ્. "પ્રાતસ્ સૂર્યશ્ ચેત્યાદિનાચમ્ય આપો હિષ્ઠાદિભિસ્ તિસૃભિઃ પ્રોક્ષ્ય
[73.12] ગાયત્ર્યા ઽપો ઽભિમન્ત્ર્ય આદિત્યાભિમુખં વિક્ષિપ્ય પ્રદક્ષિણં કરોતિ" ઇત્યાદિ.
[73.13-17] બોધાયનેનાપિ સન્ધ્યાવન્દનવિધિર્ ઉક્તઃ ઇતિ ચેત્ નૈવમ્. "અથાતસ્ સન્ધ્યોપાસનવિધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ. તીરં ગત્વાપ્રયતો ઽભિષિક્તઃ પ્રયતો વા નાભિષિક્તઃ*{612}* પ્રક્ષાલિપાદપાણિર્*{613}* અપ આચમ્ય સુરભિમત્યા અબ્લિઙ્ગાભિર્ વારુણીભિઃ હિરણ્યવર્ણાભિઃ પાવમાનીભિઃ વ્યાહૃતિભિર્ અન્યૈશ્ ચ પવિત્રૈર્ આત્માનં પ્રોક્ષ્ય પ્રયતો ભવતિ. અથાપ્ય્ ઉદાહરન્તિ." [બૌધ્ધ્સ્ 2.4.7.1-3]
[73.18] "આપો ઽવગાહનં સ્નાનં વિહિતં સાર્વવર્ણિકમ્ ।
[73.19] મન્ત્રવત્પ્રોક્ષણઞ્ ચૈવ દ્વિજાનામ્ અવશિષ્યતે* ॥{614}*" ઇતિ [બૌધ્ધ્સ્ 2.4.7.3-2]
[73.20-74.3] સર્વકર્મણાઞ્ ચૈવારમ્ભેષુ પ્રાક્સન્ધ્યોપાસનાકાલાચ્ ચૈતેનૈવ પવિત્રસમૂહેનાત્માનં પ્રોક્ષ્ય પ્રયતો ભવતિ. અથાપ્ય્ ઉદાહરન્તિ. "દર્ભેષ્વ્ આસીનો દર્ભાન્ ધારયમાણઃ સોદકપાણિના*{615}* પ્રત્યઙ્મુખઃ સાવિત્રીં સહસ્રકૃત્વઃ આવર્તયેત્. પ્રાણાયામશો વા શતકૃત્વઃ. ત્રિભિશ્ ચ પ્રાણાયામૈઃ તતો (તાન્તો) બ્રહ્મહૃદયેન. વારુણીભ્યાં રાત્રિમ્ ઉપતિષ્ઠતે." ઇત્યાદિના માર્જનાદિકમ્ ઉક્તમ્. પ્રધાનભૂતમ્ અર્ઘ્યપ્રદાનાદિકમ્ અનુક્તમ્. [બૌધ્ધ્સ્ 2.4.7.4-9]
!{612}! બૌધ્ધ્સ્: વાનભિષિક્તઃ.
[શ્રુત્યુક્તો બ્રહ્મયજ્ઞપ્રકારઃ]
[બ્રહ્મવરણપૂર્વકસોમવરણમ્]
[74.4-9] બ્રહ્મયજ્ઞઃ. તલવકારોપનિષદિ "તસ્યા વા એષ પ્રથમઃ પાદઃ ઓં ભૂસ્ તત્સવિતુર્ વરેણ્યં ઓં ભુવઃ ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ઓં સુવઃ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ઇતિ પચ્છઃ, ઓં ભૂર્ ભુવસ્ તત્સવિતુર્ વરેણ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ઓં સુવઃ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ઇત્ય્ અર્ધચશઃ, ઓં ભૂર્ભુવસ્સુવસ્ તત્સવિતુર્ વરેણ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્ ઇતિ સમસ્તાઞ્ ચ સાવિત્રીં જપ્ત્વેતિ યથોદિષ્ટઃ, તથાત્ર સૂત્રે ઽપિ ઉક્તો ઽસ્તિ.
[74.10-11] આઘારાદિષુ સર્વમ્ અપિ શ્રૌતવત્. અત્ર બ્રહ્મવરણાનન્તરં સોમવરણમ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ અસ્તિ. "સોમો ઽસ્માકં બ્રાહ્મણાનાં રાજા - સોમરાજાનો બ્રાહ્મણા" ઇતિ.
[74.12-13] "વિષ્ણુશ્ ચ વૈ સોમશ્ ચ બ્રહ્મવ્ આદ્યમ્ અવદેતાં ઽઅહં બ્રાહ્મણાનાં પ્રતિષ્ઠેઽતિ વિષ્ણુર્ અબ્રવીત્ ઽઅહં પ્રતિષ્ઠેઽતિ સોમઃ. તૌ પ્રજાપતિં પ્રશ્નમ્ ઐતાં સો ઽબ્રવીત્ પ્રજાપતિઃ
[74.14] ઽછન્દાંસિ વિષ્ણુમ્ અધિગચ્છન્તિ, નક્ષત્રાણિ સોમં. તાવ્ ઉભૌ બ્રહ્મણ્યાવ્ઽ; ઇતિ સો ઽબ્રવીત્.
[74.15-17] પૂજિતૌ પૂજયન્તૌ સ્તુતૌ સ્તુન્વન્તૌ પ્રિયૌ પ્રિયવન્તૌ બ્રહ્મણ્યૌ બ્રહ્મવિત્તૌ બ્રાહ્મણાનાં પ્રતિષ્ઠાતારૌ ભવત ઇતિ યન્ માં બ્રહ્મણા વક્ષ્યન્તિ યજ્ઞેષુ સો ઽહમ્ ઇતિ વિષ્ણુર્ અબ્રવીત્. તસ્માદ્ વિષ્ણુર્ યજ્ઞો બ્રાહ્મણાનાં પ્રતિષ્ઠા ઇતિ. વિજ્ઞયતે ચ.
[74.18-22] "બ્રાહ્મણો વૈ છન્દાંસી"ત્ય્ એતસ્માત્ બ્રાહ્મણાત્ યન્ માં બ્રાહ્મણા વક્ષ્યન્તિ નક્ષત્રેષુ તત્રાહમ્ ઇતિ સો ઽબ્રવીત્. તસ્માત્ બ્રાહ્મણાનાં સોમો રાજેતિ તસ્માદ્ વિજ્ઞાયતે ચ બ્રાહ્મણે વા અષ્ટાવિંશો નક્ષત્રાણાં તસ્ય વચઃ પુણ્યમ્ ઇતિ તાવ્ ઉભૌ બ્રહ્મણ્યૌ બ્રહ્મવિત્તૌ બ્રાહ્મણાનાં પ્રતિષ્ઠાતારૌ બ્રાહ્મણેષુ પ્રતિષ્ઠિતૌ ય એવં બ્રાહ્મણપુરસ્કૃતાનિ કર્માણિ કરોતિ યજ્ઞસ્ય સમૃદ્ધ્યા" ઇતિ ચ શ્રુતિપ્રસિદ્ધત્વાત્.

[74.23-25] એવમ્ અત્ર શાન્તિકપૌષ્ટિકાદિષુ પ્રધાનકર્મત્વાત્ નવગ્રહમખસ્ય પઞ્ચાગ્નિકુણ્ડવિધાનમ્ ઉક્તમ્. "અથ ગ્રહશાન્તિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ. ગ્રહ્યાયત્તા લોકયાત્રા તસ્માદ્ આત્મવિરુદ્ધે પ્રાપ્તે ગ્રહાન્ સમ્યક્ પૂજયતી" તિ.

[ગ્રહશાન્તેઃ પ્રાધાન્યમ્]
[75.1-8] ગ્રહશાન્તેઃ કથં પ્રાધાન્યમ્ ઇતિ ચેદ્ ઉચ્યતે. "ઉદ્યન્તમ્ અસ્તંયન્તમ્ આદિત્યમ્ અભિધ્યાયન્ કુર્વન્ બ્રાહ્મણો વિદ્વાન્ સકલં ભદ્રમ્ અશ્નુતે ઽસાવ્ આદિત્યો બ્રહ્મેતિ બ્રહ્મૈવ સન્ બ્રહ્માપ્ય્ એતિ ય એવં વેદ" ઇતિ "ય એષો ઽન્તરાદિત્યે હિરણ્મયઃ પુરુષો દૃશ્યતે" ઇતિ "યો ઽસૌ તપન્ન્ ઉદેતિ" ઇત્યાદિ "વિષ્ણુશક્તેર્ અવસ્થાનં સદાદિત્યે કરોતિ ચ" ઇતિ "ધ્યેયસ્ સદા સવિતૃમણ્ડલમધ્યવર્તી" ત્યાદિભિશ્ ચ વચનૈઃ યત્ પ્રતિપાદિતં સવિતૃમણ્ડલમધ્યવર્તિનો ભગવતો નારાયણસ્ય યજનં તદ્ એવેદમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણ સૂત્રકારૈર્ અસ્ય ગ્રહયજ્ઞસ્ય પ્રાધાન્યમ્ ઉક્તમ્. તથાન્તે "અન્યથા મહત્તરો દોષો ભવતી"ત્ય્ અપ્ય્ ઉક્તમ્.
[75.9] બોધાયનશ્ ચ: "અથાતો ગ્રહાતિથ્યબલિકર્મોપહારાન્ વ્યાખ્યાસ્યામઃ"
[સવિતૃહોમઃ]
[75.10] અશ્રદ્ધધાનમ્ અશુચિમ્ અજપં ત્યક્તમઙ્ગલમ્ ।
[75.11] ગ્રહા નયન્તિ સુવ્યક્તં પુરુષં યમસાદનમ્ ॥
[75.12] ગ્રહાણામ્ ઉગ્રચેષ્ટાનાં નક્ષત્રપથચારિણામ્ ।
[75.13] ઉપહારાન્ પ્રવક્ષ્યામિ શાન્ત્યર્થન્ તુ યથાવિધિ ॥"
[વિષ્ણ્વારાધનસ્ય શ્રૌતત્વમ્]
[75.14-16] માસિ માસ્ય્ ઋતાવ્ ઋતૌ ચન્દ્રગ્રહે સૂર્યગ્રહે વિષુવે ઽયને શુભાશુભે જન્મનક્ષત્રે તદ્ગ્રહાણામ્ આતિથ્યં સંવત્સરાદ્ અપિ પ્રયુઞ્જાનઃ સર્વાન્ કામાન્ અવાપ્નોતિ" ઇતિ ગ્રહશાન્તિકાલં નિરૂપ્ય.
[75.17] "ગ્રહા ગાવો નરેન્દ્રાશ્ ચ બ્રાહ્મણાશ્ ચ વિશેષતઃ ।
[75.18] પૂજિતાઃ પૂજયન્ત્ય્ એનં નિર્દહન્ત્ય્ અવમાનિતાઃ ॥"
[75.19] ઇત્ય્ અકરણે પ્રત્યવાયમ્ અપિ દર્શિતવાન્.
[75.20-22] તસ્માદ્ એવ સૂત્રકારૈઃ સૂર્યચન્દ્રૌ વિના લોકપ્રવૃત્ત્ય્ અસમ્ભવાત્ સૂર્યપ્રધાનત્વાચ્ ચ ગ્રહાણાં સર્વકર્મણામ્ આદૌ ગ્રહપુરસ્કારમ્ ઉક્ત્વા તત્ર પઞ્ચાગ્નિકુણ્ડવિધાનમ્ ઉપદિશ્ય પ્રધાને સભ્યે વિષ્ણુરૂપસ્ય સવિતુઃ હોમઃ "સભ્યે સવિતુર્" ઇતિ પ્રતિપાદિતઃ.
[75.23-24] એવમ્ - "નારાયણ પરં બ્રહ્મ" - "બ્રહ્મૈવ ભૂતાનાં જ્યેષ્ઠાં તેન કો ઽર્હતિ સ્પર્ધિતુમ્" - "અગ્નિર્ વૈ દેવાનામ્ અવમો વિષ્ણુઃ પરમઃ તદન્તરેણ સર્વા અન્યા દેવતાઃ"
[શ્રુતિમૂલકત્વે પ્રામાણ્યાતિશયઃ]
[76.1] ઇત્યાદિ શ્રુત્યનુસારેણ "તસ્માદ્ ગૃહે પરમં વિષ્ણું પ્રતિષ્ઠાપ્ય સાયંપ્રાતર્હોમાન્તે ઽર્ચયતિ"
[76.2-3] ઇતિ નારાયણપરત્વેન સૂત્રાન્તરેષ્વ્ અનુક્તમ્ આરાધનવિધિમ્ ઉક્ત્વા તત્ર "સ વા એષ પુરુષઃ પઞ્ચધા પઞ્ચાત્મા" ઇત્યાદિ શ્રુત્યનુસારેણ પઞ્ચમૂર્તિવિધાનમ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્.
[76.4-5] આઘારાદિષુ શ્રૌતવદ્ એવેતિ પ્રત્યક્ષસિદ્ધમ્ ઇતિ પૂર્વમ્ એવોક્તમ્. એવમ્ અન્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્.
[76.6-7] શ્રુતિમાર્ગાનુસારિત્વે કો વિશેષ ઇતિ ચેત્ - ઉચ્યતે. શ્રુતિમૂલત્વે હિ પ્રામાણ્યાતિશયસમ્ભવઃ. યથાહ
[76.8] મનુ: "વેદઃ સ્મૃતિઃ સદાચારઃ સ્વસ્ય ચ પ્રિયમ્ આત્મનઃ ।
[76.9] એતચ્ ચતુષ્ટયં પ્રાહુઃ*{616}* સાક્ષાદ્ ધર્મસ્ય લક્ષણમ્ ॥ [મનુધ્શ્ 2.12]
[76.10] સર્વં તુ સમવેક્ષ્યૈતદ્ અખિલં જ્ઞાનચક્ષુષા*{617}* ।
[76.11] શ્રુતિપ્રામાણ્યતો વિદ્વાન્ સ્વધર્મે નિવિશેત વૈ ॥" [મનુધ્શ્ 2.8]
[76.12] શ્રીભારતે: "વેદપ્રણિહિતો ધર્મો હ્ય્ અધર્મસ્ તદ્વિપર્યયઃ ।
[76.13] વેદો નારાયણસ્ સાક્ષાત્ સ્વયમ્ભૂર્ ઇતિ શુશ્રુમઃ ॥" [મ્ભ્ ]
[76.14] પ્રચેતા: "અમીંઆંસ્યા બહિશ્શાસ્ત્રા યે ચાન્યે વેદબર્જિતઃ ।
[76.15] યત્તદ્બ્રૂયુર્ ન તત્કુર્યાદ્ વેદાદ્ ધર્મો વિધીયતે ॥"
[76.16] સ્મૃત્યન્તરે: "ધર્મં જિજ્ઞાસમાનાનાં પ્રમાણં પ્રથમં શ્રુતિઃ । [મ્ભ્ 14 અપ્પ્. 4.2492]
[76.17] દ્વિતીયં ધર્મશાસ્ત્રાન્ તુ*{618}* તૃતીયં લોકસઙ્ગ્રહઃ* ॥{619}*" ઇતિ [મ્ભ્ 14 અપ્પ્. 4.2493]
[76.18-20] એતાવતા સર્વકર્મસુ શ્રુતિમાર્ગાનુસારિત્વ રૂપઃ તૃતીયો હેતુર્ નિરૂપિતો ભવતિ. તથા ચ શ્રુતિમાર્ગાનુસારિત્વાદ્ અસ્ય સૂત્રસ્ય સર્વસૂત્રોત્તમત્વં સિદ્ધ્યતિ ઇતિ નિરૂપિતસ્ તૃતીયો હેતુઃ.
[76.21] ઇતિ તૃતીયહેતુનિરૂપણમ્.
!{616}! મનુધ્શ્: એતચ્ ચતુર્વિધં પ્રાહુઃ.
[ચતુર્થહેતુનિરૂપણમ્]
[વૈખાનસસૂત્રસ્ય સમન્ત્રકસર્વક્રિયાપ્રતિપાદકત્વમ્]
[77.1-2] ઇદાનીં તાવત્ વૈખાનસસૂત્રોક્તધર્માનુષ્ઠાનેન અનન્તસ્થિરફલપ્રાપ્તિઃ સત્કુલીનત્વં ફલભૂયસ્ત્વમ્ અપિ ભવતીતિ જ્ઞાપયિતું "સમન્ત્રકસર્વક્રિયાપ્રતિપાદકત્વાદ્" ઇતિ ચતુર્થો હેતુ નિરૂપ્યતે. તદ્ યથા:
[77.4-10] અત્ર સૂત્ર*{620}* નિત્યાનુષ્ઠાનવિધૌ "ઇન્દ્રો ઽહમ્ ઉભાભ્યામ્" ઇત્ય્ આરભ્ય કરપ્રક્ષાલનાદીનિ સમન્ત્રકત્વેનોક્તાનિ. બ્રહ્મયજ્ઞે "ઋતઞ્ ચ સત્યઞ્ ચે" ત્ય્ આદિ વિશેષઃ. પુણ્યાહે સમન્ત્રકત્વં સ્પષ્ટમ્. સૂત્રાન્તરેષ્વ્ અનુક્તમ્ ઔપાસનાગ્નિકુણ્દવિધાનં પ્રતિપાદિતમ્. આઘારવિધૌ સમન્ત્રકત્વં સિદ્ધમ્. અન્તહોમે તથૈવ. નાન્દીમુખપૂર્વકોપનયનાદિષુ શારીરેષુ સંસ્કારેષુ સમન્ત્રકત્વં પ્રત્યક્ષમ્. સ્થાલીપાકાદિષુ "પૂર્વવદ્" ઇત્ય્ અનેન પૂર્વં વિસ્તરેણ પ્રતિપાદિતસ્યાઘારવિધેઃ પ્રયોગસૌકર્યાર્થં સંક્ષેપેણ પ્રતિપાદનમ્.
[અપરક્રિયાયામ્ અપિ સમન્ત્રકત્વમ્]
[77.11-15] અપરક્રિયાયામ્ અપ્ય્ અસ્તિ સમન્ત્રકત્વમ્. તત્ર ક્વચિત્ "તૂષ્ણીમ્" ઇત્ય્ ઉક્ત્વત્વાત્ સમન્ત્રકત્વં નાસ્તીતિ સ્વયમ્ એવાશઙ્ક્ય પ્રકારાન્તરેણ સમન્ત્રકત્વં પ્રત્યપાદયત્. તત્ર તત્ર ક્વચિત્ મન્ત્રયોગ્યતાભાવે ઽપિ વિહિતવિશયે સર્વત્ર સમન્ત્રકત્વમ્ અસ્તીત્ય્ અવગમ્યતે. સૂત્રાન્તરેષુ વિહિતવિશયેષ્વ્ અપિ સમન્ત્રકત્વાનુક્તેઃ તેષાં સમન્ત્રકસર્વક્રિયાત્વં નાસ્તિ. તત્ર અપરક્રિયાયામ્ અપિ સૂત્રાન્તરાનપેક્ષા દૃશ્યતે.
[77.16-19] બોધાયનેન અગ્નિમુખાદિષુ પરિધિપરિસ્તરણાદિક્ષેપણમ્ તૂષ્ણીમ્ એવોક્તમ્. સમન્ત્રકત્વેન કર્મણામ્ ઉક્તૌ કો વિશેષ ઇતિ ચેત્ - ઉચ્યતે. કર્મણાં મન્ત્રવત્ત્વે હિ વીર્યવત્તરત્વં કર્મારાધ્ય ભગવત્પ્રીણનદ્વારા અનન્તસ્થિરફલપ્રાપ્તિઃ સત્કુલીનત્વઞ્ ચ ભવન્તીતિ સ્મૃતિપુરાણાદિષ્વ્ અવગમ્યતે. યથા

