Language

ENहिગુ
Scripture Library

Daśavidhāhetunirūpaṇa · Part 2140

[31.13] ity ukto bhagavān devaḥ śāstraṃ śrutipathāgatam //
[31.14] sahasrakoṭibhiḥ ślokais saṅkhyātaṃ bahuvistaram /
[31.15] sūtramūlam anādyantaṃ kalpe kalpe samāśritam //
[31.16] uvāca jagatāṃ prītyai yajñānāṃ pūraṇāya ca /
[31.17] mūlaṃ sarvāgamānāñ ca purāṇānāṃ tathaiva ca //
[31.18] smṛtīnāṃ sarvasūtrāṇāṃ pratyaṅgopāṅgaśobhinām /
[31.19] vedāś ca vikhanaśśāstraṃ pramāṇam iti cerayan //
[31.20] yathā vaikhānasaṃ pūrve 'han sāmabhavatīti*{299}* ca /
[31.21] ye nakhā bhuvi sañjātās te vai vaikhānasā iti //
[31.22] śrutyuktaṃ tad idaṃ śāstraṃ vaikhānasamahārṇavam /
[31.23] ity uktvā bhagavān ādyas tatraivāntaradhīyata //
[31.24] tataḥ paraṃ caturvaktro jaṭākāṣāyadaṇḍabhṛt /
[31.25] naimiśāraṇyam āsādya dvijasaṅghaniṣevitam*{300}* //
!{296}! DHN[T] 162: (iddham).
[32.1] tapas taptvā ciraṃ kālaṃ dhyāyaṃs tejas tu vaiṣṇavam /
[32.2] paścād apaśyad viṣṇūktam āgamaṃ vistarāt tadā //
[32.3] saśrautañ ca sagṛhyañ*{301}* ca vedamantrair abhiṣṭutam /
[32.4] saṃkṣipya sāram ādāya śāṇollikhitaratnavat //
[32.5] dhātā vikhanaso nāma*{302}* marīcyādisutān munīn /
[32.6] abodhayad idaṃ śāstraṃ sārdhakoṭipramāṇataḥ*{303}* //
[32.7] kalpe kalpe purā viṣṇur udbhūtaḥ pūrvavat sadā /
[32.8] tasmād vaidikam ācāraṃ yaḥ kartuṃ bhuvi vāñchati //
[32.9] tasyedaṃ śāstram ity uktaṃ netareṣābhitīritam //"
[vaikhānasasūtrasya tatsūtriṇāṃ ca māhātmyam]
[32.10] purātantre saptacatvāriṃśe 'dhyāye:
[32.11] ṛṣaya ūcuḥ: "vaikhānasasya sūtrasya kiṃ māhātmyaṃ mahāmune /
[32.12] vihāya sarvasūtrāṇi yat tvayā cānuvartitam // [Purātantra.]
[32.13] tatsūtriṇāñ ca māhātmyaṃ śrotum icchāmahe vayam /
[32.14] samūrtasyāsya yajñasya ye yogyāḥ iti kīrtitāḥ // [Purātantra.]
[32.15] bhṛguḥ: yuṣmābhiḥ paripṛṣṭaṃ yat samyag vakṣyāmi suvratāḥ /
[32.16] śruṇvantu munayas sarve sūtramāhātmyam uttamam // [Purātantra]
[32.17] suptotthitaś ciraṃ brahmā sraṣṭukāmaḥ purābhavat /
[32.18] sasmāra vedān akhilān na sṛṣṭis sampravartate // [Purātantra.]
[32.19] ciraṃ suptasya vai dhātus tamasākrāntacetasaḥ /
[32.20] vismṛtā nikhilā vedā hṛdaye tasya saṃsthitāḥ // [Purātantra.]
[32.21] cintāturas tadā brahmā nālaṅkartuṃ kim apy abhūt /
[32.22] tataś cintān tu tāṃ tyaktvā svasthacittaḥ prajāpatiḥ // [Purātantra.]
[32.23] hṛdpadmamadhye puruṣaṃ parameṇa samādhinā /
[32.24] arcayāmāsa vai viṣṇum ṛgyajussāmarūpiṇam // [Purātantra.]
!{301}! DHN[T] 164: sasūtraṃ.

[dakṣādinavabrahmasṛṣṭiḥ]
[33.1] tuṣṭāva ca tadā brahmā haripravaṇamānāsaḥ /
[33.2] nanāma ca tadā viṣṇuṃ śaṅkhacakragadādharam // [Purātantra.]
[33.3] bruvato bhagavaddhyānāt vinaṣṭatamaso vidheḥ /
[33.4] sattvodriktasya tasyāśu nairmalyaṃ hṛdaye 'bhavat // [Purātantra]
[33.5] tatas tu bhagavān brahmā chandomūlam avāptavān /
[33.6] tasya dakṣiṇato vaktrāt tuṣṭāva jagataḥ patim // [Purātantra]
[33.7] sasmāra vividhān vedān sāṅgān upaniṣadgaṇān /
[33.8] purāṇanyāyamīmāṃsā dharmaśāstrāṇi sarvaśaḥ // [Purātantra.]
[33.9] antarhitānāṃ khananād vedānān tu viśeṣataḥ /
[33.10] sa vibhuḥ procyate sarvair vikhanā brahmavādibhiḥ // [Purātantra.]
[33.11] vaikhānasaś ca bhagavān procyate sa pitāmahaḥ*{304}* /
[33.12] tatas sasarja bhagavān viśvayoniḥ pitāmahaḥ // [Purātantra]
[33.13] jagat sarvam aśeṣeṇa vedadṛṣṭena vartmanā /
[33.14] prāṇāc ca cakṣuṣas tadvad abhimānāc ca karmaṇaḥ*{305}* // [Purātantra]
[33.15] hṛdayāc chirasaś śrotrād udānād vyānatas tataḥ /
[33.16] samānāc ca tathāpānād ṛṣṭiśreṣṭhānimān daśa* //{306}* [Purātantra]
[33.17] dakṣaṃ marīcinaṃ nīlalohitaṃ bhṛgum eva ca /
[33.18] tathāṅgirasam atriñ ca pulastyaṃ pulahaṃ tathā* //{307}* [Purātantra]
[33.19] vasiṣṭhañ ca kratuñ caiva kramād asṛjad abjabhūḥ /
[33.20] nava brahmāṇa evaite vinā syur nīlalohitam* //{308}* [Purātantra]
[33.21] vedānāṃ vyasanād arvāk prāgrūpaṃ militan tu yat /
[33.22] tān tu vaikhānasīṃ śākhāṃ ādāvadhyāpayan munīn* //{309}* [Purātantra]
[33.23] (nāmnā vikhanasaṃ prāhur yañ ca vaikhānasaṃ tathā* //{310}* [Purātantra]
[33.24] bhṛgvaṅgiromarīcyatripulastyapulahāḥ kratuḥ /
!{304}! Von antarhitānāṃ bis pitāmahaḥ auch zitiert als "Ānandasaṃhitā" in DHN[D] 8.4-6.
[34.1] tathā vasiṣṭho dakṣaś ca nava brahmāṇa īritāḥ* //{311}* [Purātantra]
[34.2] nava brahmāṇa evaite vinā syur nīlalohitam* //{312}* [Purātantra]
[dakṣādīnāṃ navānāṃ vikhanaś śiśyatvam]
[34.3] ete vikhanasaś śiṣyāḥ śrutismṛtividhānataḥ /
[34.4] tacchiṣyās tu mahātmano munayas tattvadarśinaḥ // [Purātantra.]
[34.5] vedānugāni śāstrāṇi cakrur lokahitaiṣiṇaḥ /
[34.6] kecit sūtraṇi vai cakruḥ gṛhyaśrautātmikāni tu // [Purātantra]
[34.7] dharmaśāstrāṇi kecit tu purāṇāni ca kecana /
[34.8] itihāsāṃs tathā kalpān procuranye mahārṣayaḥ // [Purātantra.]
[vaikānasaśākhāniṣpattiprakāraḥ]
[34.9] tān tu vaikhānasīṃ śākhāṃ svasūtre viniyuktavān /
[34.10] padmabhūḥ paramo dhātā tasminn ārādhanatrayam*{313}* // [Purātantra.]
[34.11] tān tu vaikhānasīṃ śākhāṃ vyāsas tu bhagavān muniḥ /
[34.12] cakre ṛgādibhedais tu vyasitvā tu pṛthak pṛthak // [Purātantra]