[કર્મણામ્ સમન્ત્રકત્વે વીર્યવત્તરત્વમ્]
[77.20-22] છાન્દોગ્યે: "યદ્ એવ વિદ્યયા કરોતિ શ્રદ્ધયોપનિષદા તદ્ એવ વીર્યવત્તરં ભવતી"તિ. તત્રૈવં વ્યાખ્યાતમ્. "મન્ત્રપ્રકાશિતાનિ કર્માણિ ક્રિયન્તે નામન્ત્ર કમ્ અસ્તિ કર્મે"તિ.
!{620}! લિએસ્: સૂત્રે.
[મન્ત્રહીનકર્મનિન્દા]
[78.1] આથર્વણે: "ઋગ્યજુસ્સામાખ્યા (?) મન્ત્રેષુ કર્માણિ કવયો યાન્ય્ અપશ્યન્ન્ ઇતિ"
[78.2] આરણ્યપર્વણિ: "વ્રતોપનયનાભ્યાં વા ઉપવાસેન વા દ્વિજઃ ।
[78.3] ક્રિયામન્ત્રૈશ્ ચ સંયુક્તો બ્રાહ્મણસ્ સ્યાન્ ન સંશયઃ ॥" [મ્ભ્ 3.81.134]
[78.4] તત્રૈવ: "ગુણાભાવે ફલં ન્યૂનં ભવત્ય્ અફલમ્ એવ વા ।
[78.5] અનારમ્ભે તુ ન ફલં ન ગુણો દૃશ્યતે હ્ય્ ઉતઃ* ॥{621}*" ઇતિ [મ્ભ્ 3.33.48]
[78.6] બૃહન્નારદીયે: "અમન્ત્રતો હવિર્ યત્ તુ હૂયતે જાતવેદસે ।
[78.7] અપાત્રે દીયતે યચ્ ચ તદ્ ઘોરં ભોગસાધનમ્ ॥ [બૃહન્નારદપ્.]
[78.8] હુતં હવિશ્ ચાશુચિના દત્તં યત્કર્મ યત્કૃતમ્ ।
[78.9] તત્સર્વં તવ ભાગાર્હમ્ અધઃપાતફલપ્રદ ॥" [બૃહન્નારદપ્]
[78.10] ઇતિ બલિચક્રવર્તિનં પ્રતિ ભગવતા વામનેનોક્તમ્.
[78.11] બોધાયન: "ગોભિર્ અશ્વૈશ્ ચ યાનૈશ્ ચ કૃષ્યા રાજોપસેવયા ।
[78.12] કુલાન્ય્ અકુલતાં યાન્તિ યાનિ હીનાનિ મન્ત્રતઃ* ॥{622}* [બૌધ્ધ્સ્ 1.5.10.28]
[78.13] મન્ત્રતસ્ સુસમૃદ્ધાનિ*{623}* કુલાન્ય્ અલ્પધનાન્ય્ અપિ ।
[78.14] કુલસંખ્યાં ચ ગચ્છન્તિ કર્ષન્તિ ચ મહદ્ યશઃ* ॥{624}*" [બૌધ્ધ્સ્ 1.5.10.29]
[78.15] મનુર્ અપિ: "કુવિવાહૈઃ ક્રિયાલોપૈર્ વેદાનધ્યયનેન ચ ।
[78.16] કુલાન્ય્ અકુલતાં યાન્તિ બ્રાહ્મણાતિક્રમેણ ચ ॥ [મનુધ્શ્ 3.63]
[78.17] શિલ્પેન વ્યવહારેણ શુદ્ધાપત્યૈશ્ ચ કેવલૈઃ*{625}* ।
[78.18] ગોભિર્ અશ્વૈશ્ ચ યાનૈશ્ ચ કૃષ્યા રાજોપસેવયા* ॥{626}* [મનુધ્શ્ 3.64]
[78.19] અયાજ્યયાજનાચ્ ચૈવ નાસ્તિક્યેન ચ કર્મણા*{627}* ।
[78.20] કુલાન્ય્ અકુલતાં યાન્તિ યાનિ હીનાનિ મન્ત્રતઃ*{628}* ॥ [મનુધ્શ્ 3.65]
[78.21] મન્ત્રતસ્ તુ સમૃદ્ધાનિ કુલાન્ય્ અલ્પધનાનિ ચ* ।{629}*
[78.22] કુલસંખ્યાં ચ ગચ્છન્તિ કર્ષન્તિ ચ મહદ્ યશઃ* ॥{630}*" [મનુધ્શ્ 3.66]
!{621}! મ્ભ્: ન ગુણો દૃશ્યતે ઽચ્યુત.
[79.1] મન્ત્રપૂતન્ તુ યચ્ છ્રાદ્ધમ્" ઇતિ સોમોત્પત્તૌ સ્મર્યતે.
[79.2] શ્રીગીતાયાઞ્ ચ: "વિધિહીનમ્ અસૃષ્ટાન્નં મન્ત્રહીનમ્ અદક્ષિણમ્ ।
[79.3] શ્રદ્ધાવિરહિતં યજ્ઞં તામસં પરિચક્ષતે ॥" ઇત્ય્ ઉક્તમ્. [ભ્ગી = મ્ભ્ 6.39.13]
[79.4-5] યથોપાસનં ફલમ્ ઇતિ ચ શ્રુતિસિદ્ધં "યથા ક્રતુર્ અસ્મિન્ લોકે પુરુષો ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતી"તિ.
[79.6-7] અતઃ શારીરેષુ સંસ્કારેષુ સમન્ત્રકસર્વક્રિયાપ્રતિપાદનાત્ પૂર્ણત્વં, પૂર્ણત્વાદ્ એવ સર્વસૂત્રોત્તમત્વં ચાસ્ય સૂત્રસ્ય સિદ્ધમ્ ઇતિ નિરૂપિતઃ ચતુર્થો હેતુઃ.
[79.8] ઇતિ ચતુર્થહેતુનિરૂપણમ્.
[પઞ્ચમહેતુનિરૂપણમ્; વૈખાનસસૂત્રસ્ય નિષેકાદિસંસ્કારપ્રતિપાદકત્વમ્]
[80.1] અથ પઞ્ચમહેતુનિરૂપણમ્.
[80.2-5] અથાસ્ય શ્રીવૈખાનસસૂત્રસ્ય સર્વોત્તમત્વે તત્સૂત્રોક્તધર્માનુષ્ઠાતૄણામ્ અપિ સર્વોત્કૃષ્ટત્વે ચ ઇતરસૂત્રિષુ મુખ્યત્વેનાનુપપન્નં નિષેકાદિસંસ્કારાદિમત્ત્વમ્*{631}* અસ્ય સૂત્રસ્ય મુખ્યત એવોપપદ્યત ઇતિ જ્ઞાપયિતું નિષેકાદિસંસ્કારાદિમત્વાદ્ ઇતિ પઞ્ચમો હેતુર્ નિરૂપ્યતે. યથા:
[સંસ્કારેષુ નિષેકસ્ય પ્રથમત્વમ્]
[80.6] "અથ નિષેકાદિસંસ્કારાન્ વ્યાખ્યાસ્યામઃ, ઋતુસઙ્ગમને"ત્ય્ ઉપક્રમ્ય
[80.7] "પાણિગ્રહણાની"*{632}*ત્ય્ અન્તેન શારીરસંસ્કારા નિષેકસંસ્કારપૂર્વકત્વેન પ્રતિપાદિતાઃ.
[નિષેકમ્ અન્તરેણ પ્રજોત્પત્ત્યસંભવઃ]

[80.8-11] નનુ: જાતકોપનયનવિવાહાનાન્તરભાવિનો*{633}* નિષેકસ્ય કથમ્ આદિત્વં પ્રતિપાદ્યતે? તથા "બ્રાહ્મણો ઽસ્ય મુખમ્ આસીત્"*{634}* "મનસા ત્વ્ એવ ભૂતાનિ પૂર્વં દક્ષો ઽસૃજત્ તદા" ઇત્યાદિ શ્રુતિસ્મૃતિષુ નિષેકેન વિના ઉત્પત્તિદર્શનાચ્ ચ નિષેકસ્ય કિમ્ અર્થમ્ આદિત્વં પ્રતિપાદ્યતે? જાતકસ્યાદિત્વં શ્રીભારતે ચાવગમ્યતે.
[80.12] "જાતકર્માદિભિર્ યૈસ્ તુ*{635}* સંસ્કારૈઃ સંસ્કૃતશ્ શુચિઃ ।
[80.13] વેદાધ્યયનસમ્પન્નષ્ ષટ્સુ કર્મસ્વ્ અવસ્થિતઃ ॥ [મ્બ્.હ્ 12.182.2]
[80.14] શૌચાચારરતસ્ સમ્યક્ ભિક્ષાર્થી ચ ગુરુપ્રિયઃ*{636}* ।
[80.15] નિત્યવ્રતસ્*{637}* સત્યપરઃ સ વૈ બ્રાહ્મણ ઉચ્યતે ॥" ઇતિ [મ્ભ્ 12.182.3]
[80.16] એવં હરિવંશે: *{638}*"ક્વ દારાઃ ક્વ ચ સંસર્ગઃ*{639}* ક્વ ચ ભાવવિપર્યયઃ ।
[80.17] યદિયં બ્રહ્મણા સૃષ્ટા મનસા માનસી પ્રજા ॥ [હરિવ્ 35.42]
[80.18] યદ્ય્ અસ્તિ તપસો વીર્યં યુષ્માકં વિદિતાત્મનાં*{640}* ।
[80.19] સૃજધ્વં માનસાન્ પુત્રાન્ પ્રાજાપત્યેન કર્મણા ॥" [હરિવ્ 35.43]
[80.20] ઇતિ નિષેકં વિનાપિ ઉત્પત્તિઃ શ્રૂયતે ઇતિ નિષેકસ્યાદિત્વં ન સંભવતિ ઇતિ ચેત્ -
[80.21-23] તદ્ અસત્. "નિષેકવિરહે ઽપિ ઉત્પત્તિસ્ સંભવતી"ત્ય્ એતન્ નોપપદ્યતે. તપોબલાદ્ યોગબલાચ્ ચ ભગવતો નારાયણસ્ય બ્રહ્મણો મહર્ષીણાં વા માનસપ્રજાસૃષ્ટૌ શક્તિસ્ સમ્ભવતિ. નાન્યેષામ્. યથા:*{641}*
!{631}! વ્ગ્લ્. ધ્ન્[દ્] 2.7: નિષેકસંસ્કારાદિમત્વાત્.
[81.1] શ્રીવિષ્ણુપુરાણે: "સઙ્કલ્પાદ્ દર્શનાત્ સ્પર્શાત્ પૂર્વેષામ્ અભવન્ પ્રજાઃ" [વિષ્ણુપ્ ]
[81.2] તપોવિષેશૈર્ ઇદ્ધાનાં તદાત્યન્તતપસ્વિનામ્* ॥{642}*" [વિષ્ણુપ્ 1.15.79]
[81.3] "યુગે યુગે ભવન્ત્ય્ એતે દક્ષાદ્યા મુનિસત્તમાઃ ।
[81.4] પુનશ્ ચૈવ નિરુદ્ધ્યન્તે વિદ્વાંસ્ તત્ર ન મુહ્યતિ ॥ [વિષ્ણુપ્ 1.15.83]
[81.5] કાનિષ્ઠ્યં શ્ર્યૈષ્ઠ્યમ્ અપ્ય્ એષાં પૂર્વં નાસ્તિ દ્વિજોત્તમ* ॥{643}* [વિષ્ણુપ્ 1.15.84અબ્]
[81.6] તપ એવ ગરીયો ઽભૂત્ પ્રભાવશ્ ચૈવ કારણમ્ ॥" ઇતિ [વિષ્ણુપ્ ]
[નિષેકેનૈવ રુદ્રસ્યાપિ ઉત્પત્તિઃ]
[81.7] રુદ્રોત્પત્તિર્ અપિ નિષેકેનેતિ શ્રૂયતે. શતપથે: "અભૂદ્ વા ઇદં સર્વં પ્રતિષ્ઠા"
[81.8-10] ઇત્ય્ આરભ્ય "ભૂતાનાઞ્ ચ પ્રજાપતિસ્ સંવત્સરાયાદિક્ષત*{644}* ભૂતાનાં ગ્રહપતિર્ આસીદ્ ઉષા પત્ની"*{645}*ત્ય્ આદિકમ્ ઉક્ત્વા "ભૂતાનાં પતિઃ સંવત્સર ઉષસિ રેતો ઽસિઞ્ચત્ સંવત્સરે કુમારો ઽજાયત તસ્ય રુદ્રસ્ય નામ કરોતી"*{646}*ત્ય્ આદિ.
[નિષેકક્રિયાપ્રકારઃ]
[81.11-13] નિષેકક્રિયાપ્રકારો ઽપિ શ્રૂયતે હિ. "નગ્નં કૃત્વોરુમ્ ઉપપ્રવર્તયતિ યદા હિ નગ્ન ઊરુર્ ભવત્ય્ અથ મિથુનીભવતો ઽથ રેતસ્ સિચ્યતે ઽથ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે" ઇતિ, "રેતસ એવ સિક્તસ્ય બહુશો રૂપાણિ વિકરોતિ સ વૈ પ્રજાયતે શ્વઃ શ્વો*{647}* ભૂયાન્ ભવતી"તિ,
[81.14-18] "રેતો મૂત્રં વિજહાતિ યોનિં પ્રવિશદ્ ઇન્દ્રિયં ગર્ભો જરાયુણા વૃતઃ ઉલ્બં જહાતિ જન્મના"*{648}* ઇતિ. મુણ્ડોપનિષદિ - "પુમાન્ રેતસ્ સિઞ્ચતિ યોષિતાયાં બહ્વ્યઃ*{649}* પ્રજાસ્ સૃજમાનાસ્ સરૂપાઃ"*{650}* ઇતિ. છાન્દોગ્યે - "યોષા વા વ ગૌતમાગ્નિર્" ઇત્ય્ આરભ્ય "તસ્ય ઉપસ્થ એવ સમિદ્. યદ્ અન્તઃ કરોતિ તે ઽર્ચિષા.*{651}* અભિનન્દા વિસ્ફુલિઙ્ગાસ્. તસ્મિન્ન્ અગ્નૌ*{652}* દેવા રેતો જુહ્વતિ. તસ્યા આહુતેર્ ગર્ભસ્*{653}* સમ્ભવતી"*{654}*તિ ચ.
[સૃષ્ટિકાલાદ્ આરભ્ય નિષેકાદ્ એવોત્પત્તિઃ]
[81.19] શ્રીવિષ્ણુપુરાણે: "પ્રજાસ્ સૃજેતિ વ્યાદિષ્ટઃ પૂર્વં દક્ષસ્ સ્વયમ્ભુવા ।
[81.20] યથા સસર્જ ભૂતાનિ તથા શ્રુણુ મહામતે* ॥{655}* [વિષ્ણુપ્ 1.15.86]
[81.21] મનસા ત્વ્ એવ ભૂતાનિ પૂર્વં દક્ષો ઽસૃજત્ તદા ।
[81.22] દેવાન્ ઋષીંસ્ તુ ગન્ધર્વાન્ અસુરાન્ પન્નગાંસ્ તથા* ॥{656}* [વિષ્ણુપ્ 1.15.87]
[81.23] યદા ઽસ્ય સૃજમાનસ્ય ન વ્યવર્ધન્ત તાઃ પ્રજાઃ ।
[81.24] તતસ્ સઞ્ચિન્ત્ય બહુશઃ સૃષ્ટિહેતોઃ પ્રજાપતિઃ* ॥{657}* [વિષ્ણુપ્ 1.15.88]
!{642}! વિષ્ણુપ્ 1.15.79અબ્(?): તપોવિષેશૈઃ સિદ્ધાનાં તદા ઽત્યન્ત તપસ્વિનામ્.
[82.1] મૈથુનેનૈવ ધર્મેણ સિસૃક્ષુર્ વિવિધાઃ પ્રજાઃ ।
[82.2] તતઃ પ્રભૃતિ મૈત્રેય પ્રજા મૈથુનસમ્ભવાઃ ॥" [વિષ્ણુપ્ 1.15.79અબ્?]
[82.3] ભારતે: "ન ચૈષાં મૈથુનો ધર્મો બભૂવ ભરતર્ષભ ।
[82.4] સઙ્કલ્પાદ્ એવ ચૈતેષાં ગર્ભસ્ સમુપપદ્યતે* ॥{658}* [મ્ભ્ 12.200.35]
[82.5] તત્ર ત્રેતાયુગે કાલે સંસ્પર્શાજ્ જાયતે પ્રજા* ।{659}*
[82.6] ન હ્ય્ અભૂન્ મૈથુનો ધર્મસ્ તેષામ્ અપિ નરાધિપ*{660}* ॥ [મ્બ્.હ્ 12.200.36]
[82.7] દ્વાપરે મૈથુનો ધર્મઃ પ્રજાનામ્ અભવન્ નૃપ ।
[82.8] તથા કલિયુગે કાલે*{661}* દ્વન્દ્વમ્ આપેદિરે જનાઃ ॥" ઇતિ [મ્ભ્ 12.200.37]