[34.13] audgātraṃ sāmabhir yāge brāhmam ātharvaṇena ca /
[34.14] hautram ṛgbhir yajur mantrair ādhvaryavam akārayat // [Purātantra.]
[34.15] āmnāyasya vidhir brāhmaḥ pañcakāṇḍātmikā tu sā /
[34.16] sā ca vaikhānasī śākhā taittirīyā ca kīrtitā // [Purātantra]
[34.17] ādikāle tu bhagavān brahmā tu vikhānā muniḥ /
[34.18] yajuś śākhānusāreṇa cakre sūtraṃ mahattaram // [Purātantra]
[34.19] varṇāśramācārayutaṃ śrautasmārtasamanvitam /
[34.20] yasminn eva tu samproktaṃ sūtre vikhanasā param // [Purātantra]
[34.21] vanasthānān tu sarveṣāṃ vidhiś śrāmaṇakābhidhaḥ* /{314}*
[34.22] vānaprasthās tatas sarve ye dvijāś cānyasūtriṇaḥ /
[34.23] tatsūtravidhyanuṣṭhānāt smṛtā vaikhānasās tu te* //{315}* [Purātantra]
[34.24] yatsūtrādyantamadhyeṣu bhagavān viṣṇur avyayaḥ /
!{311}! Dieser Vers ist ähnlich als "Mahābhārata" in DHN[D] 20.2-3.
[35.1] yaṣṭavyo gīyate yasmāt sarvasūtrottaman tu tat // [Purātantra]
[35.2] vede vaikhānase sūtre yo dharmaḥ parikīrtitaḥ /
[35.3] sarvais sa dharmo 'nuṣṭheyo nātra kāryā vicāraṇā*{316}* // [Purātantra]
[vaikhānasasūtrasya sūtrāntarānapekṣatvam]
[35.4] svasūtrasya parityāgād anyasūtrasya saṃśrayāt /
[35.5] sadyaḥ patati vai vipro na vedasya samāśraye* //{317}* [Purātantra]
[35.6] etad vaikhānasaṃ sūtram anyaśāstrānapekṣitam // [Purātantra]
[35.7] etad vaikhānasaṃ sūtraṃ sarvavedārthasaṅgraham /
[35.8] vaiṣṇavaṃ sarvaviprāṇāṃ sāmānyam abhidhīyate // [Purātantra]
[35.9] vaikhānasasya sūtrasya cāgneḥ śrāmaṇakasya ca /
[35.10] nārāyaṇasya devasya māhātmyaṃ nāvabuddhyate // [Purātantra]
[35.11] yathā vedeṣu sarveṣu sāmavedaḥ praśasyate /
[35.12] tathā sūtreṣu sarveṣu sūtram etad praśasyate // [Purātantra]
[35.13] agnir vaikhānasaṃ śāstraṃ viṣṇur vedāś ca śāśvatāḥ /
[35.14] gāyatrī vaiṣṇavā viprās saptaite 'tipavitrakāḥ // [Purātantra]
[35.15] yadadhīteṣu vedeṣu sāṅgeṣu labhate phalam /
[35.16] tatphalaṃ labhate sadyaḥ sūtram etat paṭhan dvijaḥ // [Purātantra]
[35.17] agnīṣomādayo devā ye yajñāṃśahavir bhujaḥ /
[35.18] ......
[35.19] *{318}*śārīrāṇy anyasūtrāṇi tathā svargaphalāni ca /
[35.20] vaiṣṇavaṃ sūtram ettu*{319}* sarvasiddhikaraṃ param // [Purātantra]
[35.21] ādyatvāt sarvasūtrāṇāṃ vaiṣṇavatvāc ca tat tu vai /
[35.22] mayānuvartitaṃ tadvatkaśyapātrimarīcibhiḥ* //{320}* [Purātantra]
[35.23] gṛhe puruṣapūjāyā vidhānam ṛṣisattamāḥ /
!{316}! Dieser Vers ist als "Purātantra" auch in DHN[D] 83.21-22 zitiert; als "Ānandasaṃhitā" (ĀS 4.49) in DHN[D] 14.11-12.
[36.1] uktaṃ saṅkepataḥ*{321}* sūtrenoktam ālayapūjanam // [Purātantra]
[36.2] proktaṃ vikhanasā sūtre ṛṣīṇāṃ brahmavādinām /

[36.3] teṣān tu havir ādatte viṣṇus sākṣāt sanātanaḥ // [Purātantra]
[36.4] śatakratūnāṃ yajato yatphalaṃ parikīrtitam /
[ālaye pañcamūrtyarcanasya śraiṣṭhyam]
[36.5] ālaye pañcamūrtīnām arcanan tv adhikaṃ bhavet // [Purātantra]
[36.6] ālāyārcā gṛhārceti cobhayaṃ śruticoditam /
[36.7] tenādau sakalaṃ noktaṃ granthavistarabhīruṇā // [Purātantra]
[36.8] uktaśeṣam anuktañ ca vistareṇa mayocyate /
[36.9] viṣṇuñ ca puruṣaṃ satyam*{322}* acyutañ cāniruddhakam // [Purātantra]
[36.10] "eṣa puruṣaḥ pañcadhā pañcātme" ty āha ca śrutiḥ /
[36.11] asmābhir api tatsūtra- matagāmibhir eva tu // [Purātantra]
[36.12] pañcamūrtividhānena śāstram etad udāhṛtam /
[36.13] tasmād atra mayoktasya homasyāgnyālayasya ca // [Purātantra]
[36.14] puṇyāhavāstusāmānya- homādīnāñ ca karmaṇām /
[36.15] ye 'nye ca mantrās te grāhyās sūtre vikhanasā smṛtāḥ // [Purātantra.]
[36.16] ālayārcavidhis so 'yaṃ vaidikas sarvasiddhidaḥ /
[36.17] sarvalokahitārthāya prokto 'smābhir viśeṣataḥ // [Purātantra.]
[vaikhānasānam garbhavaiṣṇavatvam]
[36.18] ālayārcaṇakarmedaṃ vaidikaṃ bhagavatpriyaṃ /
[36.19] anuṣṭheyaṃ dvijaśreṣṭhaiḥ tadvaikhānasasūtribhiḥ // [Purātantra.]
[36.20] ye vaikhānasasūtreṇa saṃskṛtās tu dvijātayaḥ /
[36.21] te viṣṇusadṛśā jñeyāḥ sarveṣām uttamottamāḥ // [Purātantra.]
[36.22] vaikhānasānāṃ sarveṣāṃ garbhavaiṣṇavajanmanām /
[36.23] nārāyaṇaḥ svayaṃ garbhe mudrāṃ dhārayate nijām* //{323}* [Purātantra]
[vaikhānasapūjāyaḥ bhagavatprītikaratvam]
[36.24] viprā vaikhānasākhyā ye te smṛtā bhagavatpriyāḥ /
!{321}! Lies: saṅkṣepataḥ.
[37.1] ekāntinas susattvasthā dehāntaṃ nānyayājinaḥ* //{324}* [Purātantra]
[37.2] viṣṇoḥ priyatamā loke catvāraḥ parikīrtitāḥ /
[37.3] aśvatthaḥ kapilā gāvas tulasī vikhanās tathā*{325}* // [Purātantra.]
[37.4] dvijeṣu brāhmaṇāḥ śreṣṭhāḥ brāhmaṇeṣu ca vaiṣṇavāḥ /
[37.5] vaiṣṇaveṣu dvijāḥ śreṣṭhā ye vaikhānasasūtriṇaḥ // [Purātantra.]
[37.6] vaiṣṇavīṃ pratimāṃ loke vipraṃ vaikhānasaṃ tathā /
[37.7] gaṅgāṃ viṣṇupadīṃ dṛṣṭvā sarvapāpaiḥ pramucyate* //{326}* [Purātantra]
[37.8] tasmād vaikhānasā viprā vaiṣṇavā munisattamāḥ /
[37.9] ālayārcanayogyāś ca yogyā nānye dvijātayaḥ /
[37.10] purā tu pṛṣṭavān brahmā devadevaṃ janārdanam // [Purātantra]
[37.11] "kathaṃ kena prakāreṇa pūjanīyo 'si kair api /"
[37.12] ity evaṃ bhagavān pṛṣṭaḥ prāha vai caturānanam // [Purātantra]
[37.13] "ālaye ty arcanaṃ syāt tu parivārānvitasya me /
[37.14] vaikhānasavidhānena vaidikena viśeṣataḥ // [Purātantra]

[37.15] vaikhānasais tu viprendrair arcanaṃbis hier noch Telugu vergleichen mama tuṣṭidam /
[37.16] amūrtañ ca samūrtañ ca dvidhā vaidikam ucyate // [Purātantra]
[37.17] amūrtaṃ gārhapatyādyaṃ samūrtaṃ berapūjanam /
[37.18] yathā karmaṇa ekasya kalpitāḥ pañca vahnayaḥ // [Purātantra]
[37.19] tathā caikavimānasya pañcaberāṇi kalpayet /
[37.20] grāmādāv ālaye tasmād devadevo janārdanaḥ // [Purātantra]
[37.21] anena vidhinā pūjyo viprair vaikhānasais tathā /
[37.22] pūjā vaikhānasair viprair ālaye syād viśeṣataḥ // [Purātantra]
[37.23] sarvasampatkarañ caiva sarvāśubhavināśanam /
[37.24] tadgrāmavāsināṃ tadvad aihikāmuṣmikapradam* //{327}* [Purātantra]
!{324}! Dieser Halbvers ist auch zitiert in DHN[D] 43.1, 48.19, 118.13.
[avaikhānasapūjane doṣaḥ, tatprāyaścittañ ca]
[38.1] varṣadaṃ puṣṭidaṃ śreṣṭhaṃ rājarāṣṭrābhivṛddhidam /
[38.2] karṣaṇādipratiṣṭhārcāprāyaścittāvasānakam /
[38.3] anuṣṭheyo vidhis so 'yaṃ viprair vaikhānasais tataḥ // [Purātantra]
[38.4] avaikhānasasūtrais tu viprair ārādhanaṃ hareḥ /
[38.5] vālaye sarvalokānāṃ vināśāya bhaviṣyati // [Purātantra]
[38.6] ajñānād arthalobhād vā bhayād vā 'py ālayārcanam /
[38.7] yady avaikhānasair viprair kriyate*{328}* sarvanāśanam // [Purātantra]
[38.8] yady avaikhānaso vipra ālayārcanam ācaret /
[38.9] ṣaṇmāsāt patanaṃ yāti narakañ caiva gacchati // [Purātantra]
[38.10] api sāṅgacaturvedī yady avaikhānaso dvijaḥ /
[38.11] ālaye tv arcanaṃ kuryāt sadyaḥ patati devalaḥ // [Purātantra]
[38.12] avaikhānasavipro yaḥ pūjayed ālaye harim /
[38.13] sa vai devalako nāma sarvakarmabahiṣkṛtaḥ* //{329}* [Purātantra]
[38.14] ālāpaṃ darśanañ caiva sparśanañ ca viśeṣataḥ /
[38.15] śrāddhādau varaṇañ caiva tasya viprasya varjayet // [Purātantra]
[38.16] avaikhānasasūtreṇa*{330}* spṛṣṭe bimbe pramādataḥ /
[38.17] snāpayet kalaśair devaṃ prokṣayet pañcagavyakaiḥ // [Purātantra]
[38.18] evam eva tathā kuryād viprair anyaiḥ prapūjite /
[38.19] kalaśais snāpayitvā tu dhruvoktāṃ śuddhim ācaret // [Purātantra]
[38.20] tryahan tu pūjite tadvad vāstuhomaṃ samāpya ca* /{331}*
[38.21] paryagnipañcagavyābhyāṃ mahāśāntiñ ca kārayet* //{332}* [Purātantra]
[38.22] arcane*{333}* tu mahāviṣṇos saptāhan tu viśeṣataḥ /
[38.23] mahāśāntiṃ yajitvā tu śuddhiṃ pūrvavad ācaret // [Purātantra]
[38.24] dvādaśāhaṃ samārabhya māsāntan tu viśeṣataḥ /
!{328}! DHN[T] 175: ālaye statt kriyate.
[39.1] avaikhānasapūjāyāṃ tantrasaṅkara*{334}* eva ca // [Purātantra]
[avaikhānasapūjane bhagavatsānnidhyavirahaḥ]
[39.2] māsatrayaṃ ca ṣaṇmāsam anyaviprais tu pūjane /

[39.3] na tatra bimbe sānnidhyaṃ devadevasya śārṅgiṇaḥ // [Purātantra]
[39.4] tasmāt tad doṣaśāntyarthaṃ mahāśānter anantaram /
[39.5] adhivāsatrayaṃ kṛtvā*{335}* pratiṣṭhāṃ punar ācaret // [Purātantra]
[39.6] saṃvatsare tu devasya viprair vaikhānasetaraiḥ /
[39.7] pūjābhicārikī proktā*{336}* tatra sarvaṃ vinaśyati // [Purātantra]
[39.8] tasmāt tatkarṣaṇādyañ ca niṣkṛtyantālayārcanam /
[tāntrikārcāyām api tantradīkṣitānām evādhikāraḥ]
[39.9] kārayed vidhivadvidvān tadvaikhānasasūtribhiḥ /
[39.10] tāntrikārcāvidhau cāpi tāntrikair eva dīkṣitaiḥ // [Purātantra.]
[39.11] pūjanīyo hariḥ samyak vipraiḥ nānyaiḥ kadācana /
[39.12] anyena vidhinā mantrair anyair anyārcakena vā // [Purātantra]
[39.13] ālaye tvarcanaṃ syāc cen mahādoṣo bhaved dhruvam*{337}* /
[39.14] tasmāt tu vaidike tv asminn ālayārcāvidhau dvijāḥ // [Purātantra.]
[39.15] pratiṣṭhādiṣu saṅgrāhyāḥ proktā vaikhānasā dvijāḥ* /{338}*
[39.16] brahmāpi bhagavān devo harir nārāyaṇaḥ smṛtaḥ // [Purātantra]
[39.17] nāviṣṇur jāyate viṣṇur nāviṣṇur viṣṇum arcayet*{339}* /
[39.18] suprītenārcakenaiva yad uktaṃ devasannidhau // [Purātantra.]
[39.19] taddevenaiva samproktaṃ tathaiva ca bhaviṣyati /
[39.20] arcakaṃ toṣayed viṣṇuṃ yas toṣayitum icchati // [Purātantra]
[39.21] tuṣṭe 'rcake jagannāthas tuṣṭha eva na saṃśayaḥ // [Purātantra]
[39.22] svapne svarūpaṃ bhaktāya pratyakṣayati mādhavaḥ* /{340}*
[39.23] pravakti bhagavān viṣṇuḥ sukhaduḥkhadvayaṃ nṛṇām //" iti [Purātantra]
[arcakamahimā]
[39.24] skānde:
[39.25] "vaikhānasīṃ mahāśākhāṃ svasūtre viniyuktavān /
!{334}! DHN[T] 176: tantrasaṅkaraṃ.
[40.1] padmabhūḥ paramo dhātā tasminn ārādhanatrayam* //{341}* [SkandaP ]
[40.2] uktavān nigamārthānām ācāraṃ pravibhāgaśaḥ //"*{342}* iti [SkandaP ]
[ekasya yajurvedasya vyāsakatṛkaṃ vibhajanam]
[40.3] brahmakaivartavacanāni pūrvam evoktāni.
[40.4-5] nanu ṛgyajussāmātharvāṇa iti vedānāṃ loke prasiddheḥ sarvaśākhāmūlabhūto yajurveda iti pūrvoktaṃ katham upapadyate iti ced ucyate.
[40.6] śrīviṣṇupurāṇe
[40.7] "vedadrumasya maitreya śākhābhedās sahasraśaḥ*{343}* /
[40.8] na śakyā vistarād vaktuṃ*{344}* saṅkṣepeṇa śṛṇuṣva tam // [Viṣṇu.P 3.3.4]
[40.9] dvāpare dvāpare viṣṇur vyāsarūpī mahāmune // [Viṣṇu.P ]
[40.10] vedam ekaṃ subahudhā karoti jagatāṃ hitaḥ*{345}* // [Viṣṇu.P 3.3.5]
[40.11] vīryaṃ tejo balañ cālpaṃ manuṣyāṇām avekṣya ca /
[40.12] hitāya sarvabhūtānāṃ vedabhedaṃ karoti saḥ // [Viṣṇu.P 3.3.6]
[40.13] ity ārabhya
[40.14] "eka āsīd yajurvedas taṃ caturdhā hy akalpayat /

[40.15] cāturhotram abhūd yasmiṃs*{346}* tena yajñam athākarot // [Viṣṇu.P 3.4.11]
[40.16] ārdhvaryavaṃ yajurbhis tu ṛgbhir hautraṃ tathā muniḥ*{347}* /
[40.17] audgātraṃ sāmabhiś cakre*{348}* brahmatvañ cāpy atharvabhiḥ // [Viṣṇu.P 3.4.12]
[40.18] tatas sa ṛca uddhṛtya ṛgvedaṃ kṛtavān muniḥ /
[40.19] yajurbhiś ca yajurvedaṃ*{349}* sāmavedañ ca sāmābhiḥ // [Viṣṇu.P 3.4.13]
[40.20] rājñāntvatharvavedena*{350}* sarvakarmāṇi sa prabhuḥ /
[40.21] kārayāmāsa maitreya brahmatvañ ca yathāsthiti /// [ViṣṇuP 3.4.14]
[40.22] so 'yam eko mahān vedatarus tena pṛthakkṛtaḥ*{351}* /
[40.23] caturdhā ca tato jātaṃ vedapādapakānanam //" [ViṣṇuP 3.4.15]
[40.24-25] ity antena spaṣṭaṃ pratipāditatvāt yajurveda eka eva prathamāsītity avagamyate.
!{341}! Dieser Vers ist ähnlich als "Skandapurāṇa" zitiert in DHN[D] 71.10-11; als "Purātantra" in DHN[D] 34.9-10.
[yajurvedasya vaikhānasaśākhātvaprasiddhiḥ]
[41.1-3] sa ca yajurvedaḥ: "bahuśṛṅgaś catus sānuḥ pṛthulo vedaparvataḥ" ity ārabhyoktarītyā vedavyāsarupiṇā bhagavatā yadā vyastaḥ, tataḥ pūrvam ekarūpeṇāvasthitasya tasya vedaparvatasya vaikhānasaśākhātvaprasiddhir āsīd iti pūrvam eva pratipāditam.
[41.4] vaikhānasānāṃ śraiṣṭhyam
[vaikhānasānāṃ śreṣṭhyaṃ pañcakālaparāyaṇatvañ ca]
[41.5-6] *{352}*prasaṅgāt vaikhānasaśākhāmūlakatvena*{353}* praṇītasūtrānuṣṭhātṝṇāṃ śreṣṭhatvam acchidrapañcakālaparāyaṇatvādikañ ca pratipādyate.
[41.7] yathā sāmabrahmaṇe:
[41.8] "vaikhānasā vā ṛṣaya indrasya priyā āsan"*{354}* iti [ChāndogyaBr 2.23.1]
[vaikhānasānāṃ bhagavatpriyatamatvam]
[41.9] vārāhe:
[41.10] "aśvatthaḥ kapilā gāvas tulasī vikhanās tathā* /{355}*
[41.11] catvāro matpriyā rājaṃs teṣāṃ vaikhānaso varaḥ* //{356}*" iti [VarāhaP]
[vaikhānasadarśanaphalam]
[41.12] vṛddhayājñavalkye:
[41.13] "vaikhānaso vaidikeṣu brahmanirdiṣṭam ācaret /
[41.14] taṃ brāhmaṇan tu dṛṣṭvaiva sarvaṃ pāpaṃ vyapohati // [Vṛddhayājñavalkya.]
[41.15] vaiṣṇavīṃ pratimāṃ loke vipraṃ vaikhānasaṃ tathā /
[41.16] gaṅgāṃ viṣṇupadīṃ dṛṣṭvā sarvapāpaiḥ pramucyate* //{357}*" iti [Vṛddhayājñavalkya]
[viṣṇubhakteṣu vaikhānasasya śraiṣṭhyam]
[41.17] śāntiparvaṇi:
[41.18] *{358}*mantriṇāñ ca sahasrebhyo brahmacārī viśiṣyate /
[41.19] brahmacārisahasrebhyo nityayājī viśiṣyate // [MBh ]
[41.20] nityayājisahasrebhyas somayājī viśiṣyate /
[41.21] somayājisahasrebhyo vedavedāntapāragaḥ // [MBh ]
[41.22] vedāntagasahasrebhyo viṣṇubhakto viśiṣyate /
[41.23] viṣṇubhaktasahasrebhyo vipro vaikhānaso varaḥ //" iti [MBh ]
!{352}! DHN[T] 180 ins. vaikhānasānāṃ śraiṣṭhyaṃ acchidrapañcakālaparāyaṇatvañ ca.
[puṣkaratīrthamāhātmyam]
[vaikhānasānām ekāntitvam]
[42.1] brahmakaivarte: "nimnagānāṃ yathā gaṅgā devānāṃ bhagavān hariḥ /