[82.9-10] એવં શ્રુતિસ્મૃતિષુ સૃષ્ટિકાલાદ્ આરભ્ય નિષેકાદ્ એવોત્પર્*{662}* ઇતિ શ્રવણાત્ નિષેકેન વિના ઉત્પાદનસામર્થ્યાભાવાચ્ ચ નિષેકાદિમત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્.*{663}*
[નિષેકશબ્દાર્થનિર્ણયઃ]
[82.11-13] અત્રાપસ્તમ્બીયા એવમ્ આહુઃ. "નિષેકો નામ ગર્ભાધાનમ્ એવ, નિષેકગર્ભાધાનયોઃ પર્યાયત્વાત્ ગર્ભાધાનાતિરેકેણ નિષેકશબ્દસ્યાર્થાન્તરાસમ્ભવાચ્ ચ.*{664}* ગર્ભાધાનશબ્દસ્યાર્થે વિચાર્યમાણે ઽગર્ભો ઽસ્મિન્ન્ આધીયતેઽ*{665}* ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા ઽઇન્દ્રિયં વૈ ગર્ભઽ*{666}*
[82.14-15] ઇતિ શ્રુત્યનુસારેણ રેતસ્સેચનમ્ એવ ગર્ભાધાનમ્ ઇત્ય્ અવગતેઃ*{667}* નિષેકાદિત્વમ્ અસ્માકમ્ અપ્ય્ અસ્તી"તિ.
[82.16-19] અત્ર બૌધાયનીયઃ પ્રત્યવતિષ્ઠન્તે. "યદ્ ઉક્તં ઽનિષેકો નામ ગર્ભાધાનમ્ નિષેકગર્ભાધાનયોઃ પર્યાયત્વાદ્ઽ; ઇતિ - તદસત્. નિષેકગર્ભાધાનયોઃ પૃથક્ત્વેન પ્રતિપાદનાત્ પર્યાયત્વં ન ઘટતે. યથા - ઽચતુર્થ્યાં સ્નાતાયાં નિશાયામ્ અલઙ્કૃત્ય શયને ઽભિમન્ત્રયતે ઽવિષ્ણુર્ યોનિમ્ઽ; ઇત્ય્ ઉપક્રમ્ય ઽઅથૈનામ્ ઉપૈતિઽ; - ઽત્વાં પૂષન્ન્ ...ઽ*{668}* ઇતિ.
[82.20-23] એવં નિષેક ઉક્તઃ. ઽઅથ ગર્ભાધાનવિધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ. પૂર્વપક્ષે પુણ્યે નક્ષત્રે બ્રાહ્મણાન્ અન્નેન પરિવિષ્ય પુણ્યાહં*{669}* વાચયિત્વા અથ દેવયજનપ્રભૃત્યાગ્નિમુખાત્ કૃત્વા પક્વાજ્ જુહોતિ - પ્રવેધસે કવયે મેધ્યાયેઽ*{670}*તિ. ઇતિ ગર્ભાધાનમ્ ઉક્તમ્. એવં નિષેકગર્ભાધાનયોઃ પૃથક્ત્વેન કીર્તનાત્*{671}* નિષેક એવ ગર્ભાધાનમ્ ઇતિ વક્તુમ્ અયુક્તમ્.
[82.24-25] કિઞ્ચ આપસ્તમ્બસૂત્રે*{672}* નિષેકપૂર્વકત્વેનાનુક્તત્વાત્ ચત્વારિંશત્ સંસ્કારપરિગણને અગૃહીતત્વાચ્ ચ તેષાં નિષેકાદ્યાસ્ સંસ્કારા ન ભવન્તીતિ.*{673}*"
!{658}! મ્ભ્: અપત્યમ્ ઉદપદ્યત; દિએ લેસર્ત્ દેસ્ ધ્ન્[દ્] ઇસ્ત્ અલ્સ્ વ્.લ્. અન્ગેગેબેન્; ધ્ન્[ત્] 396: ગર્ભસમુપપદ્યતે.
[83.1-6] અત્ર આપસ્તમ્બીયા ઊચુઃ. "યદ્ય્ અસ્માકં નિષેકાદ્યાઃ સંસ્કારા ન ભવન્તીત્ય્ ઉચ્યતે તર્હિ યુષ્માકમ્ અપિ તથૈવ, ભવત્ સૂત્રે ઽપિ*{674}* >યતો એતદ્ ધુતઃ પ્રહુતઃ*{675}* આહુતઃ શૂલગવો બલિહરણં પ્રત્યવરોહણમ્ અષ્ટકા પાર્વણહોમ ઇતી
<*{676}*ત્ય્ આરભ્ય વિવાહાદ્યેવોક્તમ્ - ન તુ નિષેકાદિત્વેન. કિઞ્ચ સૂત્રોપક્રમે*{677}* સંસ્કારગણનાયામ્ અપિ નિષેકસ્ તુ સંસ્કારત્વેન વા શબ્દમાત્રેણ વા ન પ્રતિપાદિતઃ. કિઞ્ચ >ચતુર્ય્યાં સ્નાતાયોમ્<*{678}* ઇત્યાદિના પૃથક્ત્વેન વિધીયમાનસ્ય ગર્ભાધાનસ્ય લક્ષણપ્રતિપાદનાભાવાત્ વિશિષ્ય કાલનિરૂપણાભાવાચ્ ચ.*{679}*>
[વૈખાનસાનામ્ એવ નિષેકાદિસંસ્કારવત્ત્વમ્]
[83.7] (વૈખાનસે સૂત્રે એવ નિષેકાદિત્વેન ઉક્તત્વાચ્ ચ વૈખાનસાનામ્ નિષેકાદિત્વમ્),
[83.8] આવયોઃ*{680}* ઉભયોર્ અપિ નિષેકાદ્યાસ્ સંસ્કારા ન ભવન્તિ ઇતિ. અયમ્ એવ સિદ્ધાન્તઃ.*{681}*
[ઇતરેષાં ગર્ભધાનાદિસંસ્કારવત્ત્વમ્]
[83.9] તથા ચ: "નિષેકાદ્યાઃ શ્મશાનાન્તાસ્ તેષાં વૈ મન્ત્રતઃ ક્રિયાઃ । [યાજ્ઞવલ્ક્યધ્શ્ 1.10ચ્દ્]
[83.10] ગર્ભાધાનમ્ ઋતૌ પુંસસવનં સ્પન્દાનાત્ પુરા* ॥{682}*" [યાજ્ઞવલ્ક્યધ્શ્ 1.11અબ્]
[83.11-14] ઇતિ યાજ્ઞવલ્ક્યોક્તૌ તેષામ્ ઇતિ શબ્દેન "મુખ્યે સમ્ભવત્ય્ અમુખ્યકલ્પનાયોગાદ્" ઇતિ ન્યાયેન મુખ્યત્વેન શ્રીવૈખાનસસૂત્રે એવ નિષેકાદિત્વસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્ વૈખાનસા એવ પરામૃશ્યન્તે ઇતિ - તેષામ્ એવ નિષેકાદિત્વમ્, ઇતરેષાં નિષેકાદિત્વં ન સમ્ભવતિ. અપિ તુ ગર્ભાધાનાદિત્વમ્ એવ. અયમ્ એવ યાજ્ઞવલ્ક્યાભિપ્રાયઃ.*{683}*
[83.15-20] અથોચ્યેતે*{684}*. ગર્ભાધાનલક્ષણમ્ અનુક્તં વિશિષ્ય કાલશ્ ચાનુક્ત ઇતિ યદ્ ઉક્તમ્ તત્રોચ્યતે - સર્વેષાં કારણભૂતેન પરમાચાર્યેણ વિખનસા પ્રણીતે શ્રીવૈખાનસસૂત્રે "અથ ગૃહીતગર્ભાલિઙ્ગાનિ શરીરાટોપઃ સક્થિસીદનં દ્વેષો ભર્તુર્ અરુચિર્ આહારે લાલાપ્રકોપઃ ખરતા વાચઃ સ્ફુરણં યોનેર્ ઇતિ ગર્ભસ્ય દૈવાનુબન્ધં જ્ઞાત્વા આપૂર્યમાણપક્ષે પુણ્યે પુન્નામ્નિ શુભે નક્ષત્રે"*{685}* ઇત્યાદિના ગર્ભાધાનલક્ષણકાલયોર્ અપિ વૈખાનસસૂત્રે પ્રતિપાદિત્વાત્:*{686}*
[83.21] "વેદે વૈખાનસે સૂત્રે યો ધર્મઃ પરિકીર્તિતઃ ।
[83.22] સર્વૈઃ સ ધર્મો ઽનુષ્ઠેયો નાત્ર કાર્યા વિચારણા* ॥{687}*"
[83.23] ઇતિ ભૃગુણોક્તત્વાત્ "અનુક્તમ્*{688}* અન્યતો ગ્રાહ્યમ્" ઇતિ ન્યાયાત્ વિખનસઃ*{689}* આચાર્યત્વેન
[83.24-25] ભારતાદિષુ પ્રતિપાદિતવ્યાચ્ ચ "અનુક્તાંશેષુ વૈખાનસોક્તપ્રકારેણ અસ્માભિર્ અપિ કર્તું યુક્તમ્" ઇતિ. એતદ્ એવ યુક્તતરમ્. તથાહિ:*{690}*
[નિષેકગર્ભાધાનયોર્ અપર્યાયત્વમ્]
[84.1-10] આપસ્તમ્બાદીનામ્ આચાર્યેણ બોધાયનેન સ્વશિષ્યાન્ પ્રતિ*{691}* "અથાત્ર પાકયજ્ઞાનાં પ્રાયશ્ચિત્તિર્" ઇત્ય્ આરભ્ય "વ્યાહૃતીનાં પ્રયોગે અયથાકૃતં યથાકૃતં*{692}* ભવતીત્ય્ આચાર્યા બ્રુવતે. તત્રાપ્ય્ ઉદાહરન્તિ"*{693}* ઇતિ, "ચતુર્થીપ્રભૃત્યા ષોડશીમ્ ઉત્તરામ્ ઉત્તરામ્*{694}* ઉપૈતિ. પ્રજાનિઃશ્રેયસમ્ ઋતુગમનમ્ ઇત્ય્ આચાર્યાઃ. સર્વાણ્ય્ ઉપગમનાનિ મન્ત્રવન્તિ ભવન્તીતિ બોધાયનઃ. યચ્ ચાદૌ યચ્ ચર્તાવ્ ઇતિ શાલીકિર્"*{695}* ઇતિ - "અથાસ્યાતિથયો ભવન્તિ ગુરોસ્ સમાનવૃત્તિર્ વૈખાનસઃ સ્નાતકો રાજા વા ધર્મયુક્તઃ. તેષામ્ અભ્યુત્થાયાસનં પાદ્યમ્ અર્હણમ્ અર્ઘ્યં વા પ્રજુઞ્જીત"*{696}* ઇતિ - "એકમ્ અગ્નિહોત્રં સાયમ્ ઉપક્રમં પ્રાતર્ અપવર્ગમ્ આચાર્યા બ્રુવતે તત્રોદાહરન્તિ" ઇતિ, "વૈખાનસાનાં ન દ્રુહ્યેત્" ઇત્યાદિ સૂત્રેષુ "આચાર્યા બ્રુવતે" ઇતિ નિર્દિષ્ટઃ આચાર્યઃ વૈખાનસ એવેતિ વક્તું યુક્તમ્*{697}* - મન્વાદીનાં શારીરસંસ્કારવક્તૃત્વાભાવાત્, બોધાયનેન પ્રતિપાદિતસ્ય વૈખાનસસૂત્રે વિદ્યમાનત્વાત્,
[84.11] "ગુરોઃ સમાનવૃત્તિર્ વૈખાનસઃ"*{698}* ઇતિ બોધાયનેનૈવોક્તત્વાત્, "વિખનસાચાર્યે"તિ.*{699}*
[84.12-13] ભારતે પ્રતિપાદિત્વાચ્ ચ. તથા ચ સર્વેષાં કારણભૂતેન વિખનસા પ્રણીતત્વાત્ તત્સૂત્રોક્તપ્રકારેણ સર્વૈઃ*{700}* કર્તું યુક્તમ્ એવ. કિઞ્ચ અરણ્યાદિપાત્રલક્ષણમ્ અપિ તત્રૈવ પ્રતિપાદિતમ્.
[84.14] અન્યે ઽપ્ય્ આહુઃ. "અસ્માકમ્ અપિ નિષેકાદિત્વં*{701}* સમાનમ્" ઇતિ. તદ્ અપ્ય્ અસત્.
[84.15] ગર્ભાધાનશબ્દસ્યાર્થે વિચાર્યમાણે "યોનિં પ્રવિશદ્ ઇન્દ્રિયં ગર્ભો જરાયુણા વૃત"*{702}* ઇતિ
[84.16-20] પ્રમાણેન ગર્ભગોલે પ્રવિષ્ટસ્ય રેતસ એવ ગર્ભશબ્દવાચ્યત્વમ્ અવગમ્યતે. ન ત્વ્ ઇતરસ્ય કેવલ રેતસઃ. તથા - "આસિઞ્ચતુ પ્રજાપતિર્ ધાતા ગર્ભં દધાતુ" ઇતિ નિષેકક્રિયાનન્તરભાવિત્વાત્ ગર્ભાધાનસ્ય, નિષેકસ્ય તુ પ્રત્યાર્તવં કર્તું વ્યોગ્યતાસમ્ભવાત્ અધૃતરેતસઃ સ્રાવદોષપ્રસઙ્ગાત્ શ્રુતિસ્મૃતિવિરોધાત્ પ્રત્યક્ષવિરોધાઙ્ ચ નિષેક એવ ગર્ભાધાનમ્ ઇતિ વક્તુમ્ અયુક્તમ્.*{703}*
[નિષેકપ્રથમકસંસ્કારવતાં શ્રૈષ્ઠ્યમ્]
[84.21] અથ નિષેકાદિત્વે કો વિશેષ ઇતિ ચેત્ - ઉચ્યતે*{704}*. નિષેકાદિક્રિયાવતામ્ એવ
[84.22] શ્રોત્રિયત્વં ધર્મશાસ્ત્રાધિકારિત્વં બ્રહ્મશરીરિત્વઞ્*{705}* ચ બોધાયનાદિભિર્ ઉક્તમ્. યથા:
[84.23] "નિષેકે ગર્ભસંસ્કારે જાતકર્મક્રિયાસુ ચ ।
[84.24] વિધિવત્ સંસ્કૃતા મન્ત્રૈઃ ચીર્ણા વ્રતસમાપનાત્ ॥
[84.25] શ્રોત્રિયા ઇતિ વિજ્ઞેયાઃ શાખાપારાશ્ ચ યે દ્વિજાઃ ।

[84.26] વિધિવત્ ગૃહ્યતે પાણિમ્ ઋતૌ ચીર્ણવ્રતાસ્ તુ તે*{706}* ॥
!{691}! ધ્ન્[ત્] 407 બોધાયનઃ સ્તત્ત્ આપસ્તમ્બાદીનામ્ આચાર્યેણ બોધાયનેન સ્વશિષ્યાન્ પ્રતિ.
[85.1] મન્ત્રવત્સમ્પ્રયોગેન*{707}* બ્રાહ્મણ્યાં ગર્ભમ્ આદધુઃ ।
[85.2] નિષેકાદ્યાઃ શ્મશાનાન્તાઃ સત્ક્રિયા બ્રાહ્મણાશ્રિતાઃ ॥" ઇતિ
[85.3] યાજ્ઞવલ્ક્ય: "નિષેકાદ્યાઃ*{708}* શ્મશાનાન્તાઃ તેષાં વૈ મન્ત્રતઃ ક્રિયાઃ । [યાજ્ઞવલ્ક્યધ્શ્ 1.10ચ્દ્]

[85.4] ગર્ભાધાનમ્ ઋતૌ પુંસસ્સવનં સ્પન્દનાત્ પુરા* ॥{709}*" ઇતિ [યાજ્ઞવલ્ક્યધ્શ્ 1.11અબ્]
[85.5] મનુ: "નિષેકાદિશ્મશાનાન્તાઃ મન્ત્રૈર્ યસ્યોદિતાઃ ક્રિયાઃ*{710}* ।
[85.6] તસ્ય શાસ્ત્રે ઽધિકારો ઽસ્મિન્ જ્ઞેયો નાન્યસ્ય કસ્યચિત્ ॥" ઇતિ [મનુધ્શ્ 2.16]
[85.7-8] અત્ર મનુવાક્યે "યસ્ય - તસ્ય - કસ્યચિત્" ઇત્યાદિ શબ્દાનાં વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ "સર્વેષાં નિષેકાદિત્વં સમાનમ્" ઇતિ વક્તુમ્ અયુક્તમ્.
[85.9] આશ્વમેધિકે ભગવાન્: "વૈદિકૈઃ કર્મભિઃ પુણ્યૈઃ નિષેકાદિર્ દ્વિજન્મનામ્* ।{711}*
[85.10] કાર્યઃ શરીરસંસ્કારઃ પાવનઃ પ્રેત્ય ચેહ ચ ॥ [મ્બ્.હ્ 14, અપ્પ્. 4.2513]
[85.11] ગાર્ભૈર્ હોમૈર્ જાતકર્મ*{712}*નામચૌલોપનાયનૈઃ । [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.2514]
[85.12] સ્વાધ્યાયૈશ્ ચ તપોભિશ્ ચ*{713}* વિવાહસ્નાતકવ્રતૈઃ ॥ [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.2515]
[85.13] મહાયજ્ઞૈશ્ ચ યજ્ઞૈશ્ ચ બ્રાહ્મીયં ક્રિયતે તનુઃ ।" ઇતિ [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.2516]
[85.14] એવમ્ અન્યત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્.
[85.15] બોધાયનેન "યતો એતદ્ ધુતમ્*{714}*" ઇત્યાદિના સૂત્રાદૌ વિવાહપૂર્વકત્વેનોક્તમ્.
[85.16-21] આપસ્તમ્બેન "અથ કર્માણ્ય્ આચારાદ્યાનિ ગૃહ્યન્તે*{715}*" ઇત્ય્ આરભ્ય "ઉપનયનં વ્યાખ્યાસ્યામ" ઇતિ. ભારદ્વાજસત્યાષાઢાભ્યામ્ આશ્વલાયનેન ચ "ઉક્તાનિ વૈતાનિકાની"*{716}*ત્ય્ આરભ્ય વૈશ્વદેવપૂર્વકત્વેન. દ્રાહ્યાયણેન*{717}* "અથાતો ગૃહ્યકર્માણિ, ઉદગયનપૂર્વપક્ષ"*{718}* ઇત્ય્ આરભ્ય આચારાદિત્વેન. કાત્યાયનશ્ ચ "અથાતો ગૃહ્યસ્થાલીપાકાનાં કર્મે"*{719}*ત્ય્ આરભ્ય પ્રતિપાદિતવાન્. "અથ નિષેકાદિસંસ્કારાન્ વ્યાખ્યાસ્યામ"*{720}* ઇત્ય્ આરભ્ય નિષેકપૂર્વકત્વેન ભગવતા વિખનસૈવ*{721}* પ્રતિપાદિતમ્.
[85.22-24] એવં ચ નિષેકપૂર્વકત્વેનોક્તત્વાદ્*{722}* અસ્ય સર્વસૂત્રોત્તમત્વં એતત્સૂત્રોક્તધર્માનુષ્ઠાનેનૈવ તત્સૂત્રિણાં સર્વોત્કૃષ્ટત્વઞ્ ચોપપદ્યતે ઇતિ શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાદિમુખેન પ્રતિપાદિતમ્ ઇતિ નિરૂપિતઃ પઞ્ચમો હેતુઃ.
[85.25] ઇતિ પઞ્ચમહેતુનિરૂપણમ્
!{707}! ધ્ન્[ત્] 413: મન્ત્રવત્સમ્પ્રયોગે તૌ.
[ષષ્ઠહેતુનિરૂપણમ્]
[વૈખાનસસૂત્રસ્યાષ્ટાદશસંસ્કારપ્રતિપાદકત્વમ્]
[86.1] અથ ષષ્ઠહેતુનિરૂપણમ્
[86.2-4] અથેદાનીં શ્રીવૈખાનસસૂત્રોક્તધર્માનુષ્ઠાતૄણામ્ એવ સર્વેભ્યઃ શ્રેષ્ઠમત્વં સૂત્રાન્તરેષ્વ્ અનુક્તં શ્રુતિસિદ્ધાષ્ટાદશસંસ્કારવત્વં ક્રિયાબાહુલ્યઞ્ ચ સમ્ભવતીતિ જ્ઞાપયિતું "અષ્ટાદશસંસ્કારપ્રતિપાદકત્વાદ્" ઇતિ ષષ્ઠો હેતુર્ નિરૂપ્યતે. તથા હિ:
[86.5-8] "અથ નિષેકાદિસંસ્કારાન્ વ્યાખ્યાસ્યામઃ ઋતુસઙ્ગમન-ગર્બાધાન-પુંસવન-સીમન્ત-વિષ્ણુબલિ-જાતકર્મોત્થાન-નામકરણાન્નપ્રાશન-પ્રવાસાગમન-પિણ્ડવર્ધન-ચૌલોપનયન-પારાયણ-વ્રતબન્ધવિસર્ગોપાકર્મ-સમાવર્તન-પાણિગ્રહણાનીત્ય્ અષ્ટાદશ-સંસ્કારાશ્ શારીરાઃ"*{723}* ઇતિ અષ્ટાદશસંસ્કારાઃ સૂત્રે પ્રતિપાદિતાઃ. એતે ચ
["અષ્ટાદશોક્તમ્ અવરં યેષુ કર્મે" તિ શ્રુત્યર્થવિચારઃ]
[86.9-10] શ્રુતિસિદ્ધાઃ. યથા મુણ્ડોપનિષદિ - "પ્લવા હ્ય્ એતે અદૃઢા યજ્ઞરૂપા અષ્ટાદશોક્તમ્ અવરં યેષુ કર્મ. એતચ્ છ્રેયો યે ઽભિનન્દન્તિ મૂઢા જરામૃત્યું તે પુનર્ એવાપિ યન્તિ"*{724}* ઇતિ.
[86.11] અત્ર કેચિદ્ એવમ્ ઊચુઃ: "યજ્ઞસ્ય ર્ત્વિજષ્ ષોડશ સદસ્યસ્સપ્તદશઃ યજમાનો ઽષ્ટાદશઃ"
[86.12-14] ઇતિ શ્રુત્યનુસારેણ "અષ્ટાદશોક્તમ્ અવરં યેષુ કર્મે"*{725}*ત્ય્ અત્ર યજમાનાદય એવ વિવક્ષિતા ઇતિ. તદ્ અસત્. "અષ્ટાદશોક્તમ્ અવરં કર્મયેષુ" ઇત્ય્ ઉક્તત્વાત્. ઋત્વિગ્યજમાનાદયો હિ યાગકર્તારઃ ન તુ કર્મ. "યેષુ" ઇત્ય્ અસ્ય પદસ્ય યેષુ સૂત્રેષ્વ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
[86.15-18] ઽઅવરં કર્મઽ; જાતકાદયઃ, સ્માર્તકર્મત્વાત્. આત્મગુણરહિતા યાગદયઃ જાતકર્માદયશ્ ચ. ઽઅદૃઢાઃ પ્લવાઃઽ; સંસારોત્તારકા ન ભવન્તિ. તથા ચ અત્ર અદૃઢપ્લવત્વેન નિન્દિતા સંસ્કારાઃ યાગાદયશ્ ચ આત્મગુણરહિતા એવ વિવક્ષિતાઃ. તત્ સહિતાનાં તેષાં મોક્ષસાધકત્વમ્. યથા:
[આત્મગુણરહિતાનાં સંસ્કારાણાં બન્ધકત્વમ્]
[86.19-21] ગૌતમધર્મે: "યસ્ય તુ ખલુ ચત્વારિંશત્સંસ્કારા ન ચાષ્ટાવાત્મગુણાઃ ન સ બ્રહ્મણસ્ સાયુજ્યં સાલોક્યઞ્ ચ ગચ્છતિ. યસ્ય ખલુ ચત્વારિંશત્સંસ્કારાણામ્ એકદેશો પ્ય્ અષ્ટાવ્ આત્મણાઃ અથ સ બ્રહ્મણસ્ સાયુજ્યં સાલોક્યઞ્ ચ ગચ્છતિ ગચ્છતી"*{726}*તિ.
[અષ્ટાનામ્ આત્મગુણાનાં લક્ષણાનિ]
[86.22-23] ઽઅષ્ટાવ્ આત્મગુણાઃઽ: "દયા સમસ્તભૂતેષુ ક્ષાન્તિર્ અનસૂયા શૌચમ્ અનાયાસો મઙ્ગલ્યમ્ અકાર્પણ્યમ્ અસ્પૃહે"*{727}* તિ. તલ્લક્ષણાનિ તુ:
[તત્ર દયાલક્ષણં]
[86.24] "અબન્ધૌ બન્ધુવર્ગે વા મિત્રે દ્વેષ્ટરિ વા તથા ।
[86.25] આપન્ને રક્ષણં યત્ તુ દયૈષા પરિકીર્તિતા ॥
!{723}! વૈખ્સ્મ્સ્ 1.1.
[તત્ર ક્ષમાલક્ષણમ્]
[87.1] બાહ્યે વા ઽભ્યન્તરે વાપિ દુઃખ ઉત્પાદિતે પરૈઃ ।
[87.2] ન પ્રકુપ્યતિ નો હન્તિ સા ક્ષમા પરિકીર્તિતા ॥
[તત્ર અનસૂયાલક્ષણમ્]
[87.3] સગુણાન્ ગુણિ*{728}* નો હન્તિ (?) સ્તૌતિ મન્દગુણાન્ અપિ ।
[87.4] નાન્યદોષેષુ રમતે સા ઽનસૂયા પ્રકીર્તિતા ॥
[તત્ર શૌચલક્ષણમ્]