[42.2] varṇānāṃ brāhmaṇaṃ śreṣṭhaḥ āśramāṇāṃ yatir yathā // [Brahmakaivarta.P ]
[42.3] śrutīnām ādibhūtānāṃ śrutir ekāyanī yathā /
[42.4] tasyāṃ niṣadyātha yasyāṃ niṣaṇṇo bhagavān hariḥ // [BrahmakaivartaP ]
[42.5] vyūhānām ādibhūtas tu vāsudevo yathā paraḥ /
[42.6] trimūrtīnāṃ yathā viṣṇuḥ śivānān tu sadāśivaḥ // [Brahmakaivarta.P ]
[42.7] dharmāṇāṃ vaiṣṇavo dharmaḥ smṛtīnāṃ mānavī smṛtiḥ /
[42.8] viprāṇāṃ vedaviduṣāṃ yathā vaikhānaso varaḥ // [Brahmakaivarta.P ]
[42.9] yathā munīnāṃ vikhanā ādibhūta udāhṛtaḥ* /{359}*
[42.10] sūtrāṇāṃ tatpraṇītan tu yathā śreṣṭhatamaṃ smṛtam // [Brahmakaivarta.P ]
[42.11] tathaiva puṣkaro rājaṃs tīrthānām uttamottamaḥ //"*{360}* [BrahmakaivartaP ]
[42.12] kaurme:
[42.13] "maccittā madgataprāṇā mayi saṅgatamānasāḥ /
[42.14] ananyaśaraṇā rājaṃs tasmād vaikhānasā varāḥ* //{361}*" [KūrmaP ]
[vaikhānasādhiṣṭhatadeśe viṣṇusānnidhyam]
[42.15] purāṇāntare:
[42.16] "yatra vaikhānasā viprā yatra santi gavāṃ gaṇāḥ /
[42.17] yatra bilvāḥ palāśāś ca tatra sannihito hariḥ* //{362}*"
[42.18] bṛhannāradīye:
[42.19] "jagatpavitrās te nityaṃ viṣṇum abhyarcayanti ye /
[42.20] durvṛttā vā suvṛttā vā pūjanīyā viśeṣataḥ //" [BṛhannāradaP]
[42.21] hārīte:
[42.22] tasmāt te śuddhasattvasthāś śuddhā vaikhānasāḥ smṛtāḥ* /{363}*
[42.23] yān lokān prāpnuvanty ete tān śṛṇuṣva samāhitaḥ //"
[42.24] pāñcarātre pauṣkare:
[42.25] "viprā vaikhānasākhyā ye te bhaktās tattvam ucyate* //{364}* [PauṣkaraS 36.260cd]
[42.26] ekāntinas susattvasthā dehāntaṃ nānyayājinaḥ /
!{359}! Diese Zeile fehlt im Zitat in DHN[D] 26.19-27.2.
[43.1] kartavyam iti deveśaṃ saṃyajante phalaṃ vinā* //{365}* [PauṣkaraS 36.261]
[43.2] prāpnuvanti ca dehānte vāsudevatvam abjaja //" iti*{366}* [PauṣkaraS 36.262ab]
[43.3] gautamīye:
[43.4] "vaikhānasavidhānajñas tattvātmārthavyavasthitaḥ /
[43.5] sūkṣmāt sūkṣmam avāpnoti paraṃ brahmāṇam avyayam //" iti
[puṣkare vaikhānasāśramaḥ]
[43.6] āraṇyaparvaṇi: rameśaḥ:*{367}*
[43.7] "dhyātañ ca saindhavāraṇyaṃ munibṛndaniṣevitam*{368}* / [MBh 3.87.12cd]
[43.8] pitāmahasaraḥ puṇyaṃ puṣkaraṃ nāma bhārata // [MBh 3.87.12ef]
[43.9] vaikhānasānāṃ siddhānām ṛṣīṇām āśramaṃ priyam* //{369}*" iti [MBh 3.87.13]
[43.10] anyatra:
[43.11] "saindhavāraṇyam āsādya kulyāṃ tāṃ lokadarśanām*{370}* /
[43.12] puṣkareṣu mahārāja sarveṣu ca jalaṃ spṛśan //" ity ārabhya [MBh 3.125.12]

[43.13] "etac candrasaro nityam arpayanty ṛṣayas tathā* /{371}*
[43.14] vaikhānasaprabhṛtayo vālakhilyās tathaiva ca //" iti [MBh 3.125.14]
[vaikhānasānām pūjanīyatvam]
[43.15] anyatra: gālavaḥ:
[43.16] "sarvān lokān prapaśyāmi*{372}* prasādāt tava suvrata /
[43.17] vaikhānasānāṃ japatām eṣa śabdo mahātmanām //" iti [MBh 3.114.15]
[43.18] gāruḍe:
[43.19] "kauṣītakīnāṃ hotṝṇāṃ grāmatrayam akalpayat /
[43.20] akalpayac ca trīn grāmān vaikhānasamahātmanām //" iti [GaruḍaP ]
[43.21] parameśvare trayodaśādhyāye pavitraviniyogāvasare:*{373}*
[43.22] "pūjayed āptapūrvāṃś ca yatipūrvāṃs tapasvinaḥ* //{374}* [PārameśvaraS 12.437cd]
[43.23] pañcavaikhānasāṃś caiva viprādīṃś caturas tathā /
[43.24] pañcayogaratādyāṃs tu tathānyān vaiṣṇavān dvijān* //{375}* [PārameśvaraS 12.438]
[43.25] ekāyanīyaśākhoktiśrotṝṇāṃ prathamaṃ tataḥ* //{376}*" iti [PārameśvaraS 12.439ab]
!{365}! PauṣkaraS: kartavyatvena ye viṣṇuṃ saṃyajanti phalaṃ vinā; der erste Halbvers ist auch als "Pauṣkarasaṃhitā" zitiert in DHN[D] 48.18, ähnlich als "Purātantra" in DHN[D] 37.1; der ganze Vers als "Pauṣkarasaṃhitā" in DHN[D] 24.7-8, 42.26-43.1 und 118.13-14.
[44.1] nāradīye: "sāttvike tu sadādhikyaṃ pūjanaṃ mama nārada /
[44.2] viddhi vaikhānase dattaṃ dānaṃ brahmavidas tathā //"*{377}* [NāradaP]
[vaikhānasānām śrīrāmakṛtā pūjā]
[44.3] vāsiṣṭharāmāyaṇe: "kṛtābhiṣekas santuṣṭas sāmātyas sasuhṛjjanaḥ /
[44.5] pūjayāmāsa dharmātmā rāmo vaikhānasān munīn //" iti [Vāsiṣṭharāmāyaṇa]
[44.6] vaikhānasānām pañcakālaparāyaṇatvam
[pañcakālaparāyaṇasya lakṣaṇam]
[44.7] śāṇḍilyasmṛtau: "ye pāvayanti dharaṇīṃ caraṇaiḥ pāñcakālikāḥ /
[44.8] darśanāt sparśanāt teṣāṃ kṛtārthās sarvajantavaḥ // [Śāṇḍilyasmṛti.]
[44.9] ijyāmadhye tathā home yoge ca japakarmaṇi /
[44.10] āgataṃ pañcakālajñaṃ sampūjyair vācayet param // [Śāṇḍilyasmṛti.]
[44.11] ye toṣayanty avirataṃ pañcakālaparāyaṇān /
[44.12] sakāmās tatphalaṃ yānti niṣkāmāḥ paramaṃ padam // [Śāṇḍilyasmṛti]
[44.13] sadāhitāgnayo ye ca śāntāś śūdrānnavarjitaḥ /
[44.14] mām arcayanti madbhaktās tebhyo dattam ihākṣayam // [Śāṇḍilyasmṛti.]
[44.15] dvādaśākṣaratattvajñaś caturvyūhavibhāgavit /
[44.16] acchidrapañcakālajñas sa vipras tārayiṣyati* //{378}*" [Śāṇḍilyasmṛti]
[vaikhānasānām dvādaśākṣaratattvajñatvam]
[44.17] yathā:
[44.18] dvādaśākṣaratattvajña iti. dvādaśākṣaratattvāni.
[44.19] "cijjīvaḥ prakṛtir buddhir manas sattvādayo guṇāḥ /
[44.20] vyomāgnimarutaś cāpo varṇānāṃ tattvam īritam* //{379}*" ity uktāni. [PādmaS caryāpāda 24.19]
[vaikhānasānām caturvyūhavibhāgajñatvam]
[44.21] caturvyūhavibhāgavit iti
[vaikhānasapāñcarātrayoḥ vyūhacatuṣṭaye saṃjñāvaiṣamyam]

[44.22] "puruṣañ ca tatas satyam acyutañ ca yudhiṣṭhira / [MBh 14, App. 4.1659]
[44.23] aniruddhañ ca māṃ prāhur vaikhānasavido janāḥ* //{380}* [MBh 14, App. 4.1660]
[44.24] anye tv evaṃ vijānanti māṃ rājan pāñcarātrikāḥ / [MBh 14, App. 4.1661]
[44.25] vāsudevañ ca rājendra saṅkarṣaṇam athāpi vā* //{381}* [MBh 14, App. 4.1662]
!{377}! Vgl. JayākhyaS 22.81: sātvatāya śatāṃśonaṃ daśāṃśonaṃ tu nārada / viddhi vaikhānase dattaṃ dānaṃ pratisarāvadhau.
[45.1] pradyumnañ cāniruddhañ ca*{382}* caturmūrtiṃ pracakṣate / [MBh 14, App. 4.1663]
[45.2] etāś cānyāś ca rājendra saṃjñābhedena mūrtayaḥ* //{383}* [MBh 14, App. 4.1664]
[45.3] viddhi me 'rcāntarāṇy eva mām evañ cārcayed budhaḥ //"*{384}* [MBh 14, App. 4.1665]
[45.4] ityādy uktānāṃ caturṇāṃ vyūhānāṃ vibhāgāvit.
[vāsudevasya daivikamānuṣabhedena dvaividhyam]
[45.5] evaṃ vaikhānase daivikamānuṣabhedena vāsudevo dvividhaḥ pratipādyate. yathā -
[45.6-8] khile: "athordhvaṃ vāsudevasya mānuṣasya vidhiṃ paraṃ". ity ārabhya "mānuṣyavapuṣaṃ devaṃ dvibhujaṃ śaṅkhacakriṇam" ityādinā rukmiṇīpradyumnāniruddhasāmbabrahmagaruḍādiyutaṃ mānuṣavāsudevaṃ nirvarṇya punaḥ:
[45.9] "daivikaṃ vāsudevaṃ taṃ pravakṣyāmy ānupūrvyaśaḥ /
[45.10] somacchandavimānaṃ vā bṛhadvṛttam athāpi vā //
[45.11] caturbhujadharaṃ devaṃ śaṅkhacakradharaṃ param /
[45.12] abhayaṃ dakṣiṇaṃ hastaṃ vāmaṃ kaṭyavalambitam //
[45.13] kirīṭādisamastaiś ca bhūṣaṇair api bhūṣitam /
[45.14] raktāmbaradharaṃ devaṃ daśātālena mānataḥ //
[45.15] ubhe devyāv ubhe pārśve pūrvavat kārayed budhaḥ /
[45.16] balabhadrādipūrvoktaṃ sāyudhaṃ vā nirāyudham //
[45.17] tattad devībis hier tnoch telugu vergleichensamāyuktaṃ vinā vā samyag ācaret /
[45.18] revatī rohiṇī caiva ramācendukarīti ca //
[45.19] raktaṃ nīlaṃ tathā śyāmaṃ pītavarṇaṃ samācaret /
[45.20] kirīṭamakuṭādyuktās*{385}* sarvābharaṇabhūṣitāḥ //
[45.21] evaṃ puṣpadharaṃ kuryād ekañ caiva prasāritam /
[45.22] devyā yuktaṃ vinā vāpi dvimārgaṃ samyag ācaret //"
[45.23-24] ity ārabhya "evaṃ daivikamārgan tu sthāpanārambham ācared" ityādinā daivikaḥ vāsudevaḥ*{386}* pradarśitaḥ.
!{382}! S.a. MBh 16.4.43c.
[vaikhānasetarasūtriṇāṃ pañcakālaparāyaṇatvābhavāḥ]
[46.1-5] itthaṃ vāsudevādīnāṃ daivikamānuṣabhedena dvaividhyasya, "puruṣaṃ paramapuruṣaṃ paramātmānaṃ paraṃ brahmāṇam" ityādinā pratipāditānāṃ caturṇāṃ puruṣādīnāṃ mūrtivibhāgasya ca śrīvaikhānasaśāstre pratipādanāt, etas sarvavibhāgajña eva caturvyūhavibhāgavid ity anenocyate. ācchidrapañcakālajña iti:*{387}*
[46.6] "prātaḥkāle 'bhigamanam upādānaṃ tataḥ param /
[46.7] madhyāhna ijyāṃ kurvīta svādhyāyañ cāparāhṇake /
[46.8] yogaṃ sāyāhnakāle tu pañcakālā udāhṛtāḥ //" [VA ]
[46.9] iti vāsādhikāre pratipāditapañcakālaparāyaṇam adhikṛtya prakṛttāni*{388}* -
[46.10-14] "ye pāvayanti dharaṇīṃ" "ijyāmadhye tathāhome" "ye toṣayanty avirataṃ" iti vacanāni, sāmanyena pañcakālaparāyaṇasya darśanasparśanādibhis sarveṣāṃ pāvanatāṃ kṛtārthatāṃ, ijyāyogādisamayeṣu cāgatasya tasya pūjanāntaraṃ śeṣakarmācaraṇañ ca pratipādayanti, etādṛśaḥ pañcakālaparāyaṇaḥ kīdṛśā ity ākaṅkṣāyāṃ "dvādaśākṣaratattvajña" ityādinā "acchidrapañcakālajña" ity antena tallakṣaṇam ucyate.
[46.15-17] īdṛśācchidrapañcakālaparāyaṇā vaikhānasā eva. vaikhānasaśāstra eva pañcakālavibhāgasya pratipāditatvāt. svasvasūtre 'nuktatvād āpastambīyādayas tu na. pañcakālapratipādanarahitasūtrāntaraniṣṭhānāṃ:*{389}*
[46.18] "brāhme muhūrte buddhyeta dharmārthāv anucintayan* /{390}*" ity ārabhya
[46.19] "dvitīye ca tathā bhāge vedābhyāso vidhīyate //
[46.20] tṛtīye ca tathā bhāge poṣyavargārthacintanam /
[46.21] bhāge caturthe kurvīta snānam ambhasy akṛtrime //