[87.5] અભક્ષ્યપરિહારશ્ ચ સંસર્ગશ્ ચાપ્ય્ અનિન્દિતૈઃ ।
[87.6] સ્વધર્મે ચ વ્યવસ્થાનં શૌચમ્ એતદ્ ઉદાહૃતમ્ ॥
[તત્ર અનાયાસલક્ષણમ્]
[87.7] શરીરં પીડ્યતે યેન સુશુભેનાપિ કર્મણા ।
[87.8] અત્યન્તં તન્નકર્તવ્યમ્ અનાયાસસ્ સ ઉચ્યતે ॥
[તત્ર મઙ્ગલ્યલક્ષણમ્]
[87.9] પ્રશસ્તાચરણં નિત્યમ્ અપ્રશસ્તવિસર્જનમ્ ।
[87.10] એતદ્ ધિ મઙ્ગલં પ્રોક્તમ્ ઋષિભિસ્ તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥
[તત્ર અકાર્પણ્યલક્ષણમ્]
[87.11] સ્તોકાદ્ અપિ પ્રદાતવ્યમ્ અદીનેનાન્તરાત્મના ।
[87.12] અહન્યહનિ યત્કિઞ્ચિદ્ અકાર્પણ્યં તદ્ ઉચ્યતે ॥
[તત્ર અસ્પૃહાલક્ષણમ્]
[87.13] યથોત્પન્નેષુ સન્તોષઃ કર્તવ્યસ્ સ્વાગતૈર્ ધનૈઃ ।
[87.14] પરાર્થાન્ નાભિભાષેત સા ઽસ્પૃહા પરિકીર્તિતા ॥" ઇતિ
[87.15] પ્રસઙ્ગાદ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્. પ્રકૃતમ્ અનુસરામઃ.
[સાત્ત્વિકરાજસતામસપુરાણાનિ]
[87.16-17] અથ અષ્ટાદશસ્મૃત્યુક્તાનિ અષ્ટાદશપુરાણેષૂક્તાનીતિ વા મુણ્ડકશ્રુત્યર્થો ઽસ્તુ ઇતિ ચેત્. તદ્ અપ્ય્ અસત્. સ્મૃતિપુરાણાદિષુ અષ્ટાદશકર્મેતિ વિશિષ્યાનુક્તત્વાત્.
[87.18-20] અત્ર *{729}* "અષ્ટાદશોક્તમ્ અવરં કર્મ યેષ્વ્"*{730}* ઇતિ સામાન્યેનોક્તત્વાત્ તત્રોક્તાનાં યોગાદીનામ્ અપ્ય્ અપવર્ગપ્રાપકત્વાભાવાત્ પુનર્ અપિ જરામૃત્યુપ્રાપકત્વાચ્ ચ ન સ્મૃતિપુરાણેષૂક્તાનીતિ વક્તું યુક્તં કિઞ્ ચ
[87.21] પાદ્મપુરાણે: "વૈષ્ણવઃ*{731}* નારદીયઞ્ ચ તથા ભાગવતં શુભં ।
[87.22] ગારુડઞ્ ચ તથા પાદ્મં વારાહં શુભદર્શને ॥ [પદ્મ.પ્ ઉત્તરભાગ 236.19]
!{728}! લિએસ્: ગુણી.
[સાત્વિકપુરાણશ્રૈષ્ઠ્યમ્]
[88.1] સાત્ત્વિકાનિ પુરાણાનિ વિજ્ઞેયાનિ ચ ષટ્ પૃથક્* ।{732}*
[88.2] બ્રહ્માણ્ડં બ્રહ્મકૈવર્તં*{733}* માર્કણ્ડેયં તથૈવ ચ ॥ [પદ્મ.પ્ ઉત્તરભાગ 236.20]
[88.3] ભવિષ્યદ્ વામનં બ્રાહ્મં રાજસાનિ ચ ષડ્વિધાઃ*{734}* । [પદ્મપ્ ઉત્તરભાગ 236.21અબ્]
[88.4] માત્સ્યં કૌર્મં તથા લૈઙ્ગં શૈવં સ્કાન્દં તથૈવ ચ ।
[88.5] આગ્નેયઞ્ ચ ષડ્ એતાનિ તામસાનિ નિબોધ મે ॥" ઇતિ [પદ્મપ્ ઉત્તરભાગ 236.18]
[88.6] માત્સ્યે: "સઙ્કીર્ણાસ્ તામસાશ્ ચૈવ રાજસાસ્ સાત્ત્વિકાસ્ તથા ।
[88.7] કલ્પાશ્ ચતુર્વિધાઃ પ્રોક્તાઃ બ્રહ્મણો દિવસાશ્ ચ તે ।
[88.8] યસ્મિન્ કલ્પે તુ યત્પ્રોક્તં પુરાણં બ્રહ્મણા પુરા ॥ [મત્સ્યપ્]
[88.9] તસ્ય તસ્ય તુ માહાત્મ્યં તેન રૂપેણ વર્તતે ।
[88.10] સઙ્કીર્ણેષુ સરસ્વત્યાઃ પિતૄણાઞ્ ચ નિગદ્યતે ॥ [મત્સ્યપ્]
[88.11] અગ્નેશ્ શિવસ્ય માહાત્મ્યં તામસેષુ પ્રકીર્ત્યતે ।
[88.12] રાજસેષુ તુ માહાત્મ્યમ્ અધિકં બ્રહ્મણો વિદુઃ ॥ [મત્સ્યપ્]
[88.13] સાત્ત્વિકેષ્વ્ અથ કલ્પેષુ માહાત્મ્યમ્ અધિકં હરેઃ ।
[88.14] તેષ્વ્ એવ યોગસંસિદ્ધા ગમિષ્યન્તિ પરાં ગતિં ॥" ઇતિ [મત્સ્યપ્]
[88.15] પાદ્મે: "વાસિષ્ઠઞ્ ચૈવ હારીતં વ્યાસં પારાશરં તથા ॥ [પદ્મપ્ ઉત્તરભાગ 236.23ચ્દ્]
[88.16] ભારદ્વાજં કાશ્યપીયં સ્મૃતિષટ્કન્તુ સાત્ત્વિકમ્ ।
[88.17] માનવં યજ્ઞવલ્ક્યઞ્ ચ આત્રેયં દાક્ષ્યમ્ એવ ચ* ॥{735}* [પદ્મપ્ ઉત્તરભાગ 236.24]
[88.18] કાત્યાયનં વૈષ્ણવઞ્ ચ સ્મૃતિષટ્કન્તુ રાજસમ્ ।

[88.19] ગૌતમં બાર્હસ્પત્યઞ્ ચ સાંવર્તઞ્ ચ યમસ્મૃતિઃ* ॥{736}* [પદ્મપ્ ઉત્તરભાગ 236.25]
[88.20] શામ્ભમ્ ઔશનસઞ્ ચૈવ સ્મૃતિષટ્કન્તુ તામસમ્* ॥{737}*" ઇતિ [પદ્મપ્ ઉત્તરભાગ 236.26અબ્]
[88.21] તથા: "સાત્ત્વિકા મોક્ષદા જ્ઞેયા રાજસાઃ સ્વર્ગદાઃ સ્મૃતાઃ* ।{738}* [પદ્મપ્ ઉત્તરભાગ 236.21ચ્દ્]
[88.22] તથૈવ તામસા દેવિ નિરયપ્રાપ્તિહેતવઃ ॥" [પદ્મપ્ ઉત્તરભાગ 236.22અબ્]
[88.23-24] ઇત્યાદિ વચનસિદ્ધસાત્વિકપુરાણેષુ પ્રતિપાદિતાનાં ભગવદારાધનાદીનાં મોક્ષહેતુત્વસ્મરણાત્, સામન્યેન અષ્ટાદશપુરાણોક્તકર્મણાં જીર્ણપ્લવસાદૃશ્યં વક્તું ન શક્યમ્.
!{732}! પદ્મપ્: સાત્ત્વિકાનિ પુરાણાનિ વિજ્ઞેયાનિ શુભાનિ વૈ.
[વૈખાનસે ક્રિયાબાહુલ્યમ્]
[89.1-2] અન્યથા સ્વર્ગમોક્ષનિરયાણામ્ એકરૂપત્વાઙ્ગીકારાપાતાત્. અતઃ શ્રીમદ્વૈખાનસસૂત્રોક્તાષ્ટાદશસંસ્કારા એવેત્ય્ અવગન્તવ્યમ્. બોધાયનસૂત્રે સંસ્કારસઙ્ખ્યા ન કૃતા.
[89.3-5] આપસ્તમ્બાદિનાપિ પઞ્ચમહાયજ્ઞાનાં નિત્યહોમસ્ય ચ પાકયજ્ઞત્વેનાઙ્ગીકારાત્ એતે ષોડસંસ્કારા ઇતિ વિવિચ્યાનુક્તત્વાત્ અપરસંસ્કારપ્રતિપાદનાભાવાચ્ ચ ન તત્રોક્તાઃ ગૃહીતું શક્યાઃ.
[89.6-8] શ્રીવૈખાનસે તુ ક્રિયાબાહુલ્યમ્ અપ્ય્ અસ્તિ. તથા હિ. અષ્ટાદશસંસ્કારાઃ પાકયજ્ઞાશ્ ચ પૃથક્ત્વેનોપપદિતાઃ. વર્ષવર્ધનાદ્યાસ્તુ વિશેષાઃ. પઞ્ચમહાયજ્ઞસહિતા દ્વાવિંશદ્યજ્ઞાઃ - પઞ્ચમહાયજ્ઞાનામ્ એકત્વમ્. અપરશ્ ચાષ્ટાદશવ્યતિરિક્ત ઇતિ.
[89.9] ક્રિયાબાહુલ્યેન કિમ્ આધિક્યમ્ ઇતિ ચેત્ - ઉચ્યતે. મુણ્ડોપનિષદિ -
[89.10] "ક્રિયાવાન્ એષ બ્રહ્મવિદાં વરિષ્ઠઃ*{739}*" ઇતિ "ક્રિયાવન્તઃ શ્રોત્રિયા બ્રહ્મણિષ્ઠાઃ સ્વયં જુહ્વત
[89.11] એકર્ષિં શ્રદ્ધયન્તઃ. તેષામ્ એવૈતાં બ્રહ્મવિદ્યાં વદેત*{740}*" ઇતિ ચ શ્રૂયતે.
[89.12-15] બોધાયનઃ: "તસ્માદ્ યઃ કશ્ચન ક્રિયાવાન્ સતામ્ અનુમતાચારસ્ સ શ્રોત્રિયસ્ સ એવ વિજ્ઞેયસ્ સ એવ વિજ્ઞેયઃ" ઇતિ. કિઞ્ચ - કર્મભૂયસ્ત્વાત્ ફલભૂયસ્ત્વઞ્ ચ "યથોપાસનં ફલમ્" ઇતિ ન્યાયાત્ સિદ્ધ્યતિ. અતઃ: અષ્ટાદશસંસ્કારાપ્રતિપાદકત્વાદ્ અસ્ય સૂત્રસ્ય શ્રેષ્ટ્ઃઅત્વં એતસ્ સૂત્રિણાં સર્વોત્કૃષ્ટત્વઞ્ ચોપપદ્યત ઇતિ નિરૂપિતઃ ષષ્ઠો હેતુઃ.
[89.16] ઇતિ ષષ્ઠહેતુનિરૂપણમ્.
!{739}! બેzઉગ્ ઔf મુણ્ડકૌ 3.1.4: પ્રાણો હ્ય્ એષ યઃ સર્વભૂતૈર્ વિભાતિ વિજાનન્ વિદ્વાન્ ભવતે નાતિવાદી. આત્મક્રીડ આત્મરતિઃ ક્રિયાવાન્ એષ બ્રહ્મવિદાં વરિષ્ઠઃ.
[સપ્તમહેતુનિરૂપણમ્]
[90.1-3] અથ શ્રીવૈખાનસસૂત્રસ્ય ઇતરસૂત્રાપેક્ષાભાવાત્ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ અસ્તીતિ જ્ઞાપયિતું સાઙ્ગક્રિયાકલાપવત્ત્વાદ્ ઇતિ સપ્તમો હેતુર્ નિરૂપ્યતે. તથા હિ: અત્રસૂત્રે અષ્ટાદશસંસ્કારાઃ શારીરાઃ પ્રસિદ્ધાસ્ સાઙ્ગાઃ એવ પ્રતિપાદિતાઃ.
[90.4-8] નનુ - અઙ્કુરાર્પણશતાભિષેકાગ્નિદ્વયસંસર્ગપુત્રપરિગ્રહબ્રહ્મમેધવૃષોત્સર્જનાદિપ્રતિપાદનાભવાત્ સાઙ્ગક્રિયાકલાપવત્ત્વં નાસ્તીતિ ચેત્ - તદ્ અસત્. ઇયં શઙ્કા શ્રીવૈખાનસસૂત્રસ્વરૂપાનભિજ્ઞત્વકૃતા. ઇદં સૂત્રમ્ એકાદશપ્રશ્નાત્મકમ્. અત્ર ન પ્રતિપાદિતાનીતિ ઉક્તિઃ, અતિરિક્તત્વેન ગૃહ્યપરિશિષ્ટસદ્ભાવાજ્ઞાનાત્. ગૃહ્યપરિશિષ્ટસદ્ભાવઃ કથમ્ અવગમ્યતે ઇતિ ચેત્ - ઉચ્યતે.
[90.9] "અથાઙ્કુરાર્પણવિધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ" ઇત્ય્ આરભ્ય ખણ્ડદ્વયેનાઙ્કુરાર્પણમ્ ઉક્તમ્.
[90.10-11] "સાયં સ્થણ્ડિલે સહસ્રં પિષ્ટેન સોમરૂપાણિ કરોતી"ત્ય્ અત્ર વિશેષેણ સ્થણ્ડિલાદિપ્રતિપાદનમ્.
[90.12] "શતાભિષેકં પૂર્વાહ્ણે પુણ્યાહં દ્વિજભોજનમ્* ॥{741}*" ઇત્ય્ આરભ્ય [ગૃહ્યપરિશિષ્ટસ્]
[90.13] "સાયં ગોમયસંલિપ્તે સ્થણ્ડિલે પ્રાગ્ અનુન્નતે ।
[90.14] પ્રાચીરેખા દ્વિપઞ્ચાશત્ સંખ્યયા તત્ર સંલિખેત્ ॥ [ગૃહ્યપરિશિષ્ટસ્.]
[90.15] ઉદીચીશ્ ચ તથા રેખા દ્વત્રિંશત્સંખ્યયા*{742}* લિખેત્*{743}* ॥" [ગૃહ્યપરિશિષ્ટસ્]
[90.16] ઇત્યાદિના શતાભિષેકપ્રયોગશ્ ચ ઉક્તઃ.
[90.17] તથા "ધૌતવસ્ત્રધારિણૌ સ્યાતામ્" ઇત્ય્ આરભ્ય [ગૃહ્યપરિશિષ્ટસ્]
[90.18] "દીપાદ્યલઙ્કૃતે ગેહે વ્રીહીન્ આસ્તીર્ય તત્ર વૈ ।
[90.19] ચર્માભાવે કટં વાપિ તદ્ ઊર્ધ્વે વસ્ત્રમ્ આસ્તરેદ્*{744}* ॥" ઇતિ [ગૃહ્યપરિશિષ્ટસ્]
[90.20] "શેષહોમે ઽન્તહોમાન્તે આસીનૌ તત્ર ચર્મણિ*{745}* ।
[90.21] વિસૃજામિ વ્રતઞ્ ચેતિ તદ્વ્રતં ચર્મ સન્ત્યજેત્ ॥"*{746}* [ગૃહ્યપરિશિષ્ટસ્]
[90.22] ઇત્યાદિના અગ્નિદ્વયસંસર્ગપ્રકારશ્ ચ પ્રતિપાદિતઃ.
!{741}! દિએસેર્ હલ્બ્વેર્સ્ ઇસ્ત્ અલ્સ્ "ગૃહ્ય" એબેન્fઅલ્લ્સ્ zઇતિએર્ત્ ઇન્ ત્પ્ચ્ 491.4.
[91.1] પુત્રપરિગ્રહપ્રકારશ્ ચ
[91.2] "ત્યાગવિક્રયદાનેષુ પ્રોક્તેષ્વ્ અપિ તતસ્ સ્મૃતૌ* ।{747}*
[91.3] એકં ન દદ્યાન્ નો ગૃહ્યાત્ ન સ્ત્રી ભર્ત્રનનુજ્ઞયા ॥"*{748}* ઇત્યાદિના [ગૃહ્યપરિશિષ્ટસ્]
[91.4] બ્રહ્મમેધવિધિસ્ તુ
[91.5] "સંસ્કારો બ્રહ્મનિષ્ઠાનાં સદાચારવતામ્ અપિ ।
[91.6] બ્રહ્મમેધો ઽતિફલદો ન સર્વેષાં દ્વિજન્મનામ્ ॥"*{749}* ઇત્યાદિના [ગૃહ્યપરિશિષ્ટસ્]
[91.7] વૃષોત્સર્ગવિધિસ્ તુ

[91.8] "વૃષોત્સર્ગવિધિં વક્ષ્યે યેન પ્રેતત્વમોચનમ્ ।
[91.9] સ્નાત્વાથ વાસ્તુહોમાન્તે પ્રેતત્વસ્ય વિમુક્તયે* ॥{750}*" ઇત્યાદિભિઃ [ગૃહ્યપરિશિષ્ટસ્]
[91.10] એવં અત્રાનુક્તાનિ સર્વાણિ ગૃહ્યપરિશિષ્ટે પ્રોક્તાનિ ઇતિ વેદિતવ્યમ્.
[91.11-15] બોધાયનાદિભિર્ અપ્ય્ એતે સાઙ્ગા એવ પ્રતિપાદિતા ઇતિ ચેત્ - ન. "સતિ કુડ્યે ચિક્રકર્મે" તિ ન્યાયેન પ્રધાનકર્માણિ પ્રતિપાદિતાનિ ચેત્ અઙ્ગવિચારઃ કર્તવ્યઃ. સન્ધ્યોપાસને અર્ઘ્યપ્રદાનાદિકમ્ અનુક્તમ્. વાનપ્રસ્થાશ્રમસ્વીકરણાદિકમ્ અપિ ન પ્રતિપાદિતમ્. વાનપ્રસ્થાશ્રમસ્વીકરણાસ્વીકરણારણ્યાહરણપાત્રલક્ષણાદિષુ વૈખાનસસૂત્રાપેક્ષા અસ્ત્ય્ એવ. દેવતાપ્રતિષ્ઠાદિકમ્ ઉક્તં લક્ષણમ્ અનુક્તમ્.
[91.16-18] આપસ્તમ્બાદિભિઃ સન્ધ્યોપાસનાઙ્કુરપ્રતિસરદેવતારાધનયજ્ઞોપવીતધારણાદિકમ્ અપ્ય્ અનુક્તમ્. આપસ્તમ્બાદીનામ્ અન્યોન્યાપેક્ષા પ્રસિદ્ધા. અન્યોન્યાપેક્ષા નામ અસ્વાતન્ત્ર્યમ્ અઙ્ગહીનવત્.
[91.19] મનુ: "યદ્ યત્ પરવશં કર્મ તત્ તદ્ યત્નેન વર્જયેત્ ॥ [મનુધ્શ્ 4.159ચ્દ્]
[91.20] સર્વં પરવશં દુઃખં સર્વમ્ આત્મવશં સુખમ્ ।
[91.21] એતદ્ વિદ્યાત્ સમાસેન લક્ષણં સુખદુઃખયોઃ ॥" [મનુધ્શ્ 4.160]
[91.22-23] અનેન અનન્તસ્થિરફલપ્રાપ્તિર્ દર્શિતા. અતઃ સૂત્રાન્તરનૈરપેક્ષ્યાત્ સર્વસૂત્રોત્તમત્વં સ્વાતન્ત્ર્યઞ્ ચ ઘટત ઇતિ નિરૂપિતસ્ સપ્તમો હેતુઃ.
[91.24] ઇતિ સપ્તમહેતુનિરૂપણમ્
!{747}! "ગૃહ્ય" ઇન્ ત્પ્ચ્: ત્યાગવિક્રિયદાનેષુ યુક્તૌ સ્વપિતરૌ સ્મૃતૌ.
[અથ અષ્ટમહેતુનિરૂપણમ્]
[વૈખાનસસૂત્રસ્ય અખિલશિષ્ટપરિગૃહીતત્વમ્]
[92.1-3] ઇદાનીં તાવત્ શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાદિભિઃ સર્વોત્તરત્વેનાવગતસ્ય શ્રીવૈખાનસસૂત્રસ્ય અખિલશિષ્ટપરિગૃહીતત્વમ્ અસ્તીતિ દર્શયિતું મન્વાદ્યૈઃ સ્વીકૃતત્વાદ્ ઇતિ અષ્ટમો હેતુઃ નિરૂપ્યતે. તથા હિ
[92.5] મનુ: "અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ધર્મં વૈખાનસાશ્રમમ્ ॥"*{751}* ઇત્ય્ આરભ્ય
[92.6] "પુષ્પમૂલફલૈર્ વાપિ કેવલૈર્ વર્તયેત્ સદા ।
[92.7] કાલપક્વૈઃ સ્વયં શીર્ણૈર્ વૈખાનસમતે સ્થિતઃ* ॥{752}*" ઇતિ [મનુધ્શ્ 6.21]
[92.8] વ્યાસ: "મૂલૈર્ એકે ફલૈર્ એકે પુષ્પૈર્ એકે દૃઢવ્રતાઃ । [મ્ભ્ 12.236.13ચ્દ્]
[92.9] વર્તયન્તિ યથાન્યાયં વૈખાનસમતે સ્થિતાઃ ॥" ઇતિ [મ્ભ્ 12.236.14અબ્]
[92.10] ગૌતમ: શ્રામણકેનાગ્નિમ્ આધાયાગ્રામ્યભોજી" ઇતિ*{753}*
[92.11] યમ: શ્રામણકેન વિધાનેન સાયં પ્રાતર્ ઉપસ્પૃશેત્. ઇતિ
[92.12-13] શઙ્ખલિખિતૌ: શ્રામણકેનાગ્નિમ્ આધાય કાલે કુરુવિન્દ - વેણુ - શ્યામાકનીવારાદિભિર્ વર્તયેત્.*{754}* ઇતિ.
[92.14-16] હારીત: વાનપ્રસ્થો ગ્રામ્યા ઓષધી પરિવર્જયેત્. ત્રેતાગ્નીનાં સ્થાને શ્રામણકં વાગ્નિમ્ આધાય વલ્કલશાણચર્મકુશમુઞ્જવિદલકં વા વસાનો વૈખાનસપ્રોક્તેન વિધિના વાનપ્રસ્થો વિખના ભવતિ. અનુજ્ઞાયિકો ઽનુપ્રસ્થાયિકશ્" ચેતિ
[92.17] વસિષ્ઠ: શ્રામણકેનાગ્નિમ્ આધાયાહિતાગ્નિર્ વૃક્ષમૂલિકઃ. ઇતિ*{755}* [વાસિષ્ઠધ્શ્ 9.10]
[92.18] બોધાયન: "વાનપ્રસ્થો વૈખાનસશાસ્ત્રસમુદાચારઃ" [બૌધ્ધ્સ્ 12.6.11.14]
[92.19-21] આપસ્તમ્બ: "એકાગ્નિર્ અનિકેતઃ સ્યાદ્"*{756}* ઇતિ. અસ્ય ધર્મકર્પર્દી "ગાર્હપત્યાદીનાં ત્રેતાગ્નીનાં સ્થાને યસ્યૈકો ઽગ્નિઃ ઔપાસન એવ - વૈખાનસસૂત્રે દૃષ્ટત્વાત્, પાણિગ્રહણનિમિત્વદ્વાદૌપાસનસ્ય.
[92.22-23] જૈમિનીયસૂત્રે સૌમિકચાતુર્માસ્યપ્રકારણે. "ભારદ્વાજપૂર્વં યથા વૈખાનસપૂર્વં પઞ્ચઃ" મેતિ*{757}* (?)
!{751}! મનુધ્શ્ 6.1અબ્ વ્.લ્. દિએસેર્ હલ્બ્વેર્સ્ ઇસ્ત્ äહ્ન્લિછ્ અલ્સ્ "મનુ" zઇતિએર્ત્ ઇન્ ધ્ન્[દ્] 28.3.
[અખિલશિષ્ટપરિગ્રહસ્ય પ્રામાણ્યાતિશયહેતુત્વમ્]
[93.1-2] અત્રોભયત્ર આત્રિવ્યાખ્યાનમ્ - ષોડશર્ત્વિજાં મધ્યે ભારદ્વાજસૂત્રિણં પ્રસ્તોતારં વૈખાનસસૂત્રિણં પ્રતિહર્તારં વરયેત્" ઇતિ.
[93.3] કપિઞ્જલસંહિતાયામ્:
[93.4] "યાજનાધ્યાપનયુતઃ શિષ્યાનુગ્રહકારકઃ ।
[93.5] આચાર્ય ઇતિ વિજ્ઞેયો મન્ત્રતન્ત્રપરાયણઃ* ॥{758}* [કપિઞ્જલસ્]
[93.6] આશ્રમે વા વને વા ઽપિ પુત્રદારસમાહિતઃ ।
[93.7] અષ્ટાક્ષરપરો નિત્યં સ વૈખાનસ ઉચ્યતે* ॥{759}* [કપિઞ્જલસ્]
[93.8] ગ્રામ્યધર્માણિ સર્વાણિ વર્જયેદ્ વનવાસકઃ*{760}* ।
[93.9] વલ્કલાજિનસંવીતઃ સ મૌનીત્ય્ અભિધીયતે ॥" ઇતિ [કપિઞ્જલસ્]
[93.10] પાદ્મે દ્વાદશાક્ષરપ્રકારે
[93.11] "..... પુત્રદારસમન્વિતઃ ।
[93.12] વને વા પત્તને વાપિ જપેદ્ વૈખાનસઃ શુચિઃ ॥

[93.13] વિયુક્તઃ પુત્રદારાદ્યૈઃ સ્વયમ્ એવ વને સ્થિતઃ ॥" [પદ્મપ્ ]
[93.14] અન્યૈર્ અપિ એવમ્ એવોક્તમ્.
[93.15-16] અખિલશિષ્ટપરિગ્રહે કો વિશેષ ઇતિ ચેત્ - અખિલશિષ્ટપરિગ્રહાત્ પ્રામાણ્યાતિશયો ઽસ્તીત્ય્ અવગમ્યતે.
[93.17] આશ્વમેધિકે: "ધર્મં જિજ્ઞાસમાનાનાં પ્રમાણં પ્રથમં શ્રુતિઃ । [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.2492]
[93.18] દ્વિતીયં ધર્મશાસ્ત્રં હિ*{761}* તૃતીયં લોકસઙ્ગ્રહઃ* ॥{762}*" ઇતિ [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.2493]
[93.19] મનુ: "વિદ્વદ્ભિસ્ સેવિતં સમ્યક્*{763}* નિત્યમ્ અદ્વેષરાગિભિઃ ।
[93.20] હૃદયેનાભ્યનુજ્ઞાતો યો ધર્મસ્ તં નિબોધત ॥" ઇતિ [મનુધ્શ્ 2.1]
[93.21] યાજ્ઞવલ્ક્ય: "ચત્વારો વેદધર્મજ્ઞાઃ પર્ષત્ ત્રૈવિદ્યમ્ એવ વા ।
[93.22] સા બ્રૂતે ઽયં સ ધર્મઃ સ્યાદ્ એકો વાધ્યાત્મવિત્તમઃ ॥ [યાજ્ઞવલ્ક્યધ્શ્ 1.9]
[93.23] વેદાઃ પ્રમાણં સ્મૃતયઃ પ્રમાણં ધર્માર્થયુક્તં વચનં પ્રમાણં ।
[93.24] યસ્ય પ્રમાણં ન ભવેત્ પ્રમાણં કસ્ તસ્ય કુર્યાદ્ વચનં પ્રમાણં ॥
!{758}! એબેન્fઅલ્લ્સ્ zઇતિએર્ત્ અલ્સ્ "કપિઞ્જલસંહિતા" ઇન્ ધ્ન્[દ્] 62.16-17.
[94.1] ન યસ્ય વેદા ન ચ ધર્મશાસ્ત્રં
[94.2] ન વૃદ્ધવાક્યં ચ ભવેત્ પ્રમાણમ્ ।
[94.3] સો ઽધર્મકૃદ્ દુષ્ટહતો દુરાત્મા
[94.4] સ્વાત્માપિ તસ્યૈવ ભવેત્ પ્રમાણમ્ (?) ॥" [યાજ્ઞવલ્ક્યધ્શ્ ]
[સ્મૃતેર્ વેદમૂલત્વે ત્રેધા નિર્વાહઃ]
[94.5-9] સ્મૃતેર્ અપિ વેદમૂલત્વે ત્રેધા નિર્વાહઃ કૃતઃ. નિત્યાનુમેયશ્રુતિમૂલત્વમ્ પ્રાભાકરાઃ. "તેષામ્ ઉત્સન્નાઃ પાઠાઃ પ્રયોગાદ્ અનુમીયન્ત"*{764}* ઇત્ય્ ઉત્સન્નશાખામૂલત્વમ્ આપસ્તમ્બાદ્યાઃ. તત્ પ્રાભાકરાધિભિઃ દૂષિતં ભાષ્યકારાનભિમતઞ્ ચ. પ્રાભાકરપક્ષે ઽપિ નિત્યાનુમેયશ્રુતિમૂલત્વે અક્ષરશો વા આનુપૂર્વીવિશેષવિશિષ્ટત્વેન વા. અક્ષરશ ઇતિ યદ્ય્ ઉચ્યતે તર્હિ કટતપયાદીનામ્ અપિ નિત્યાનુમેયશ્રુતિમૂલત્વાત્ સ્મૃતિત્વં સ્યાત્.
[94.10-15] આનુપૂર્વીવિશેષવિશિષ્ટત્વેનેતિ ચેત્ નિત્યાનુમેયત્વં ભજ્યેત્ ઇતિ. ઉત્સન્નશાખામૂલત્વમ્ ઇતિ પક્ષે શાખાસુ તત્રતત્રોત્સન્ના વા ઉતૈકા શાખા ઉત્સન્ના વા. તત્રતત્રેતિ ચેત્ ન - પદક્રમાદિરૂપેણાધીયમાનત્વાદ્ ઉત્સન્નશાખામૂલત્વં ન ઘટતે. એકૈવોત્સન્નેતિ ચેત્ - ન. વિષ્ણોર્ અંશાવતારસ્ય તપોયોગબલોપેતસ્ય સર્વવેદસાક્ષાત્ કારવતો વ્યાસસ્ય અજ્ઞાતાશાસંભવેન એકસ્યાપિ શિષ્યસ્ય તદ્ અધ્યાપનસામર્થ્યસમ્ભવાત્ તથા વક્તુમ્ અયુક્તત્વાદ્ ઇતિ. અતો વિપ્રકીર્ણશાખામૂલત્વં વક્તવ્યમ્. તથોક્તમ્.
[94.16] "દુર્બોધા વૈદિકાશ્ શબ્દાઃ પ્રકીર્ણત્વાચ્ ચ યે ખિલાઃ ।
[94.17] તદ્જ્ઞૈસ્ ત એવ સ્ષષ્ટાર્થાઃ*{765}* સ્મૃતિતન્ત્રે પ્રતિષ્ઠિતાઃ* ॥{766}*" ઇતિ
[94.18-20] અતઃ શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાદિભિઃ પ્રામાણત્વેનાવગતસ્ય શ્રીવૈખાનસસૂત્રસ્ય અખિલશિષ્ટપરિગ્રહાત્ પ્રામાણ્યાતિશયો ઽસ્તીતિ "મન્વાદ્યૈસ્ સ્વીકૃતત્વાદ્" ઇતિ નિરૂપિતો ઽષ્ટમો હેતુઃ.
[94.21] ઇત્ય્ અષ્ટમહેતુનિરૂપણમ્
!{764}! બેzઉગ્ ઔf આપસ્તમ્બધ્સ્ 1.4.12.10: બ્રાહ્મણોક્તા વિધયસ્ તેષામ્ ઉત્સન્નાઃ પાઠાઃ પ્રયોગાદ્ અનુમીયન્તે ।.
[નવમહેતુનિરૂપણમ્]
[વૈખાનસસૂત્રિણાં નારાયણૈકપરત્વમ્]
[95.1-3] અથેદાનીમ્ આપસ્તબાદિસૂત્રાન્તરનિષ્ઠાનાં સૂત્રકારાદ્ આરભ્ય અવિચ્છિન્નત્વેન પરમ્પરયા એકાન્તિત્વં નાસ્તીતિ જ્ઞાપયિતું વૈખાનસસૂત્રિણામ્ એવ તત્ સમ્ભવતીતિ દર્શયિતું.
[95.4] "પ્રત્યક્ષં અનુમાનઞ્ ચ શાસ્ત્રઞ્ ચ વિવિધાગમમ્ ।
[95.5] ત્રયં સુવિદિતં જ્ઞેયં ધર્મસિદ્ધિમ્ અભીપ્સતા* ॥{767}*" [મનુધ્શ્ 12.105]
[95.6-7] ઇતિ મનુસ્મરણાનુસારેણ પ્રત્યક્ષાદિભિર્ અવગમયિતુઞ્ ચ અખિલજગદેકકારણભૂતશ્રીમન્નારાયણૈકપરત્વાદ્ ઇતિ નવમો હેતુર્ નિરૂપ્યતે.
[95.8] અસ્ય સૂત્રસ્ય નારાયણૈકપરત્વે:
[તત્ર ષડ્વિધતાત્પર્યલિઙ્ગાનિ]
[95.9] "ઉપક્રમોપસંહારાવ્ અભ્યાસો ઽપૂર્વતા ફલમ્ ।
[95.10] અર્થવાદોપપત્તી ચ લિઙ્ગં તાત્પર્યનિર્ણયે ॥"
[નારાયણસ્યૈવ પરબ્રહ્મશબ્દવાચ્યત્વમ્]
[95.11-17] ઇત્ય્ ઉક્તાનિ ષડ્વિધાનિ તાત્પર્યલિઙ્ગાનિ સન્તિ. તથા હિ આદ્યપ્રશ્ને પ્રથમખાણ્ડે "નારાયણપરાયણ"*{768}* ઇત્ય્ ઉક્તમ્. એવં "સદાધ્યાત્મરતો ધ્યાનયોગી નારાયણપરં બ્રહ્મ પશ્યન્ ધારણં ધારયેદ્ અક્ષરં પરં બ્રહ્માપ્નોતિ - "નારાયણપરં બ્રહ્મેતિ શ્રુતિઃ" ઇત્ય્ ઉપસંહારે સન્ન્યાસવિધૌ પ્રતિપાદિતમ્. સન્ધ્યોપાસનાદિ - પુણ્યાહાઘારાન્તહોમ - નાન્દીમુખોપનયન - પાણિગ્રહણપર્યન્તેષુ અન્તકર્મણિ ચ અતો દેવાદિવૈષ્ણવા મન્ત્રાઃ વિનિયુક્તાઃ. એવં આઘારપ્રકરણે "શરો ઽઙ્ગારે ઽગ્નૌ જુહુયાદ્" ઇતિ સૂત્રેણ ઇધ્માધાનં તૈત્તિરીયબ્રાહ્મણવાક્યાનુસારેણ પરબ્રહ્માગ્નૌ વિહિતમ્.
!{767}! મનુધ્શ્: પ્રત્યક્ષં ચાનુમાનં ચ શાસ્ત્રં ચ વિવિધાગમમ્ । ત્રયં સુવિદિતં કાર્યં ધર્મશુદ્ધિમ્ અભીપ્સતા.
[બ્રહ્મરુદ્રાદીનાં યજ્ઞાંશભાક્ત્વં ભગવત્પ્રસાદલબ્ધમ્]
[95.18-96.5] પરબ્રહ્મશબ્દાભિધેયશ્ ચ ભગવાન્ નારાયણ એવેતિ વેદાન્તેષુ નિર્ણીતમ્. તથાહિ: "સદ્ એવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્, એકમ્ એવાદ્વિતીયમ્" ઇત્યાદિભિઃ પ્રતિપન્નસ્ય અભિન્નનિમિત્તોપાદાનકારણસ્ય "યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે - તદ્બ્રહ્મે"ત્યાદિના જગત્કારણત્વં બ્રહ્મશબ્દવાચ્યત્વઞ્ ચ પ્રતિપાદ્યતે. તસ્ય "સત્યં જ્ઞાનમ્ અનન્તં બ્રહ્મે" ત્યાદિના શોધકવાક્યેન સ્વરૂપં નિરૂપ્યતે. સત્યત્વાદિવિશિષ્ટસ્ય તસ્ય "આનન્દો બ્રહ્મ" ઇતિ નિરતિશયાનન્દરૂપત્વં પ્રતિપાદ્યતે. એતાદૃશબ્રહ્મરૂપં વસ્તુ "નારાયણપરં બ્રહ્મ" "તત્ત્વં નારાયણઃ પરઃ" "એકો હ વૈ નારાયણ આસીત્" "અપહતપાપ્મા દિવ્યો દેવ એકો નારાયણઃ" ઇત્યાદિ વાક્યૈઃ શ્રીમન્નારાયણ એવેતિ નિયમ્યતે. એવઞ્ ચ "અધ્યૂહન્તે" ઇતિ તૈત્તિરીયવાક્યશેષસ્થબ્રહ્મશબ્દો ઽપિ નારાયણપર એવેતિ પ્રકૃતસૂત્રોક્તેધ્માધાનમ્ અપિ નારાયણપરમ્ એવ.
[96.6-9] એવમ્ આધાને - "ધ્યાયન્ નારાયણમ્ ઉપોષ્ય" ઇતિ, અગ્નિહોત્રે - ભૂમાનં વિષ્ણું ધ્યાયેત્" ઇતિ, દર્શપૂર્ણમાસે - "ઉદિત આદિત્યે ધ્યાયન્ નારાયણં ઽવિષ્ણોર્ નુ કમ્ઽ; ઇતિ જપિત્વા" ઇતિ, સોમે ચ - "નારાયણપરાયણસ્ તૂષ્ણીમ્ આસ્તે" ઇતિ ચ સર્વત્રાપિ અભ્યાસેન નારાયણપરત્વેનોક્તત્વાત્ ઇદં સૂત્રં નારાયણપરમ્ એવ.