[46.22] pañcame tu tathā bhāge saṃvibhāgo yathārhataḥ /
[46.23] itihāsapurāṇābhyāṃ ṣaṣṭaṃ saptamam abhyaset /
[46.24] aṣṭame lokayātrāñ ca vicārya ca gṛhī tataḥ //"
!{387}! DHN[T] 188-189 statt DHN[D] 46.1-5: itthaṃ vāsudevādīnāṃ vyūhabhūtāṇāṃ daivikamānuṣabhedena vyūhacaturmūrtipratipādanāt "puruṣaṃ paramapuruṣaṃ paramātmānaṃ paraṃ brahmāṇam" ityādinā caturṇāṃ puruṣādīnāṃ mūrtivibhāgasya ca śrīvaikhānasaśāstre pratipāditatvāt. "acchidrapañcakālajñaḥ".
[47.1-2] ity antena dakṣādismṛtyantareṣu brāhmaṇajāteḥ sāmānyena tattatkāleṣu kartavyatvena pratipāditakarmācaraṇa eva yathāyogyaṃ yogyatāsambhavāt.*{391}*
[47.3] anyathā
[47.4] "vidharmaḥ paradharmaś ca ābhāsa upa vā cchalaḥ*{392}* /
[47.5] adharmaśākhāḥ pañcemā dharmajño 'dharmavattyajet //
[47.6] dharmabādho vidharmas syāt paradharmo 'nyacoditaḥ /
[47.7] upadharmas tu pāṣaṇḍo dambhovāṃśasurbhiśchalaḥ (?)*{393}* /
[47.8] yas tv icchayā kṛtaṃ pumbhir ābhāso hy āśramād bahiḥ //".
[47.9] iti bhāgavatavacanoktaparadharmāśrayaṇadoṣaprasaṅgaḥ*{394}*.
[47.10] "śreyān svadharmo viguṇaḥ paradharmāt svanuṣṭhitāt /
[47.11] svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ* //{395}*" [MBh 6.25.35]
[47.12] iti bhagavadvacanavirodhaś ca.*{396}*
[sūtrāntaranuṣṭhānāṃ pāñcarātrānuyāyināñ ca devalakatvam]
[47.13-19] kiñca tatsūtreṣu dvādaśākṣaratattvādipratipādanam api nāsti. evaṃ "sati kuḍye citrakarme"ti nyāyena yajñopavītadhāraṇasandhyopāsanabhagavadārādhanādividhipratipādanarahitasūtrāntaraniṣṭhānāṃ, tathā śrīmannārāyaṇasya samānatvena rudrādidevatāntarārādhanavidhipratipādakasūtraniṣṭhānāñ ca caturvyūhavibhāgajñānāsambhavāt bhagavadārādhanasvarūpajñānābhāvena pañcakālaparāyaṇatvādigandhaleśo 'pi na sambhavati. sūtrāntaroktamārgeṇa vā pañcarātroktamārgeṇa vā bhagavadārādhanaṃ kurvato 'nadhikāriṇo devalakatvaṃ pratipādyate.*{397}*
[pāñcarātre durgādidevatāntarārcanapratipādanam]
[47.20] tathā hi - pañcarātre viṣvaksenasaṃhitāyāṃ nāradaṃ prati viṣvaksenoktiḥ:
[47.21] "idan tu tava vakṣyāmi guhyād guhyatamaṃ mune /
[47.22] yo 'sau nārayaṇas*{398}* sākṣāt sa hi vighneśa ucyate* //{399}* [ViṣvaksenaS 10.114]
[47.23] yo vai vighneśa ity uktas sa vai nārāyaṇaḥ smṛtaḥ // [Viṣvaksena.S 10.115ab]
[47.24] naiva bhedaṃ vijānanti munayas tattvadarśinaḥ* //{400}*" ity ārabhya [ViṣvaksenaS 10.116ab]
!{391}! DHN[T] 191 statt DHN[D] 47.1-2: ity pañcakālapratipādanarahita sūtrāntaraniṣṭhānāṃ brāhmaṇajāti sāmānyatvena dakṣādismṛtyantareṣu yathāyogyaṃ kālāntareṣu pratipāditakarmācaraṇa yogyatāsaṃbhavāt.
[48.1] "kuryāt pāśāṅkuśau vāpi śaṅkhacakrāv athāpi vā* /{401}*
[48.2] ākhuṃ vāpi khagendraṃ vā tasya vāhanam ācaret* //{402}* [ViṣvaksenaS ]
[48.3] nārāyaṇāśakatvāc cāvyāvṛttatvān mahāmune* /{403}*
[48.4] vīśas tadvāhanaṃ proktaṃ ākhuṃ vāpi samācaret // [Viṣvaksena.S ]
[48.5] tasmāc chriyañ ca durgāñ ca vāṇīṃ vighneśam eva ca /
[48.6] svatantreṇārcayed dhīmān sarvakāryārthasiddhaye //" ityādi ca dṛśyate. [ViṣvaksenaS ]
[48.7-10] devatāntarāṇāṃ aṅgabhāvenārcanaṃ na niṣiddhyate. "svatantrabuddhyā kurvan vai brāhmaṇo narakaṃ vrajet" ityādi vacanaiḥ aṅgatvena vinā svātantryeṇāṅgivyatiriktadevatāntarārādhanaṃ niṣiddhyate. tathāvidhaniṣiddhadevatāntarārcanapratipādakaśāstraniṣṭhasya pañcakālaparāyaṇatvaṃ na sambhavati.*{404}*
[paramaikāntinām eva pañcakālaparāyaṇatvam]
[48.11] "yair iṣṭaḥ pañcakālajñair harir ekāntibhir naraiḥ /
[48.12] nūnaṃ tatra mato devo yathā tair vāgudīritaḥ //" ity uktarītyā
[vaikhānasavyatiriktānāṃ paramaikāntitvābhāvaḥ]
[48.13-15] paramaikāntitvāsambhave tad(pañcakālaparāyaṇatvā)sambhavāt. paramaikāntitvañ ca bhagavadekaparatvam eva. tac ca svātantryeṇānyadevatāyājināṃ vaikhānasavyatiriktānāṃ hi na sambhavati.*{405}*
[48.16-17] atra "yair iṣṭaḥ pañcakālajñair" ity anena pañcakālavyatiriktakālāntarapratipādakaśāstraniṣṭhānāṃ*{406}* vyavṛttiḥ. "ekāntibhir narair" ity anena
[48.18] "viprā vaikhānasākhyā ye te bhaktās tattvam ucyate* //{407}* [PauṣkaraS 36.260cd]
[48.19] ekāntinas susattvasthā dehāntaṃ nānyayājinaḥ* //{408}* [PauṣkaraS 36.261ab]
[48.20-23] ityādi pauṣkarasaṃhitāvacanānusāreṇa*{409}* svātantryeṇa durgādidevatāntarārcanapratipādakapāñcarātraśāstraniṣṭhānāṃ*{410}* vyāvṛttiḥ. "nūnam atra mato deva" ity anena - "yatra vaikhānasā viprā yatra santi gavāṃ gaṇāḥ /