[96.10-14] નનુ - અત્ર સૂત્રે પ્રવાસાગમને આશ્વયુજ્યાઞ્ ચ "પ્રદક્ષિણમ્ અર્ચનં પ્રણામો ગુહસ્ય" - "ભવં દેવમ્ આવાહ્ય" ઇત્ય્ ઉક્તત્વાત્ સર્વત્ર નારાયણપરત્વમ્ અસ્યેતિ કથં વક્તું શક્યતે ઇતિ ચેત્ - ઉચ્યતે. "અઙ્ગાન્ય્ અન્યા દેવતા" ઇતિ અઙ્ગભૂતાનાં બ્રહ્મરુદ્રાદીનામ્ અપિ યજ્ઞાંશભાક્ત્વં ભગવત્પ્રસાદલબ્ધમ્ ઇતિ ભારતાદિનાવગમ્યતે - તથાહિ
[96.15] "તતસ્ તે સુરાસ્ સર્વે બ્રહ્મા તે ચ મહર્ષયઃ* ॥{769}* [મ્ભ્ 12.327.48ચ્દ્]
[96.16] વેદદૃષ્ટેન વિધિના વૈષ્ણવં ક્રતુમ્ આરભન્ ।
[96.17] તસ્મિન્ સત્રે તથા બ્રહ્મા સ્વયં ભાગમ્ અકલ્પયત્ ।
[96.18] દેવા મહાર્ષયશ્ ચૈવ સર્વે ભાગાન્ અકલ્પયન્* ॥{770}* [મ્ભ્ 12.327.49]
[96.19] તે કાર્તયુગધર્માણો ભાગાઃ પરમસંસ્કૃતાઃ ।
[96.20] પ્રાપુર્ આદિત્યવર્ણં તં પુરુષં તમસઃ પરમ્* ॥{771}* [મ્ભ્ 12.327.50]
[96.21] શ્રીભગવાન્: યેન યઃ કલ્પિતો ભાગઃ સ તથા સમુપાગતઃ* ।{772}*
[96.22] પ્રીતો ઽહં પ્રદિશામ્ય્ અદ્ય ફલમ્ આવૃત્તિલક્ષણમ્ ॥ [મ્બ્.હ્ 12.327.52]
[96.23] યજ્ઞીયે ચાપિ યક્ષ્યન્તિ સર્વલોકેષુ વૈ સુરાઃ ।
[96.24] કલ્પયિષ્યન્તિ વો ભાગાંસ્ તે નરા વેદકલ્પિતાન્* ॥{773}* [મ્ભ્ 12.327.54]
!{769}! મ્ભ્: તતસ્ તે વિબુધાઃ સર્વે બ્રહ્મા તે ચ મહર્ષયઃ.
[રુદ્રીદીનાં નારાયણાઙ્ગતયા પૂજાર્હત્વમ્]
[97.1] યો મે યથા કલ્પિતવાન્ ભાગમ્ અસ્મિન્ મહાક્રતૌ ।
[97.2] સ મહાયજ્ઞભાગાર્હો વેદસૂત્રે મયા કૃતઃ ॥"*{774}* ઇતિ [મ્ભ્ 12.327.55]
[97.3] શ્રીભાગવતે: "અહં ભવો દક્ષભૃગુપ્રધાનાઃ પ્રજેશભૂતેશસુરેશમુખ્યાઃ ।
[97.4] સર્વે વયં યન્નિયમં પ્રપન્ના મૂર્ધ્નાર્પિતં લોકધુરં વહામઃ ॥"*{775}*
[97.5] એવં ચ ભવાદીનામ્ અપિ નારાયણાઙ્ગત્વેન પૂજાર્હત્વાવગમાત્.
[97.6] "અઙ્ગભાવેન દેવાનામ્ અર્ચનં ન નિષિદ્ધ્યતે ।
[97.7] સ્વતન્ત્રબુદ્ધ્યા કુર્વન્ હિ બ્રાહ્મણો નરકં વ્રજેત્ ॥
[97.8] બ્રહ્માણમ્ ઇન્દ્રમ્ અગ્નિં વા હરેર્ આવરણં વિના ।
[97.9] યસ્ તુ સમ્પૂજયેદ્ વિપ્રઃ સ પાષણ્ડી ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ॥"
[97.10] ઇત્યાદિના અઙ્ગભાવેન તેષામ્ અર્ચનં કુર્વતો દોષાભાવસ્મરણાચ્ ચ સૂત્રે તથોક્તિઃ.
[97.11] તથા: "અન્યત્ર ત્વાં સમારોપ્ય યદ્ય્ ઉપાસા વિધીંયતે*{776}* ।
[97.12] સા વૃત્તિઃ પ્રચ્યુતા પ્રોક્તા તવ તત્ત્વં તથૈવ ચ ॥ [ક્જ્.ક્ ]
[97.13] ત્વયિ સર્વં સમારોપ્ય યદ્ય્ ઉપાસા વિધીયતે ।
[97.14] સા વૃત્તિઃ સકલા જ્ઞેયા તવ તત્ત્વં તવૈવ હિ ॥" [ક્જ્ક્ ]
[97.15-18] ઇતિ જ્ઞાનકાણ્ડે કશ્યપેનોપાસનસ્વરૂપભેદપ્રદર્શનાત્ "વિષ્ણોર્ નિત્યાર્ચા સર્વદેવાર્ચા ભવતી"*{777}*તિ મુખ્યત્વેન સૂત્રેણ પ્રતિપાદિતત્વાત્ પ્રચ્યુતિફલપ્રદત્વાભાવાચ્ ચ તેષામ્ અઙ્ગભાવેન પૂજનં યુજ્યતે. આપસ્તમ્બાદિસૂત્રેષુ સર્વસંસ્કારાણાં સદ્વારકત્વેન પ્રતિપાદનાત્ નારાયણૈકપરત્વેન સકૃદ્ અપિ સ્મરણાભવાત્ તેષાં ન નારાયણૈકપરત્વમ્.
[આપસ્તમ્બાદિસૂત્રાણાં નારાયણૈકપરત્વાભાવઃ]
[97.19-21] નનુ બોધાયનેનાપિ "અથાતો વિષ્ણુપ્રતિષ્ઠાકલ્પં વ્યાખ્યસ્યામો દ્વાદશ્યામ્ એકાદશ્યાં શ્રોણાયાં વા યાનિ ચાન્યાનિ શુભનક્ષત્રાણિ"*{778}* ઇત્ય્ આરભ્ય "દ્વાદશનામભિઃ અમુષ્મૈ સ્વાહા અમુષ્મૈ સ્વાહા"*{779}* ઇત્યાદિના હોમાદિકમ્ ઉક્તા.
[97.22] "ત્વામ્ એકમ્ આદ્યં પુરુષં પુરાતનં
[97.23] નારાયણં વિશ્વસૃજં યજામહે ।
[97.24] ત્વમ્ એવ યજ્ઞો વિહિતો વિઘ્નેયઃ
[97.25] ત્વમ્ આત્મનાત્મન્ પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ હવ્યમ્ ॥" [બૌધ્ગૃશેષ્સ્ 2.13.36]
!{774}! મ્ભ્: યો મે યથા કલ્પિતવાન્ ભાગમ્ અસ્મિન્ મહાક્રતૌ । સ તથા યજ્ઞભાગાર્હો વેદસૂત્રે મયા કૃતઃ.
[આપસ્તમ્બાદીનાં નાનાદેવતાપરત્વમ્]
[98.1-5] ઇતિ નારાયણૈકપરત્વેન પ્રતિપાદનાત્ કથં તેષાં નારાયણૈકપરત્વં નાસ્તીત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ ચેત્ - સત્યમ્. આપસ્તમ્બાદીનામ્ આચાર્યેણાનેન બોધાયનેન નારાયણૈકપરત્વેન પ્રતિષ્ઠાદિકમ્ અનુક્તમ્. કિન્તુ. "અથ રુદ્રપ્રતિષ્ઠાવિધિં*{780}* વ્યાખ્યાસ્યામઃ. ચતુર્થ્યામ્ અષ્ટમ્યામ્ આર્દ્રાયામ્ અપભરણ્યાં વા*{781}* યાનિ ચાન્યાનિ શુભનક્ષત્રાણિ" ઇતિ પ્રકૃત્ય "ભવાય દેવાય સ્વાહે"ત્યાદિભિઃ "ભવસ્ય દેવસ્ય પત્ન્યૈ સ્વાહે"*{782}*ત્યાદિભિશ્ ચ હોમાદિકમ્ ઉક્ત્વા [બૌધ્ગૃશેષ્સ્ 2.16.1-2]
[98.6] "ત્વામ્ એકમ્ આદ્યં પુરુષં પુરાતનં
[98.7] રુદ્રં શિવં વિશ્વસૃજં યજામહે ।
[98.8] ત્વમ્ એવ યજ્ઞો વિહિતો વિધેયસ્

[98.9] ત્વમ્ આત્મનાત્મન્ પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ હવ્યં ॥" [બૌધ્ગૃશેષ્સ્ 2.16.39]
[98.10] ઇતિ શિવપ્રતિષ્ઠા, એવં "અથાતો મહાદેવસ્યાહરહઃ પરિચર્યાવિધિં વ્યાખ્યાસ્યામઃ"*{783}*
[98.11-15] ઇત્ય્ આરભ્ય "મહાદેવમ્ આવાહયેત્ - આયાતુ ભગવાન્ મહાદેવ"*{784}* ઇતિ પૃથક્ત્વેન રુદ્રપૂજા ચ પ્રતિપાદિતા. તથા - અન્યત્ર "અથાતો ઽર્ધમાસે ઽર્ધમાસે ઽષ્ટમ્યાં બ્રાહ્મણાઃ સ્ત્રિયશ્ ચાહુઃ" ઇત્ય્ આરભ્ય "અથ પ્રદોષે રુદ્રં વિરૂપાક્ષં સપનીકં*{785}* સસુતં સપાર્ષદમ્" ઇત્યાદિભિઃ રુદ્રાવાહનમ્ ઉક્તમ્. એવં "આદિત્યમ્ અમ્બિકાં વિષ્ણું ગણનાથં મહેશ્વરમ્"*{786}* ઇતિ પઞ્ચપૂજા ચ. અતઃ બોધાયનસૂત્રં નારાયણૈકપરં ન ભવતિ.
[98.16-18] અથ આપસ્તમ્બાદયઃ કિં નારાયણૈકપરઃ - અત રુદ્રપરાઃ આહોસ્વિત્ નાનાદેવતાપરાઃ?. નારાયણૈકપરા ઇતિ ચેન્ ન. જાતિકુલાચારાદિષ્વ્ આગોત્રપ્રથમાદ્ આરભ્ય:
[98.19] "શ્વશ્રૂરસ્ય દિગમ્બરવ્રતવતી સમ્બન્ધિનસ્ સૌગતાઃ ।
[98.20] માતા ચાસ્ય પિતા ચ પાશુપતિનૌ વૈશેષિકો દેશિકઃ ।
[98.21] ભ્રાતા તિષ્ઠતિ સાઙ્ખ્યયોગસમયે ચાર્વાકશિષ્યસ્ સખા
[98.22] મિથ્યાચારસમાહ્વયસ્ સ્વયમ્ અસૌ વિપ્લાવિકો વૈદિકઃ ॥"
!{780}! બૌધ્ગૃશેષ્સ્: રુદ્રપ્રતિષ્ઠાકલ્પં.
[98.23-99.4] ઇત્ય્ ઉક્તરીત્યા એતેષાં શૈવપાશુપતવૈષ્ણવાદ્યાકરિણ વિદ્યમાનત્વાત્ આપસ્તમ્બાદિસૂત્રાણ્ય્ અપિ નારાયણૈકપરાણિ ન ભવન્તિ. ભગવતો નારાયણસ્ય સમારાધનવિધિપ્રતિપાદનાભાવાચ્ ચ. નારાયણૈકપરઞ્ ચેદ્ આપસ્તમ્બાદિસૂત્રં તર્હિ તત્સૂત્રોક્તધર્માનુષ્ઠાતારઃ સર્વે ઽપિ નારાયણૈકપરા એવ સ્યુઃ. ન ચ તથા દૃશ્યતે. પાઞ્ચરાત્રાદ્યુક્તમાર્ગેણ વૈષ્ણવસંપાદને "સ્વસૂત્રે વિદ્યમાને તુ" - "સ્વસૂત્રસ્ય પરિત્યાગાત્" - "યસ્ સ્વધર્મં પરિત્યજ્ય" "વિધર્મઃ પરધર્મશ્ ચ" - શ્રેયા સ્વધર્મો વિગુણઃ" - ઇત્યાદિ વચનપ્રતિપાદિતસ્વસૂત્રપરિત્યાગપરધર્મસ્વીકારશાખારણ્ડત્વાદિદોષાઃ પ્રસજ્યેરન્.
[99.5-6] "સ્વશાસ્ત્રનિર્ણયે સત્યે સત્યાઃ સ્યુર્ લોકનિર્ણયા" ઇતિ સ્વસૂત્રસ્ય પ્રામાણ્યબુદ્ધિશ્ ચ તેષામ્ અવર્જનીયા.
[વૈખાનસાનાં અવિચ્છેદેન નારાયણપરત્વમ્]
[99.7-9] વૈખાનસાનાં સૂત્રકારાદ્ આરભ્ય અવિચ્છિન્નત્વેન શ્રીમન્નારાયણૈકપરત્વેનારાધનાદિકં પ્રત્યક્ષસિદ્ધમ્. તથા ચ સૂત્રમ્, "ગૃહે દેવાયતને વા ભક્ત્યા ભગવન્તં નારાયણમ્ અર્ચયેત્ તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદં ગચ્છતીતિ વિજ્ઞાયતે" ઇતિ*{787}*.
[99.10-12] ઇતરેષ્વ્ આપસ્તમ્બાદિષુ પિતૃ પિતામહ માતુલ માતામહ પુત્ર પૌત્ર ભ્રાતૃ સમ્બન્ધિષુ કેચિચ્ છૈવાઃ કેચિદ્ પાશુપતાઃ કેચિચ્ છાક્તાઃ નાનાદેવતાપરાશ્ ચેત્યેવમાકારેણ દૃશ્યતે.
[99.13] "જન્માન્તરસહસ્રેષુ તપોજ્ઞાનસમાધિભિઃ ।
[99.14] નરાણાં ક્ષીણપાપાનાં કૃષ્ણે ભક્તિઃ પ્રજાયતે ॥"
[99.15-16] ઇતિ કેષાઞ્ચિત્ સ્વકૃતપૂર્વપુણ્યવિશેષાન્ નારાયણપરત્વસમ્ભવે ઽપિ સ્વસૂત્રકારમ્ આરભ્ય સ્વપર્યન્તમ્ અવિચ્છિન્નત્વેન તદ્ અસ્તીતિ વક્તું ન શક્યતે. અતઃ -
[99.17] "નાનાકામહતજ્ઞાના નાનાદૈવતયાજિનઃ ।
[99.18] નરા ભગવત્ ઐકન્ત્યે ન સ્થાસ્યન્તિ કલૌ યુગે ॥ [વાયુપ્]
[99.19] આગમાદ્ અનુમાનાચ્ ચ પ્રત્યક્ષાદ્ ઉપપત્તિતઃ ।
[99.20] પરીક્ષ્ય નિપુણં બુદ્ધ્યા શ્રદ્ધાતવ્યં વિપશ્ચિતા ॥" [વાયુપ્]
[99.21-22] ઇતિ વાયુપુરાણાદિવચનાદ્ આગમાદિભિર્ નિપુણં પરીક્ષ્ય નિર્ણીત એવાર્થઃ વિપશ્ચિદ્ભિઃ અનુષ્ઠેયઃ.
[નારાયણસ્ય પારમ્યમ્]
[99.23-100.10] નનુ - કિં અર્થં નારાયણૈકપરત્વેન સૂત્રં પ્રણીતમ્ ઇતિ ચેત્ - ઉચ્યતે. નારાયણ*{788}* અખિલજગદેકકારણત્વાત્ પરંબ્રહ્મપરમાત્માદિશબ્દવાચ્યત્વાત્ અપવર્ગાદિફલપ્રદત્વાત્ સમાભ્યધિકરહિતત્વાચ્ ચ નારાયણૈકપરત્વેન પ્રણીતમ્. અત્ર - "નારાયણાદ્ રુ*{789}* જાયતે. નારાયણાદ્ ઇન્દ્રો જાયતે. નારાયણાદ્ દ્વાદશાદિત્યાઃ રુદ્રા વસવસ્ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ. નારાયણાદ્ એવ સમુદ્પદ્યન્તે. નારાયણાત્ પ્રલીયન્તે" ઇત્યાદ્યાઃ "નારાયણપરં બ્રહ્મે"ત્ય્ આરભ્ય "અન્તર્બહિશ્ ચ તત્સર્વં વ્યાપ્ય નારાયણઃ સ્થિતઃ" ઇત્ય્ આદ્યાઃ, "તમ્ એવ વિદ્વાન્ અમૃત ઇહ ભવતિ. નાન્યઃ પન્થા અયનાય વિદ્યતે" "ઉતામૃતત્વસ્યેશાનઃ" ઇત્યાદ્યાઃ, "ન તસ્ય કાર્યં કરણઞ્ ચ વિદ્યતે" "ન તત્સમશ્ચાભ્યધિકશ્ ચ દૃશ્યતે" "પરાસ્ય શક્તિર્ વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચ" ઇત્યાદ્યાઃ, "એષ સર્વભૂતાન્તરાત્મા દિવ્યો દેવ એકો નારાયણઃ" ઇત્યાદ્યાઃ, "એકો હ વૈ નારાયણ આસીત્" ઇત્યાદ્યાઃ, "યતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે. યેન જાતાનિ જીવન્તિ. યત્પ્રયન્ત્ય્ અભિસંવિશન્તિ. તદ્વિજિજ્ઞાસસ્વ. તદ્ બ્રહ્મે"તિ "પતિં વિશ્વસ્યાત્મેશ્વરમ્" ઇત્યાદ્યાશ્ ચ શ્રુતયઃ પ્રમાણમ્.
!{787}! બેzઉગ્ ઔf વૈખ્સ્મ્સ્ 4.12: દ્વિજાતિર્ અતન્દ્રિતો નિત્યં ગૃહે દેવાયતને વા ભક્ત્યા ભગવન્તં નારાયણમ્ અર્ચયેત્. તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદં ગચ્છતીતિ વિજ્ઞાયતે.
[શ્વેતાશ્વતરાદેઃ રુદ્રપારમ્યપરત્વાભાવઃ]
[100.11-23] નનુ - શ્વેતાશ્વતરે - "એકો હિ રુદ્રો ન દ્વિતીયાય તસ્થે - ય ઇમાન્ લોકાન્ ઈશત ઈશનીભિઃ*{790}* - વિશ્વાધિકો રુદ્રો મહર્ષિઃ*{791}* - હિરણ્યગર્ભં જનયામાસ પૂર્વં સ નો બુદ્ધ્યા શુભયા સંયુનક્તુ*{792}* - "ઉમાસહાયં પરમં મહેશ્વરં ત્રિયમ્બકં નીલકણ્ઠં પ્રશાન્તમ્. જ્ઞાત્વા મુનિર્ ગચ્છતિ ભૂતયોનિં સમસ્તસાક્ષિં તમસઃ પરસ્તાત્" ઇત્યાદિભિઃ રુદ્રસ્યાપિ જગત્કારણત્વાદિ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ ચેત્ - ઉચ્યતે. આપાતતો રુદ્રપરત્વેનાવગમ્યમાને ઽપિ વિચાર્યમાણે નારાયણપરત્વમ્ એવ. એક એવ રુદ્ર ઇત્ય્ અનુપપન્નમ્. "સહસ્રાણિ સહસ્રશો યે રુદ્રા" ઇત્યાદિ શ્રુતિભિઃ "એકાદશરુદ્રા" ઇત્યાદિભિશ્ ચ અનેકરુદ્રાણાં વિદ્યમાનત્વાવગમાત્ ક્રૂરસ્ય રુદ્રશબ્દવાચ્યસ્ય "બૃહત્ત્વાત્ બૃંહણત્વાચ્ ચ તદ્બ્રહ્મેતિ પ્રકીર્તિતમ્" ઇતિ બ્રહ્મશબ્દવાચ્યત્વાસમ્ભવાત્, "તેષામ્ અસુરાણાં તિસ્રઃ પુર આસન્ન્" ઇત્ય્ આરભ્ય, "ઇદમ્ અસિષ્યતીતિ રુદ્રમ્ અબ્રુવન્ રુદ્રો વૈ ક્રૂરસ્ સો ઽસ્યત્વિતિ. સો ઽબ્રવીદ્ વરં વૃણૈ અહમ્ એવ પશૂનામ્ અધિપતિરસાવ્ ઇતિ તસ્માદ્ રુદ્રઃ પશૂનામ્ અધિપતિર્ ઇતિ" "રુદ્રો વા અકામયત પશુમાન્ સ્યામ્ ઇતિ - "માતા રુદ્રાણાં દુહિતા વસૂનામ્" ઇતિ. પશુપતિત્વયાચકત્વાત્. "નૈવ દેવો ન મર્ત્યઃ. ન રાજા વરુણો વિભુઃ. નાગ્નિર્નેન્દ્રો ન પવમાનઃ.
!{790}! શ્વેતુ 3.2: એકો હિ રુદ્રો ન દ્વિતીયાય ??થુર્ ય ઇમાં લ્લોકાન્ ઈશત ઈશનીભિઃ.
[બ્રહ્મરુદ્રાદીનાં નારાયણસામ્યાભાવઃ]

[100.24-101.7] માતૃક્કશ્ ચ ન વિદ્યતે - ઇત્ય્ આરભ્ય "એતદ્ રુદ્રસ્ય ધનુઃ. રુદ્રસ્યત્વેન ધનુરાર્ત્નિઃ. શિર ઉત્પિપેષ. સ પ્રવર્ગ્યો ઽભવત્. તસ્માદ્ યસ્ સપ્રવર્ગ્યેણ યજ્ઞેન યજતે. રુદ્રસ્ય સ શિરઃ પ્રતિધાતિ. નૈનં રુદ્ર આરુકો ભવતિ" ઇત્ય્ ઉક્તત્વાચ્ ચ રુદ્રસ્ય બ્રહ્મશબ્દવાચ્યત્વં ન સમ્ભવતિ. રુદ્ર હર પશુપતિ નીલગ્રીવ શિતિકણ્ઠ ભવ શર્વ કપર્દીત્યાદીનામ્ એકત્વેન શ્રુયમાણાનામ્ એકત્વં ન સમ્ભવતિ. ઈશ્વર મહેશ્વર પરમમહેશ્વર ઇતિ પરમમહેશ્વરશબ્દશ્રવણાત્. "શિવ એકો ધ્યેયઃ શિવશ્શઙ્કરઃ સર્વમ્ અન્યત્પરિત્યજ્યે" ત્યાદિના શિવશબ્દવાચ્યાદ્ અધિકત્વેન શિવતરશિવતમશબ્દવાચ્યસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્. શમ્ભુશબ્દસ્ય વિશ્વશમ્ભુત્વશ્રવણાત્ ઈશાનસ્ય જગદીશાનત્વશ્રવણાત્ મહાદેવસ્ય "તમીશ્વરાણાં પરમં મહેશ્વરં તં દેવતાનાં પરમઞ્ ચ દૈવતમ્" ઇતિ શ્રવણાચ્ ચ રુદ્રાદીનાં પરંબ્રહ્મશબ્દવાચ્યત્વં ન સમ્ભવતિ.
[101.8-12] નનુ - શ્વેતાશ્વતરે - ઉમાસહયવિશેષિત પરમમહેશ્વરશબ્દવાચ્યસ્ય રુદ્રત્વસમ્ભવાત્ પરંબ્રહ્મશબ્દવાચ્યત્વં તસ્ય સમ્ભવતીતિ ચેત્ - ન. પરમમહેશ્વરશબ્દસ્ય ઉમાસહાયમ્ ઇત્ય્ અત્ર રુદ્રાદિષ્વ્ અનુપપન્નત્વાત્. ઉકારસ્ત્વવધારણાર્થઃ. ઉ - મા સહાયં લક્ષ્મીસહાયં પરમં મહેશ્વરમ્ એવ ત્રિલોચનત્વાદિવિશેષણવિશિષ્ઠં લક્ષ્મીનરસિંહં ધ્યાત્વેત્યર્થઃ. યદ્વા. દેવમનુષ્યાદ્યપેક્ષયા પરમમહેશ્વરત્વાત્,
[101.13] "સૃષ્ટિસ્થિત્યન્તકરણીં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાત્મિકામ્ ।
[101.14] સ સંજ્ઞાં યાતિ ભગવાન્ એક એવ જનાર્દનઃ ॥"
[101.15-18] ઇતિ ભગવચ્છરીરભૂતત્વાચ્ ચ રુદ્રસ્ય પરમમહેશ્વરત્વમ્. એવં ભૂતં રુદ્રં ધ્યાત્વા મુનિર્ મનનશીલસ્સન્ ભૂતયોનિં સર્વકારણકારણં સમ્સ્તરક્ષકં તમસઃ પરસ્તાત્ ગચ્છતિ. "આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાદ્" ઇત્યાદિભિઃ તમસઃ પારવર્તિનં પ્રકૃતેઃ પરં પરમાત્માનં નારાયણં ગચ્છતિ - પ્રાપ્નોતિ ઇત્ય્ અર્થઃ.
[101.19] કિઞ્ચ - અત્ર: સનો દેવઃ શુભયા સ્મૃત્યા સંયુનક્તુ. ઇત્ય્ અનેન
[101.20] "આરોગ્ય ભાસ્કરાદ્ ઇચ્છેત્ શ્રિયમ્ ઇચ્છેદ્ ધૂતાશનાત્ ।
[101.21] શઙ્કરાત્ જ્ઞાનમ્ અન્વિચ્છેત્ મોક્ષમ્ ઇચ્છેજ્ જનાર્દનાત્ ॥"
[101.22-23] ઇતિ જ્ઞાનપ્રદત્વાત્ શઙ્કરોપાસનમ્ ઉચ્યતે. અતો ભગવતા નારાયણેન સામ્યં બ્રહ્મરુદ્રાદીનાં નોપપદ્યતે.
[101.24] ભારતે: "યે તુ સામાન્યભાવેન મન્યન્તે પુરુષોત્તમમ્ ।
[101.25] તે વૈ પાષણ્ડનો જ્ઞેયાસ્ સર્વકર્મબહિષ્કૃતાઃ ॥ [મ્બ્.હ્ ]

[રુદ્રાદિસામ્યેન નારાયણાવમન્તૄણામ્ અનિષ્ટમ્]
[102.1] યસ્ તુ નારાયણં દેવં સામાન્યેનાભિમન્યતે ।
[102.2] સ યાતિ નરકં ઘોરં યાવચ્ ચન્દ્રાદિવાકરમ્ ॥ [મ્બ્.હ્ ]
[102.3] યો મહાદ્વિષ્ણુમ્*{793}* અન્યેન હીનદેવેન દુર્મતિ ।
[102.4] સાધારણં સકૃદ્ બ્રૂતે સો ઽન્ત્યજો નાન્ત્યજોં ઽત્યજઃ ॥" [મ્ભ્ ]
[102.5] વારાહે: "અન્યદેવસમં યે તુ મન્યન્તે માં નરાધમાઃ ।
[102.6] ચણ્ડાલતાં વ્રજન્ત્ય્ આશુ જન્મનિ નવ પઞ્ચ ચ ॥" ઇતિ [વરાહપ્]
[102.7] શ્રીભાગવતે: "યસ્ તુ નારાયણં દેવં સમત્વેનાવમન્યતે ।
[102.8] સકૃત્તેનાવમાનેન નરકાન્નાતિવર્તતે ॥ [ભાગવતપ્ ]
[102.9] અસ્માદ્ અન્યં પરત્વેન ચિન્તયાનો હ્ય્ અચેતનઃ ।
[102.10] સ પાષણ્ડીતિ વિજ્ઞેયસ્ સર્વકર્મબહિષ્કૃતઃ ॥" ઇતિ [ભાગવતપ્ ]
[102.11] કૌર્મે: "યે ઽન્યં દેવં પરત્વેન વદન્ત્ય્ અજ્ઞાનમોહિતાઃ ।
[102.12] નારાયણાજ્ જગન્નાથાત્ તે વૈ પાષણ્ડિનઃ સ્મૃતાઃ ॥ [કૂર્મપ્ ]
[102.13] યસ્ તુ નારાયણં દેવં બ્રહ્મરુદ્રાદિદૈવતૈઃ ।
[102.14] સમત્વેનૈવ વીક્ષેત સ પાષણ્ડી ભવેદ્ દ્વિજઃ ॥" ઇતિ [કૂર્મપ્ ]
[102.15] ભારદ્વાજ: "અશુદ્ધા બ્રહ્મરુદ્રાદ્યા જીવા વિષ્ણોર્ વિભૂતયઃ ।
[102.16] તાન્ વૈ કુદૃષ્ટયસ્ સમ્યક્ પરત્વેનાપ્ય્ ઉપાસતે ॥" ઇતિ
[102.17] વારાહે: અગસ્ત્યં પ્રતિ રુદ્રઃ:
[102.18] "યો યજ્ઞૈર્ ઇજ્યતે દેવો યસ્માત્ સર્વમ્ ઇદં જગત્ ।
[102.19] ઉત્પન્નં સર્વદા યસ્મિન્ લીયતે*{794}* સચરાચરમ્ ॥ [વરાહપ્]
[102.20] નારાયણઃ પરો દેવઃ સત્ત્વરૂપી જનાર્દનઃ ।
[102.21] ત્રિધાત્માનં*{795}* સ ભગવાન્ સસર્જ પરમેશ્વરઃ ॥ [વરાહપ્]
[102.22] શુદ્ધસત્ત્વસ્ સ્વયં જજ્ઞે રજસ્સત્ત્વાદિકં વિભુઃ ।
[102.23] સસર્જ નાભિકમલે બ્રહ્માણં કમલાસનમ્ ॥ [વરાહપ્]
[102.24] રજસા તમસા યુક્તં સો ઽપિ માં સસૃજે પ્રભુર્ ॥" ઇતિ [વરાહપ્]
!{793}! લિએસ્: મહાવિષ્ણુમ્.
[103.1] નનુ: "સર્વપાપહરઞ્ ચેહ પશ્ચાત્ સંસારનાશનમ્ ।
[103.2] સુવર્ણરૌપ્યતામ્રાદ્યૈઃ લોહેનાપિ તથૈવ ચ ॥ [વરાહપ્]
[103.3] તથા રયાઙ્ગમ્*{796}* અષ્ટાઙ્ગં સુનાભઞ્ ચ સુવૃત્તકમ્ ।
[103.4] જ્વાલાચતુષ્કસંયુક્તં કૃત્વા ચૈવ વિધાનતઃ ॥ [વરાહપ્]
[103.5] અગ્નૌ પ્રતાપ્ય વિધિવત્ ધારયેદ્ ભક્તિસંયુતઃ ॥" ઇતિ [વરાહપ્]
[103.6] "યજ્ઞો દાનં તપો હોમો ભોજનં પિતૃતર્પણમ્ ।
[103.7] ચક્રલાઞ્છનહીનસ્ય વિપ્રસ્ય વિફલં ભવેત્ ॥ [વરાહપ્.]
[103.8] શ્રાદ્ધે દાને વ્રતે યજ્ઞે વિવાહે ચોપનાયને ।
[103.9] ચક્રાઙ્કિતં વિપ્રમ્ એવ પૂજયેદ્ અપરં ન તુ ॥" [વરાહપ્]
[103.10-11] ઇત્યાદિવચનૈઃ ચક્રાદિનાનઙ્કિતસ્ય*{797}* વૈષ્ણવત્વાભાવાત્ વૈખાનસાનાં*{798}* કથં વા વૈષ્ણવત્વમ્ ઇતિ ચેત્ - ઉચ્યતે.
[ચક્રાદ્યનઙ્કિતાનામ્ અપિ વૈખાન્સાનાં વૈષ્ણવત્વમ્]
[103.12-13] "યસ્ય મે શ્રિયમ્ અમિતાં દાતું ગર્ભ એવ કરે ચક્રં ધારયામિ સ ચક્રવર્તી ભવતિ" ઇતિ શ્રુતેઃ
[103.14] "વૈખાનસાનાં સર્વેષાં ગર્ભવૈષ્ણવજન્મનામ્ ।
[103.15] નારાયણઃ સ્વયં ગર્ભે મુદ્રાં ધારયતે નિજામ્* ॥{799}*" ઇતિ