[48.24] yatra bilvāḥ palāśāś ca tatra sannihito hariḥ* //{411}*"
[48.25-26] ity asyārtho jñāpyate iti "yair iṣṭa" iti kṛtsnam api vacanaṃ vaikhānasaparam ity evāvagamyate.*{412}*
!{401}! DHN[T] 193: cakraśaṅkhāv; vgl. ViṣvaksenaS 11.294: evaṃ cakrādisaṃproktam aparaṃ cādhunā śṛṇu / dakṣiṇe paraśuṃ nyasya hy adhaḥ pāśāṅkuśaṃ nyaset.
[pāñcarātriṇām api pañcakālaparāyaṇatvam ity ākṣepaḥ parihāraś ca]
[49.1] nanu:
[49.2] brahmā: "pañcakālavidhijñānaprāśastyaṃ bhagavann iha* /{413}*
[49.3] kathitaṃ pañca ke kālā vidhayaś cāpi pañca ke* //{414}* [PādmaS caryāpāda 13.1]
[49.4] mahyaṃ jijñāsamānāya kathayasva yathātatham /
[49.5] na ced rahasyam atyantaṃ yad ahaṃ pṛṣṭavān iha* //{415}* [PādmaS caryāpāda 13.2]
[49.6] śrībhagavān:
[pāñcarātroktam abhigamanam]
[49.7] ādyaṃ karmābhigamanam upādānaṃ tataḥ*{416}* param /
[49.8] ijyā tapaś ca svādhyāyas tathā yogaḥ prakīrtitaḥ* //{417}* [PādmaS caryāpāda 13.3]
[49.9] pañcaite vidhayas teṣāṃ kālāḥ pañcaiva te kramāt /
[49.10] kalyāṇācaraṇāntaṃ yat karmajātaṃ caturmukha // [Pādma.S caryāpāda 13.4]
[49.11] utthānādikramād etad abhiyānam udīritam /
[49.12] brāhme muhūrte buddhyeta dhyāyan nārāyaṇaṃ param // [Pādma.S caryāpāda 13.5]
[49.13] utthāyāsīta śayane kīrtayan nāma vaiṣṇavam /
[49.14] krameṇa sṛṣṭvā tattvāni deham utpādya tattvavit // [Pādma.S caryāpāda 13.6]
[49.15] svasya*{418}* dehe ṣaḍaṅgāni mantram uccārya mānasam //" [PādmaS caryāpāda 13.7]
[49.16] ityādinā abhigamanam upakramya
[49.17] "añjanālepanais sragbhiḥ vāsobhir bhūṣaṇais tathā // [Pādma.S caryāpāda 13.29ab]
[49.18] alaktakarasādyaiś ca tāmbūlair mukhaśodhanaiḥ*{419}* /
[49.19] upeto maṅgalair anyair nayed abhigamakriyām //" [PādmaS caryāpāda 13.30]
[49.20] ity abhigamanam uktā
[pāñcarātroktam upādānam]
[49.21] "upādadyāt tataḥ pūjā- sādhanāni yathātatham*{420}* /
[49.22] puṣpāṇi phalamūlāni vividhāny oṣadhīr api // [Pādma.S caryāpāda 13.31]
[49.23] dadhyādi ca haviryogyaṃ taṇḍulādi guḍādi ca*{421}* /
[49.24] snānīyāni ca vastrāṇi svādūni salilāni ca // [Pādma.S caryāpāda 13.32]
!{413}! PādmaS: pañcakālavidhijñānaṃ praśastaṃ bhagavann iha.
[50.1] darbhān parṇāni samidho yathāśakti yathāvasu /
[50.2] āhṛtya yājñiyān daivān pūjāsthāne niveśayet* //{422}* [PādmaS caryāpāda 13.33]
[50.3] nītvopādānasamayam itthaṃ tad anupūjayet /"
[50.4] ity upādānam uktam.
[pāñcarātroktā ijyā]
[50.5] "prāpte madhyāhnasamaye snānaṃ kuryād yathāvidhi //" [PādmaS caryāpāda 13.34]
[50.6] ity ārabhya
[50.7] "uttīrya karma nikhilaṃ madhyāhnasamayocitam / [PādmaS caryāpāda 13.41cd]
[50.8] kṛtvā yajeta deveśaṃ homāntaṃ kamalāsana // [Pādma.S caryāpāda 13.42ab]

[50.9] ijyāyās samayas tasyāḥ kathitaḥ kamalāsana //" [PādmaS caryāpāda 13.66ab]
[50.10] iti bhagavadyajanam uktvā
[pāñcarātroktaḥ svādhyāyaḥ]
[50.11] "mandire vā harer nadyās tīre vāmarabhūmiṣu*{423}* // [Pādma.S caryāpāda 13.66cd]
[50.12] vivikte vipine vāpi parvate vā gṛhe 'pi vā /
[50.13] ṛco yajūṃṣi sāmāni vidyamānāny anekadhā* //{424}* [PādmaS caryāpāda 13.67]
[50.14] śākhābhedair mūlaśākhām ekāyanasamāhvayām*{425}* /
[50.15] trayīmayīm adhīyīta sukhāsīnas samāhitaḥ //" [PādmaS caryāpāda 13.68]
[50.16] svādhyāyam uktvā
[pāñcarātroktaḥ yogaḥ]
[50.17] "tataḥ paścimasandhyāyāṃ prāptāyāṃ tatra coditam // [PādmaS caryāpāda 13.72cd]
[50.18] japahomādikaṃ sarvaṃ kṛtvā paramapūruṣam /
[50.19] arcayitvā yathānyāyyaṃ yathāpūrvam aśeṣataḥ // [PādmaS caryāpāda 13.73]
[50.20] bhuktvānnaṃ viśya śayane*{426}* samutthāya mahāniśi /
[50.21] ācamya prayato bhūtvā dhyātvā paramapūruṣam // [PādmaS caryāpāda 13.74]
[50.22] yogāsane samāsīno yuñjītātmānam ātmanā*{427}* /
[50.23] yathoktena prakāreṇa yathāśakti caturmukha // [Pādma.S caryāpāda 13.75]
[50.24] sahārakramam*{428}* āśritya tattvāny ātmani saṃharet /
[50.25] ātmānañ cāpi hṛtpadme paramātmani niṣṭhite // [Pādma.S caryāpāda 13.76]
!{422}! PādmaS: āhṛtya yājñikāryair vā.
[51.1] saṃhared itthato*{429}* yogāt svāpaṃ kleśāpahaṃ vrajet /
[51.2] ity eṣa kathito brahman yogaḥ kālaś ca pañcamaḥ // [Pādma.S caryāpāda 13.77]
[51.3] pañcaite samayāḥ pañcavidhayas*{430}* teṣu darśitāḥ /
[51.4] ittham eteṣu kāleṣu darśitaiḥ karmabhir naraḥ // [PādmaS caryāpāda 13.78]
[51.5] ārādhanaṃ bhagavataḥ kurvan naivāvasīdati /
[51.6] varṣeṣu dvādaśasu*{431}* evam anutiṣṭhan samāhitaḥ // [Pādma.S caryāpāda 13.79]
[51.7] kriyākalāpam akhilaṃ yāti sāyujyasampadam /
[51.8] ṣaṭsu varṣeṣu sārūpyaṃ sāmīpyaṃ triṣu niścitam* //{432}* [PādmaS caryāpāda 13.80]
[51.9] sālokyaṃ phalam ekasmin vatsare nātra saṃśayaḥ //" [PādmaS caryāpāda 13.81ab]
[51.10-11] iti pādme caryāpāde trayodaśe 'dhyāye avicchinnatayā pañcakālānāṃ*{433}* pratipāditatvāt teṣām apy acchidrapañcakālaparāyaṇatvaṃ sambhavatīti cet*{434}* - tad asat.
[pāñcarātriṇām aniyataparimitacchidradrapañcakālaparāyaṇatvam]
[51.12] tatraiva:
[51.13] "pūtyūṣam*{435}* ardharātrañ ca prātar madhyaṃ*{436}*dināni ca /
[51.14] pañcakālā ime proktās tataḥ kālacatuṣṭaye //
[51.15] eteṣu hīnāḥ pratyūṣaṃ*{437}* (?) vijñeyāś caturānana //"
[51.16-20] ity abhigamanādīnām ekarūpeṇa vinā nyūnātiriktakālatvenoktatvāt "kālaṃ madhyandinacchidra*{438}*pañcakālaparāyaṇair" ity āgamasiddhānte "sāntarālam anuṣṭhānaṃ pañcakāloditaṃ tathā" iti tantrasiddhānte ca chidrapañcakālaparatvasyoktatvāt*{439}*, kālacatuṣṭayapratipādanena niyatapañcakālaparāyaṇatvābhāvāt, dvādaśavarṣam ārabhya ekavarṣaparyantaṃ parimitapañcakālaparatvasyoktatvāt*{440}* dvādaśavarṣād ūrdhvaṃ pañcakālaparatvābhāvāc ca.*{441}*
[51.21] tathā, mārkaṇḍeye
[51.22] "mahāniśā tu vijñeyā rātrer madhyaṃ dvitīyayoḥ*{442}* /
[51.23] tasyāṃ snānaṃ na kurvīta samyag ācamanaṃ tathā //" [MarkaṇḍeyaP]
!{429}! PādmaS: utthito; so auch DHN[T] 199.

[52.1] ity ācamanasya mahāniśāyāṃ niṣedhāt.*{443}*
[52.2] "yāmadvayaṃ śayānas tu brahmabhūyāya kalpate //"
[52.3-4] iti dharmaśāstroktanidrākāle yogasyāyuktatvāc ca. yogakālasyārdharātrikatve svādhyāyakālād vyavahitatvena chidrapāñcakālikatvāpātāc ca.*{444}*
[52.5-6] kālacatuṣtvāsyaivoktatvena abhigamanādiṣv ekasya lopasambhavena aniyatapañcakālaparasya pañcakālaparāyaṇaśabdābhilāpāsambhavāc ca.*{445}*
[52.7] tathā:
[52.8] "kliśyantīha suṣuptānām indriyāṇi dravanti ca /
[52.9] aṅgāni samatāṃ yānti uttamāny adhamais saha* //{446}*"
[52.10] iti dharmaśāstreṣu prātar ārabhya sāyaṅkālaparyantam eva karmācaraṇakālatvena pratipādanāt.
[52.11] tathā:*{447}*
[52.12] "atyantamalinaḥ kāyo navacchidrasamanvitaḥ /
[52.13] sravaty eva divārātraṃ prātas snānaṃ viśodhanam //
[52.14] asnātvā nācaret karma japahomādi kiñcana /
[52.15] snātvādhikārī bhavati daive pitrye ca karmaṇi //"
[52.16-20] iti smṛteḥ snānāt pūrvaṃ tattvasṛṣṭer ayuktatvāc ca. pretaprāyasya saṃhṛtatattvasya svāpayogyatāsambhavāc ca. tasmāt "abbhakṣo vāyubhakṣa" ityādiśabdavadavadhāraṇagarbhasya pāñcakālikaśabdasya aniyataparimitapāñcakālikeṣu pāñcarātrikeṣu prayogāsaṃbhavād aniyataparimitachidrapāñcakālikāḥ pāñcarātriṇo na niyatāchidrapañcakālaparāyaṇavaikhānasatulyā bhavitum ahantīti*{448}* siddham.*{449}*
[devatāpūjakasāmānasya devalakatvam ity ākṣepaparihāraḥ]
[52.21] nanu:
[52.22] "yo devaṃ pūjayed vipro vittārthī vatsaratrayam /
[52.23] sa vai devalako nāma havyakavyabahiṣkṛtaḥ* //{450}*"
[52.24-53.2] iti devatāpūjakasya devalakatvaṃ sambhavatīti cet - tad asat. sāmānyataḥ devatārādhanaṃ ye kurvanti te devalakā iti vā? uta śrutismṛtītihāsapurāṇādiṣu mukhyādhikāritvena pratipāditā apīti vā?. sāmānyataḥ devatārādhanaṃ ye kurvanti te iti cet - tarhi gṛhadevatāpūjakānām api devalakatvaprasaṅgaḥ. kiñca:*{451}*
!{443}! DHN[T] 201 om. ācamanasya mahāniśāyāṃ niṣedhāt.
[vaikhānasānām devalakatvābhāvaḥ]
[53.3] "brahmacārī gṛhasthaś ca vipro vaikhānasas tathā* /{452}*
[53.4] kurvanti*{453}* nijakarmāṇi viṣṇum eva yajanti te //"
[53.5-11] iti sandhyopāsanādīnāṃ bhagavadārādhanarūpatvoktyā*{454}* teṣāñ ca tyāgas sambhavati. atas sāmānyataḥ iti*{455}* vaktum ayuktam. śrutismṛtipurāṇādiṣu*{456}* mukhyādhikāritvena pratipāditā devalakāḥ*{457}* iti cet - tad asat. "'agnir vai devānām avamo viṣṇuḥ paramas tadantareṇa sarvā anyā devatā'; iti brāhmaṇam. tasmād gṛhe paramaṃ viṣṇuṃ pratiṣṭhāpya sāyaṃ prātar homānte 'rcayati" iti vaikhānasasūtre*{458}*, "pravaḥ pāntam andhaso dhiyāyate maheśūrāya viṣṇave cārcata"*{459}* iti ṛgbrāhmaṇam anusṛtya*{460}* viṣṇupradhānatayā "sa vā eṣa puruṣaḥ pañcadhā pañcātmā" ityādiśrutyuktaviṣṇvādipañcamūrtīnām*{461}* ārādhanasya pratipāditatvāt*{462}*.
[53.12-13] āśvamedhike "kathaṃ tvam arcanīyo 'sī"*{463}*tyādeḥ, vṛddhamanau "vedāntavedibhir"*{464}* ityādeś coktatvāt.
[53.14-15] evam eva pāñcarātraśaivaśilpajyautiṣādiṣu utkṛṣṭamukhyādhikāripratipādakānāṃ vacanānāṃ vaiyarthyaprasaṅgāt tanmūlabhūtaśrutismṛtipurāṇādīnām aprāmāṇyaprasaṅgo duṣpariharaḥ.*{465}*
[vaikhānasānām bhagavaddravyopabhogādau doṣābhāvaḥ]
[53.16-17] evaṃ ca pramāṇabhūteṣu śrutismṛtipurāṇādiṣu pratipāditānām ācārādīnāṃ tyāgaḥ prasajyet, niṣphalatvāt. nanu paradravyoṇālayārcanaṃ*{466}* kurvatāṃ devalakatvam iti cet na.*{467}*
[53.18-19] śrutismṛtipurāṇādiṣu tattacchāstreṣu ca ālayārcakānāṃ*{468}* mukhyādhikāritvena taddravyopabhogārhatvena ca pratipādanāt.*{469}*
[53.20] yathā - marīciproktāyām ānandasaṃhitāyāṃ vikhanasotpattyādikaṃ pratipādya:
[53.21] "tathā tvadanujīvitve tvaddravyānubhave sati /
[53.22] yad bhaved doṣa utpanna iti cintākulo 'smy aham* //{470}*" [ĀS 4.77]
[53.23] iti bhagavaddravyopajīvanadoṣabhīroḥ vikhanasaḥ*{471}* bhagavantaṃ prati praśne -
[53.24] "athovāca hṛṣīkeśo bhīruṃ taṃ munisattamaṃ* /{472}* [ĀS 4.78ab]
[53.25] vaikhānasānāṃ tad doṣo nāsti matkṛtakarmaṇām* //{473}* [ĀS 4.83ab]
!{452}! Dieser Halbvers ist ähnlich in DHN[D] 21.2 zitiert.
[54.1] maddravyaṃ havyakavyārthe dānābhyāgatapūjane / [ĀS 4.84cd]
[54.2] mukhyam evāstu bhavatāṃ sadā matkarma kurvatām // [Ā.S 4.85ab]
[vaikhānasānām bhagavadvigrahavikraye 'pi doṣābhāvaḥ]
[54.3] kim ebhir bahubhir vākyair anyat te kathayāmy aham* //{474}* [ĀS 4.85cd]

[54.4] maddravyakṣetrabimbānām ālayānāṃ tathāpadi* /{475}*
[54.5] vikrīṇanādikāryeṣu nāsti doṣo madājñayā* //{476}* [ĀS 4.87]
[54.6] tasmād bhavān abhimatas sarvaṃ karma sadā kuru // [ĀS ]
[54.7] madīyadhanabhogena matkriyālopatas tava /
[54.8] maccharīratayā satyam apacāro na vidyate* //{477}*" [ĀS 4.86]
[54.9] iti bhagavadvacanodāharaṇena bhagavaddravyopabhogādiṣu doṣābhāvaḥ pratipāditaḥ.*{478}*
[54.10-14] atra "ahaṃ bhaktaparādhīno hy asvatantra iva dvija" ityādivacanānusāreṇārcakaparādhīnatāṃ darśayituṃ, bhagavatprītiviṣayīkṛtānāṃ vaikhānasānāṃ taddravyopabhogādiṣu doṣagandho nāstīti pratipādanāvasare "maddravyaṃ kṣetrabimbādī"tyādinā kaimutikanyāyam abhipretya bhagavadvigrahavikraye kṛte 'pi doṣo nāstīty ucyate. tāvatā na tad abhipretam.*{479}*
[54.15-16] nanv evam api devadravyopabhogadoṣas sāmānyataḥ mukhyāmukhyādhikāriṣu sarveṣv āpadyate eva iti cet na.*{480}*
[māṃsabhakṣane narakapatanam]
[54.17] "ye bhakṣayanti māṃsāni sattvānāṃ*{481}* jīvitaiṣiṇām /
[54.18] bhakṣyante te 'pi tais sarvair iti brahmābravīt svayam* //{482}* [MBh 13.117.33]
[54.19] māṃ sa bhakṣayitām utra yasya māṃsam ihādmy aham /
[54.20] etan māṃsasya māṃsatvaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ* //{483}* [MBh 13.117.34]
[54.21] na hi māṃsaṃ tṛṇāt kaṣṭhād upalād vāpi jayate /
[54.22] hatvā jantuṃ bhaven māṃsaṃ tasmāt tat parivarjayet* //{484}* [MBh 13.116.26]
[54.23] hantā caivānumantā ca viśas tā krayavikrayī /
[54.24] saṃskartā copakartā ca khādakaś cāṣṭa ghātukāḥ* //{485}* [MBh 13.116.47]
!{474}! Vgl. ĀS 16.47ab: kiṃ ebhir bahubhir vākyais satyam eva vadāmy ahaṃ.
[55.1] dhanena krāyako hanti khādakaś copabhogataḥ /
[55.2] ghātuko vadhabandhābhyām ity eṣa trividho vadhaḥ* //{486}* [MBh 13.116.38]
[55.3] svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitum icchati /
[55.4] nāradaḥ prāha dharmātmā narake sa vipacyate* //{487}*" [MBh 13.117.10]
[kutracid dharmasyāpy adharmaṃ, adharmasyāpi dharmatvañ ca]
[55.5-6] ityādi vacanaiḥ māṃsabhakṣaṇena narakapatanasmaraṇāt bhagavatprītyarthaṃ kriyamāṇeṣu yajñeṣv api māṃsabhakṣaṇasattvāt yājñikānām*{488}* api narakapatanaṃ sambhavatīti yāgasyāpi tyāgaprasaṅgāt*{489}*.
[55.7] "tasmāc chāstraṃ pramāṇaṃ te kāryākāryavyavasthitau*{490}* /
[55.8] jñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartum ihārhasi //" [MBh 6.38.24]
[55.9-12] iti bhagavadvacanāt śāstroktānāṃ karmaṇāṃ doṣo nāstīti cet. "maddravyopabhogādau doṣo nāstī"ti bhagavatā pratipāditvāt prakṛte 'pi doṣo nāsty eva. "vacanāt pravṛttir vacanān nivṛttir" iti khalu śiṣṭoktiḥ. evaṃ kutracid dharmo 'dharmaḥ adharmaś ca dharmo bhavati.*{491}*
[55.13] yathā
[55.14] "ukte 'nṛte bhavet kiñcit prāṇināṃ prāṇarakṣaṇam /
[55.15] anṛtaṃ tatra satyaṃ syāt satyam atrānṛtaṃ bhavet //
[55.16] kāminīṣu vivāheṣu gavāṃ*{492}* pīḍāsu bādhane /
[55.17] brāhmaṇābhyavapattau ca śapathe nāsti pātakam //"
[55.18-19] "yadbrāhmaṇaś cābrāhmaṇaś ca praśnam eyātāṃ brāhmaṇāyādhibrūyāt yadbrāhmaṇāyādhyātmane*{493}* 'dhyāha yad brāhmaṇaṃ parāhātmānaṃ parāha tasmād brāhmaṇo na parocyaḥ" ity śrutiś ca.
[55.20-21] śrautasūtre ca: "sarva evam abhivādayanti nābhivādayati na juhoty anyatra somāṅgebhyaḥ" ityādi pratipādyate.*{494}*
[55.22] "sarvasvaharaṇe bhāryāveśyayoḥ (?) prāṇasaṃśaye /
[55.23] godvijārthe vivāde ca śapathe nāsti pātakam //"
[55.24] ityādi smṛtiś ca.*{495}*
[55.25] evaṃ ca śāstroktaprakāreṇa bhagavadarcanaṃ kurvatāṃ taddravyopabhoge*{496}* na doṣaḥ.
!{486}! MBh: ghātako.
[devalakatvalakṣaṇavicāraḥ]