[103.16] "સુદર્શનમ્ અભીત્ય્ ઉક્ત્વા દક્ષિણે તુ સુદર્શનમ્ ।
[103.17] રવિપામ્ ઇતિ વામે તુ શઙ્ખઞ્ ચ બિભૃયાત્ કરે* ॥{800}*"
[વૈખાનસાનાં ગર્ભતો વૈષ્ણવત્વમ્]
[103.18] ઇતિ ભૃગુણોક્તત્વાચ્ ચ શ્રીવિષ્ણુબલિકર્મણા વૈખાનસાનાં ગર્ભવૈષ્ણવત્વાદિકં પ્રતિપન્નમ્.
[103.19] તથા*{801}*: "ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્ય્ અર્થા હ્ય્ અર્થેભ્યશ્ ચ પરં મનઃ ।
[103.20] મનસસ્ તુ પરા બુદ્ધિર્ બુદ્ધેર્ આત્મા મહાન્ પરઃ ॥
[103.21] મહતઃ પરમ્ અવ્યક્તમ્ અવ્યક્તાત્ પુરુષઃ પરઃ ।
[103.22] પુરુષાન્ ન પરં કિઞ્ચિત્ સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃ ॥"
[ગર્ભગતસ્ય પ્રપદનોપપત્તિઃ]
[103.23] ઇતિ શ્રુતેઃ પરમૈકાન્તિત્વં પરમપુરુષવશીકરણદ્વારા ગર્ભગતસ્ય પ્રપત્તિર્ અપિ સમ્ભવતિ.
[103.24] ગર્ભગતસ્ય પ્રપત્તિર્ અપિ ગર્ભોપનિષદિ શ્રૂયતે. "જ્ઞાનાદ્ ધ્યનાદ્ અક્ષરમ્ ઓઙ્કારઃ ચિન્તયતિ."*{802}*
!{796}! ધ્ન્[ત્] 607: રથાઙ્ગમ્.
[104.1-2] ઇત્ય્ ઉક્ત્વા "અથ નવમે માસિ સર્વલક્ષણસમ્પૂર્ણો ભવતિ. પૂર્વજાતિં સ્મરતિ. કૃતાકૃતઞ્ ચ કર્મ ભવતિ. શુભાશુભઞ્ ચ કર્મ વિન્દતિ."*{803}*
[104.3] "નાનાયોનિસહસ્રાણિ દૃષ્ટા*{804}* ચૈવ તતો મયા ।
[104.4] આહારા વિવિધા ભુક્તાઃ પીતાશ્ ચ વિવિધાઃ સ્તનાઃ ॥ [ગર્ભ.ઉ 4.1]
[104.5] જાતસ્યૈવ મૃતસ્યૈવ જન્મ ચૈવ પુનઃ પુનઃ ।
[104.6] અહો દુઃખો દધૌ મગ્નો ન પશ્યામિ પ્રતિક્રિયામ્ ॥" ઇત્યુક્ત્વા [ગર્ભૌ 4.2]
[104.7] "યદિ યોન્યાઃ પ્રમુચ્યે ઽહં તં પ્રપદ્યે નારાયણામ્*{805}* ।
[104.8] અશુભક્ષયકર્તારં ફલમુક્તિપ્રદાયકમ્* ॥{806}*" ઇતિ [ગર્ભૌ 4.6]
[104.9-14] *{807}*પુરુષસૂક્તભાષ્યે - મુદ્ગલોપનિષદિ - "વામદેવો ઽપ્ય્ આઙ્ગિરસસ્ સન્ પૂર્વપૂજાં સમારાત્રિં પત્ન્યનસૂયાગર્ભ એવ શયાનો બ્રહ્મૈવ વેદયાઞ્ ચક્રે સ ગર્ભં પુરો ભિત્વા બ્રહ્મલોકમ્ ઉપચક્રામ તમ્ ઉત્ક્રામાન્તમ્ આહ મધ્યે ઽધ્વાનમ્ ઇન્દ્રઃ ઉપનિષદ ઉવાચ, ભગવન્ ગર્ભપઞ્જરે એવાભિનિવેશમાન અનભિજ્ઞાતોપાયો ઽસ્માત્ કિઞ્ચિદ્ ધાદિત્યા સ ગર્ભસ્ સર્વો મન્યમાનો ઽધ્વનઃ પારમ્ ઉપગચ્છસી"ત્યાદિ. તથા ચ ગર્ભગતસ્ય પ્રપદનવિચારશ્રવણાદ્યુપપદ્યત એવ.
[વૈદિકતાન્ત્રિકભેદેન પ્રપત્તેર્ દ્વૈવિદ્યમ્]
[104.15-16] વૈદિકતાન્ત્રિકભેદેન પ્રપત્તિર્ દ્વિવિધા - પ્રણવપૂર્વકત્વેન પુરુષાદ્યાવાહનાદિકં વૈદિકમ્.
[વૈદિકપ્રપત્તેર્ લક્ષણમ્]
[104.17] શ્રુત્યન્તરે: "અકારેણોચ્યતે વિષ્ણુસ્ સર્વલોકેશ્વરો હરિઃ ।
[104.18] ઉદ્ધૃતા વિષ્ણુના લક્ષ્મીર્ ઉકારેણ તથોચ્યતે ।
[104.19] મકારસ્ તુ તયોર્ દાસ ઇતિ પ્રણવલક્ષણમ્* ॥{808}*" ઇતિ
[104.20] કિઞ્ચ. પ્રણવોચ્ચારણમાત્રેણ શઙ્ખચક્રાદિધારણમ્ અપિ સમ્ભવતીતિ શ્રુયતે*{809}*.
[104.21-24] કૈવલ્યોપનિષદિ - "ધૃતોર્ધ્વપુણ્ડ્રઃ કૃતચક્રધારી વિષ્ણું પરં ધ્યાયતિ યો મહાત્મા. સ્વરેણ મન્ત્રેણ સદા હૃદિસ્થં પરાત્ પરં યન્મહતો મહાન્તમ્." ઇતિ. સર્વકારણભૂતાય સર્વરક્ષકાય સર્વશેષિણે શ્રિયઃ પતયે એવ સ્વાભાવિકશેષભૂત ઇતિ સર્વદાનુસન્ધાનમ્ એવ વૈદિકી પ્રપત્તિઃ.
!{803}! બેzઉગ્ ઔf ગર્ભૌ 3.12: અથ નવમે માસિ સર્વલક્ષણસમ્પૂર્ણો ભવતિ. પૂર્વજાતીઃ સ્મરતિ. કૃતાકૃતઞ્ ચ કર્મ ભવતિ. શુભાશુભઞ્ ચ કર્મ વિન્દતિ.
[105.1] "સ્વોજ્જીવનેચ્છા યદિ તે સ્વસત્તાયાં સ્પૃહા યદિ ।
[105.2] આત્મદાસ્યં હરેઃ સ્વામ્યં સ્વભાવઞ્ ચ સદા સ્મર ॥"
[105.3] ઇત્ય્ એવ સૂત્રે પ્રતિપદિતમ્.
[105.4] પાઞ્ચરાત્રે તુ
[105.5] "ત્યક્ત્વા ત્રયીં તન્ત્રમ્ એવ પ્રપદ્ય શરણં સ્થિતાઃ ॥" ઇતિ [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 21.56ચ્દ્]
[105.6] "અનન્યસાધ્યે સ્વાભીષ્ઠે મહાવિશ્વાસપૂર્વકમ્ ।
[105.7] તદેકોપાયતા યાચ્ઞા પ્રપત્તિઃ શરણાગતિઃ ॥"
[105.8-10] *{810}*ઇતિ ચ ઉપદિશ્યતે. તસ્યાઃ પ્રપત્તેઃ સકૃત્કરણાત્ સમન્ત્રકત્વાભાવાત્ તચ્છેષગત્યનુસ્મરણાભાવાચ્ ચ તાં તાન્ત્રિકપ્રપત્તિં વિહાય "યદ્ એવ વિદ્યયા કરોતિ તદ્ એવ વીર્યવત્તરં ભવતી"તિ શ્રુત્યા વૈદિકપ્રપત્તિમ્ એવોક્તવાન્ સૂત્રકારઃ.
[તપ્તચક્રાદ્યઙ્કં ન દ્વિજન્મનામ્]
[105.11] સ્કાન્દે: "વિષ્ણ્વાગમાદિતન્ત્રેષુ દીક્ષિતાનાં વિધીયતે ।
[105.12] શઙ્ખચક્રગદાપૂર્વૈર્ અઙ્કનં નાન્યદેહિનામ્ ॥ [સ્કન્દપ્ ]

[105.13] શિવાગમાદિદીક્ષાણાં ધાર્યં તિર્યક્ ત્રિપુણ્ડ્રકમ્ ॥" ઇતિ [સ્કન્દપ્ ]
[105.14] વિષ્ણુ: "શઙ્ખચક્રાદ્યઙ્કનઞ્ ચ ગીતનૃત્તાદિકં તથા ।
[105.15] એકજાતેર્ અયં ધર્મઃ ન જાતુ સ્યાદ્ દ્વિજન્મનામ્* ॥{811}*" ઇતિ [વિષ્ણુપ્ ]
[105.16] શ્રીભાગવતે દશમસ્કન્ધે:
[105.17] "ત્રિવક્રાયામ્ ઉપશ્લોકઃ પુત્રઃ કૃષ્ણમ્ અનુવ્રતઃ ।
[105.18] શિષ્યસ્ સાક્ષાન્ નારદસ્ય દદૌ ચિત્તમ્ અખણ્ડિતમ્ ॥
[105.19] તેનોક્તં સાત્ત્વતં તન્ત્રં યત્ જ્ઞાત્વા મોક્ષભાગ્ ભવેત્ ।
[105.20] યત્ર સ્ત્રીશૂદ્રદાસાનાં સંસ્કારો વૈષ્ણવઃ સ્મૃતઃ ॥" ઇતિ [ભાગવતપ્ ]
[તાન્ત્રિકપ્રપત્તેર્ લક્ષણાદિ]
[105.21] પદ્મપુરાણે: "વેદજ્ઞે બ્રાહ્મણે નિત્યં સર્વાસ્ તિષ્ઠન્તિ દેવતાઃ ।
[105.22] ઇતિ તિત્તિરિશાખાયાં શ્રૂયતે નૃપસત્તમ ॥ [પદ્મપ્ ]
[105.23] દક્ષિણે ઽંસે બ્રાહ્મણસ્ય શઙ્ખચક્રગદાધરઃ ।
[105.24] હરિસ્ તિષ્ઠતિ વામે તુ દેવકીસૂનુર્ આદરાત્ ॥ [પદ્મપ્ ]
!{810}! ધ્ન્[ત્] 614 સ્તત્ત્ ધ્ન્[દ્] 105.8-10: ઇતિ સકૃત્કૃતત્વાત્ મન્ત્રકત્વાભાવાત્ તચ્છેષગત્યનુસ્મરણાભાવાચ્. (યદ્ એવ વિદ્યયા કરોતિ તદ્ એવ વીર્યવત્તરં ભવતી"તિ શ્રુત્યા તાન્ત્રિકપ્રપત્તિં વિહાય વૈદિકપ્રપત્તિ)મ્ એવોક્તવાન્.
[106.1] તતો બ્રાહ્મણદેહો ઽયં દેવતાગાર ઉચ્યતે ।
[106.2] તદ્દાહે દેવતાસ્ સર્વે પલાયન્તે દિશો દશ ॥ [પદ્મપ્ ]
[તપ્તચક્રઙ્કણાદિવિધીનામ્ અધિકારી]
[106.3] અગારદાહી સ ભવેત્ તદ્દાહી બ્રાહ્મણાધમઃ ।
[106.4] શઙ્ખં ચક્રં મૃદા યસ્ તુ કુર્યાત્ તપ્તાયસેન વા ॥ [પદ્મપ્ ]
[106.5] સ શૂદ્રવત્બહિષ્કાર્યઃ સર્વસ્માદ્ દ્વિજકર્મણઃ ।
[106.6] યથા શ્મશાનજં*{812}* કાષ્ઠમ્ અનર્હં સર્વકર્મસુ ॥ [પદ્મપ્ ]
[106.7] તથા ચક્રાઙ્કિતો વિપ્રસ્ સર્વકર્મસુ ગર્હિતઃ ॥" ઇતિ. [પદ્મપ્ ]
[106.8] તત્રૈવ: "મોહાદ્ વા લોભતો વાપિ વિપ્રશ્ ચક્રાઙ્કિતો યદિ ।
[106.9] અનર્હસ્ સ હિ વિજ્ઞેયઃ શ્રૌતસ્માર્તેષુ કર્મસુ ॥ [પદ્મ.પ્ ]
[106.10] ક્રિયાસ્વ્ અનર્હતામ્ એતિ યથા કાષ્ઠં શ્મશાનગમ્ ।
[106.11] તથા ચક્રાદિના દગ્ધાઃ સર્વકર્મસ્વ્ અનર્હતામ્ ॥ [પદ્મપ્ ]
[106.12] દગ્ધાર્ધકાયો યત્રાસ્તિ ગ્રામે જનપદે ઽપિ વા ।
[106.13] શ્મશાનં તદ્ ધિ વિજ્ઞેયં વાસાનર્હં દ્વિજન્મનામ્ ॥" [પદ્મપ્ ]
[106.14-16] ઇત્યાદિના દૂષણમ્ ઉક્તમ્. એતાનિ તપ્તચક્રાઙ્કનવિધાયકાનિ વચનાનિ "વિષ્ણ્વાગમાદિતન્ત્રેષુ દીક્ષિતાનામ્" ઇત્ય્ ઉક્તત્વાત્ એકજાતિવિષયત્વેનોક્તત્વાત્ "નાન્યદેહિનામ્" ઇત્યુક્તત્વાચ્ ચ તાન્ત્રિકાગમોક્તપ્રકારેણ દીક્ષિતવિષયાણીત્ય્*{813}* અવગમ્યતે.
[106.17-19] યદ્વા વિધિનિષેધવચનાનાં વૈયર્થ્યપરિહારાય "વપાશ્રપણીભ્યામ્*{814}* અન્વારભતે તન્નૈવાન્વારબ્ધં નૈવાનન્વારબ્ધં"*{815}* "અવઘ્રેયમ્ એવ તત્ નૈવ પ્રાશિતં નૈવાપ્રાશિતમ્" ઇત્યાદિ શ્રુતિન્યાયેન સમન્ત્રકત્વેન ભાવનારૂપેણ શ્રીવૈખાનસશાસ્ત્રે પ્રતિપાદિતમ્.*{816}*. યથા:
[106.20] "સુદર્શનમ્ અભીત્ય્ ઉક્ત્વા દક્ષિણે તુ સુદર્શનમ્ ।
[106.21] રવિપામ્ ઇતિ વામે ચ શઙ્ખઞ્ ચ બિભૃયાત્ કરે* ॥{817}*" ઇતિ
[106.22] મહોપનિષદિ - બ્રહ્મસૂક્તે:
[106.23] "દક્ષિણે તુ ભુજે વિપ્રો બિભૃયાદ્ વૈ સુદર્શનમ્ ।
[106.24] સવ્યે તુ શઙ્ખં બિભૃયાદ્ ઇતિ વેદવિદો વિદુઃ* ॥{818}*" ઇતિ.
!{812}! ધ્ન્[ત્] 615: શ્મશાનગં.
[પાઞ્ચરાત્રોક્તતપ્તચક્રધારણસ્ય સર્વાધિકારિકત્વાભાવઃ]
[પાઞ્ચરાત્રાદીનાં મોહનશાસ્ત્રત્વમ્]
[107.1] મોહશાસ્ત્રત્વાત્ શપ્તવિષયત્વાચ્ ચ પઞ્ચરાત્રે તાપવિધાનં ઉક્તમ્ ઇતિ કેચિત્ વદન્તિ.*{819}*
[107.2] પદ્મપુરાણે ગૌતમ: "યન્ મયિ બ્રાહ્મણાભાસાઃ ઋજૌ કૈતવમ્ ઈદૃશમ્ ।

[107.3] અનુષ્ઠિતં તતો વેદમાર્ગભ્રષ્ઠાશ્ ચ પાપિનઃ ॥ [પદ્મ.પ્ ]
[107.4] કાલમુખે પાઞ્ચરાત્રે*{820}* કાલપાલે શામ્ભવે ઽપિ ચ ।
[107.5] શાક્તે ચ દીક્ષિતા યૂયં ભવત બ્રાહ્મણાધમાઃ ॥" ઇતિ [પદ્મપ્ ]
[107.6] બ્રહ્મા: "બૌદ્ધે ભાગવતે તન્ત્રે તૃતીયે પાઞ્ચરાત્રકે ।
[107.7] દીક્ષિતાશ્ ચ દ્વિજા નિત્યં ભવેયુર્ નિર્ભયા હરે ॥ [પદ્મપ્ ]
[107.8] શ્રૌતસ્માર્તસમાચારે સદ્યોમુક્તિકરે શુભે ।
[107.9] ત્વદ્ભક્તિવિમુખા નિત્યં ભવેયુઃ પરિમોહિતાઃ ॥ [પદ્મ.પ્ ]
[107.10] શઙ્ખ્વૈખનચક્રગદાપૂર્વવજ્રપાશાઙ્કુશાદિભિઃ ।
[107.11] અઙ્કિતાઃ શ્રદ્ધયા યૂયં ભવત બ્રાહ્મણાધમાઃ ॥" ઇતિ [પદ્મપ્ ]
[107.12] સ્કાન્દે - "સૂતસંહિતાયામ્ સરસ્વતીં પ્રતિ રુદ્રઃ:
[107.13] "શ્રુતિર્ બલીયસીત્ય્ ઉક્તા પ્રમાણાનાં સુલોચને" ઇત્ય્ આરભ્ય [સ્કન્દપ્ ]
[107.14] "પાઞ્ચરાત્રાદિમાર્ગાણાં વેદમૂલત્વમાસ્તિકે ।
[107.15] ન હિ સ્વતન્ત્રતસ્ તેન ભ્રાન્તિમૂલાનિ રૂપિણિ ॥ [સ્કન્દપ્ ]
[107.16] તથાપિ યો ઽંશો માર્ગેણ વૈદિકેનાવિરુદ્ધ્યતે ।
[107.17] સો ઽંશઃ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં કેષાઞ્ચિદ્ અધિકારિણામ્ ॥ [સ્કન્દપ્ ]
[107.18] અત્યન્તસ્ ખલિતાનાન્ તુ પ્રાણિણાં વેદમાર્ગતઃ ।
[107.19] પાઞ્ચરાત્રાદયો માર્ગાઃ કાલેનૈવોપકારકાઃ ।
[107.20] તાન્ત્રિકાણાં મહાદેવિ ન લભ્યો ઽવ્યવધાનતઃ ॥" ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્. [સ્કન્દપ્ ]
[107.21] કૌર્મે: "પુરા દારુવને પુણ્યે મુનયો ગૃહમેધિનઃ ॥" [કૂર્મપ્ 16.97અબ્]
[107.22] ઇત્ય્ આરભ્ય માયયા ગોકલ્પનાદિ શાપપ્રાપ્તિપર્યન્તમ્ ઉક્ત્વા:
[107.23] "કા નો વૃત્તિર્ મહાદેવ શાપાન્નઃ ત્રાતુમ્ અર્હસિ* ।{821}* [કૂર્મપ્ 16.112ચ્દ્]
[107.24] તથા પાર્શ્વસ્થિતં વિષ્ણું સમ્પ્રેક્ષ્ય વૃષભધ્વજઃ* ।{822}*
!{819}! ધ્ન્[ત્] 619: મોહશાસ્ત્રત્વાચ્ છપ્તવિષયત્વાચ્ ચ પઞ્ચરાત્ર ઉક્તમ્ ઇતિ કેચિત્ વદન્તિ. યથા.
[પાઞ્ચરાત્રસ્ય વેદભ્રષ્ટાનુદ્દિશ્ય પ્રવૃત્તત્વમ્]
[108.1] કિમ્ એતેષાં ભવેત્ કાર્યં પ્રાહ પુણ્યૈષિણામ્ ઇતિ ॥ [કૂર્મ.પ્ 16.113]
[108.2] તતસ્ સ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ શરણ્યો ભક્તવત્સલઃ ।
[108.3] ગોપતિં પ્રાહ વિપ્રેન્દ્રાન્ આલોક્ય પ્રણતાન્ હરિઃ ॥ [કૂર્મપ્ 16.114]
[108.4] ન વેદબાહ્યે શાસ્ત્રે ચ*{823}* પુણ્યલેશો ઽપિ શઙ્કર ।
[108.5] સઙ્ગચ્છતે યતો ધર્મો વેદાદ્ એવ હિ નિર્બભૌ* ॥{824}* [કૂર્મપ્ 16.115]
[108.6] તથાપિ ભક્તવાત્સલ્યાત્ રક્ષણીયા મહેશ્વર* ।{825}*
[108.7] આવાભ્યાં સર્વ એવૈતે વિપ્રા વૈ નાત્રસંશયઃ* ॥{826}* [કૂર્મપ્ 16.116]
[108.8] તસ્માદ્ વૈ વેદબાહ્યાનાં રક્ષણાર્થઞ્ ચ પાપિનામ્* ।{827}*
[108.9] વિમોહનાય શાસ્ત્રાણિ કરિષ્યામિ વૃષધ્વજ* ॥{828}* [કૂર્મપ્ 16.117]
[108.10] એવં સઞ્ચોદિતો રુદ્રો માધવેનાસુરારિણા* ।{829}*
[108.11] ચકાર મોહશાસ્ત્રાણિ કેશવો ઽપિ શિવેરિતઃ ॥ [કૂર્મપ્ 16.118]
[108.12] કાપાલં યામલં વામં*{830}* ભૈરવં પૂર્વપશ્ચિમમ્ ।
[108.13] પાઞ્ચરાત્રં પાશુપતં*{831}* તથાન્યાનિ સહસ્રશઃ ॥ [કૂર્મપ્ 16.119]
[108.14] કૃત્વા ચાર્ચ્ય ચ તદ્ દેવાન્ *{832}* કુર્વાણાસ્ તત્ર ચોદિતમ્* ।{833}*
[108.15] પતન્તિ નરકે ઘોરે બહૂન્ કલ્પાન્ પુનઃ પુનઃ ॥" ઇત્યાદિ ચોક્તમ્ [કૂર્મપ્ 16.120]
[108.16] સ્કાન્દે શઙ્કરસંહિતાયામ્