[56.1-2] kiñca - kiṃ devalakatvaṃ jātiparam, uta karmaparam? jātiparam iti vaktuṃ na śakyate. tathānuktatvāt*{497}*. icchayā kalpitum aśakyatvāc ca.*{498}*
[avihitakarmakartṛtvam eva devalakatvam]
[56.3-4] atha karmaparam iti cet. vihitakarmaparam, uta avihitakarmaparam?*{499}* vihitakarmaparam iti vaktum aśakyam - śrutismṛtītihāsasūtrapurāṇādīnām*{500}* apramāṇyaprasaṅgāt.
[56.5] vihitadharmaparatvenānuktatvāt.*{501}*
[56.6] "śrutismṛtī mamaivājñā yas tām ullaṅghya vartate /
[56.7] ājñāc chedī mama drohī madbhakto 'pi na vaiṣṇavaḥ* //{502}*"
[paradravyakṛtasyāpy ārādhanasya nirdoṣatvam]
[56.8] iti bhagavadājñābhaṅgadoṣāc ca. evaṃ ca avihitakarmaparam iti hi pariśiṣyate.*{503}*
[56.9-10] nanu - paradravyeṇa kṛtaṃ bhagavadārādhanaṃ kratuvat parārtham eva bhavatīti cet maivam.*{504}*
[56.11] "anyadharmaparo vipro bhraṣṭo gacchaty adhogatim /
[56.12] matkarmanirato vipro nādhaḥ patati kutracit //"
[56.13] iti bhagavadvacanāt*{505}*.
[56.14] purāṇāntare: "svasminn arpitamātreṇa yena kenāpi karmaṇā /
[56.15] tuṣṭo dadāti svapadam aho vatsalatā*{506}* hareḥ //" iti.
[56.16] kiñca:
[dakṣiṇāpratigrahe doṣābhavaḥ]
[56.17] "ekaviṃśatiniṣkantu dadyād ācāryadakṣiṇām /
[56.18] ṛtvijān tu tadardhaṃ syāt tadardham itarasya ca //"
[56.19] iti dakṣiṇādānaṃ pratipādyate.*{507}*
[56.20] nanu - "pratigraheṇa viprasya brāhmaṃ tejo vinaśyati* //{508}*" iti manuvacanāt*{509}* [ManuDhŚ 4.186cd]
[56.21-25] "pratigraheṇa tejo hi viprāṇāṃ śāmyate" ity ānuśāsanikavacanāc ca pratigraheṇa brahmatejonāśanaṃ smaryate. śrūyate pratigrahe prāyaścittam api. "yo yājayati prati vā gṛhṇāti yājayitvā pratigṛhya vānaśnaṃs tris svādhyāyam adhīyīta trirātraṃ sāvitrīṃ gāyatrīm anvatirecayati varo dakṣiṇā vareṇaiva varaṃ spṛṇoty ātmā hi varaḥ" iti.
[56.25] ataḥ pratigrahe doṣo 'stīti cet - na.*{510}*
!{497}! DHN[T] 242: anuktatvāt.
[harismaraṇasya mokṣapradatvam]
[57.1] "trāyante khalu nātyantam anyadharmās svanuṣṭitāḥ /
[57.2] api matkarma viguṇaṃ trāyate mahato bhayāt //
[57.3] merumandaramātro 'pi rāśiḥ pāpasya karmaṇaḥ /
[57.4] keśavaṃ vaidyam āsādya ab hier noch Telugu vergleichendurvyādhir iva naśyati //
[57.5] nidhisthānaṃ khanan dveṣāt mṛdarthaṃ vāpnuyān nidhim /
[57.6] ajñaḥ kāmāc ca doṣāc ca smṛtvaivaṃ mokṣabhāktathā //
[57.7] dveṣiṇā vāprayatnena kṣipto 'gniḥ kakṣamādahet /
[57.8] katham abhyarcito viṣṇuḥ na dahet sarvakilbiṣam //
[57.9] yathājño vajrakāyas syāt spardhann api sudhāṃ piban /
[57.10] evaṃ viruddhabhāvo 'pi mucyaty eva hariṃ smaran //" iti
[57.11] nāradīye: "kṛtāpi dambhahāsyādyair yat sevā tārayej janān /
[57.12] viphalā nānyakarmeva kṛpāluḥ ko 'nvataḥ param // [NāradaP.]
[57.13] hāsyānādaramāyābhir api bhaktiḥ kṛtā tvayi /
[57.14] nṛṇāṃ dadātīndrapadaṃ sāttvikānāṃ kim ucyate // [NāradaP]
[57.15] vastusvabhāva evaiṣa yanmokṣāya harismṛtiḥ /
[57.16] pūṣeva dhyāntanāśāya śśītaśāntyai yathānalaḥ // [NāradaP.]

[57.17] saiṣā harismṛtiṛ daityaṃ krodhād api kṛtā satī /
[57.18] ānayet sadgatiṃ vipraṃ sānugaṃ kimu varṇyate // [NāradaP.]
[57.19] yathāmṛtārthaṃ yatatāṃ surāṇām abdhimanthane /
[57.20] pārijātādikāny āsan phalāny aprārthitāny api // [NāradaP.]
[57.21] evaṃ mokṣaikacittānāṃ yatatām īśasaṃsmṛtau /
[57.22] bhavanti siddhayo divyāḥ puṇya*{511}* puṇyānubandhi yat //" ityādi [NāradaP]
[57.23] tatraiva: "surātithyarcanakṛte gurubhṛtyartham eva ca /
[57.24] sarvataḥ pratigṛhṇīyāt na tu duṣyet svayaṃ tataḥ //" [NāradaP]
!{511}! Lies: puṇyaṃ.
[58.1-2] iti ca smaraṇāt. ataḥ śāstroktamārgeṇa bhagavadyajanavidhau pravṛttānāṃ tattatkarmasu dakṣiṇāpratigrahe kṛte 'pi na doṣaḥ.
[ālayārcanāyāḥ mahābhāratādisaṃmatatvam]
[58.3] gṛhārcanāvyatirekeṇālayārcanā bhāratādiṣu pratipāditā dṛśyate. yathā -
[58.4] mahābhārate āśvamedhike "kathaṃ tvam arcanīyo 'sī"ty ādi. [MBh 14 App. 4.1652pr]
[58.5] viṣṇudharmottare ṣaṣṭhe 'dhyāye:
[58.6] "yas tu devagṛhasyārthaṃ prākāraṃ parikalpayet /
[58.7] sa tu svargaṃ samāsadya vimānādhipatir bhavet // [Viṣṇudharmottara.P ]
[58.8] yas tu devālayasyāgre śilādārubhir eva vā /
[58.9] karoti toraṇaṃ ramyaṃ sa tu svargādhipo bhavet // [Viṣṇudharmottara.P ]
[58.10] yas tu devālayaṃ viṣṇor dāruśailamṛdā tathā /
[58.11] iṣṭakākalpitaṃ vāpi kuryāt tasya phalaṃ bahu // [Viṣṇudharmottara.P ]
[58.12] ahanyahany aśvamedha- sahasrāṇi karoti yaḥ /
[58.13] prāpnoti maṇḍapaṃ viṣṇoḥ yaḥ kārayati mānavaḥ // [Viṣṇudharmottara.P ]
[58.14] keśavasya sa tallokam akṣayyaṃ pratipadyate /
[58.15] pratimārthaṃ mahāviṣṇos sādhayed uttamāṃ śilām // [ViṣṇudharmottaraP ]
[58.16] ṣaṣṭirvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate //" iti. [ViṣṇudharmottaraP ]
[58.17-19] eteṣāṃ ca prākāratoraṇamaṇḍapavigrahaśilādīṇāṃ gṛhadevatāsvasaṃbhavaḥ śrīvaikhānasasaṃhitāsu pratipāditaḥ. prasaṅgād arcakamahimādīha kathyate.
[arcakamāhātmyam]
[58.20] bṛhannāradīye: "sa kadācin mahāpāpo jantūnāmantakopamaḥ //" [BṛhannāradaP]
[58.21] ity ārabhya
[58.22] "tasyopavanamadhyasthaṃ ramyaṃ keśavamandiram /
[58.23] chāditaṃ hemakavacaiḥ dṛṣṭvā vyādho mudā yayau // [BṛhannāradaP]
[58.24] harāmy atra suvarṇāni bahūnīti sa niścitaḥ /
[58.25] jagāma viṣṇubhavanaṃ kīnāśaś cauryalolupaḥ // [BṛhannāradaP]
[59.1] tatrāpaśyad dvijavaraṃ śāntaṃ tattvārthakovidam /
[59.2] paricaryāparaṃ viṣṇor udaṅkaṃ tapasāṃ nidhim // [BṛhannāradaP]
[59.3] ekāntinaṃ dayāluñ ca nisspṛhaṃ dhyānalolupam /
[59.4] dṛṣṭvā taṃ lubdhako mene svakāryasyāntarāyinam // [BṛhannāradaP]
[59.5] devasya dravyajātan tu samādātumanā niśi //" [BṛhannāradaP]
[59.6-7] ityādināpṛthagālayārcakasadbhāvādikaṃ uktvā svakāryāntarāya bhūtārcakahiṃsāyāṃ pravṛttasya tasya maraṇam api pratipādya.
[viṣṇupādodakamāhātmyam]

[59.8] "udaṅkaḥ patitaṃ prekṣya lubdhakantu dayāparaḥ /
[59.9] viṣṇupādodakenainam abhyaṣiñ canmahāmuniḥ //
[59.10] haripādodakas parśāl lubdhako vītakalmaṣaḥ /
[59.11] divyaṃ vimānamāruhya munim enam athābravīt //"
[59.12] iti bhagavatpādodakamāhātmyaṃ ca pratipāditam.
[59.13] tatraiva - yajñadhvajavītihotrasaṃvāde:
[ālaye dīpasthāpanādeḥ phalam]
[59.14] "sa kadācit tu kāmāndho rantukāmaḥ parastriyam /
[59.15] śūnyaṃ pūjādibhir viṣṇor mandiraṃ prāptavān niśi //
[59.16] tatra kāmopabhogārthaṃ śayituṃ tena kāminā /
[59.17] svavastraprāntato brahman kṛtaṃ taddeśamārjanam //
[59.18] yāvantaḥ pāṃsukaṇikāḥ tena sammārjitās tadā /
[59.19] tāvaj janmakṛtaṃ pāpaṃ tadaiva kṣayam āgatam //
[59.20] pradīpaḥ sthāpitas tatra suratārthaṃ dvijottama /
[59.21] tenāpi tasya duṣkarma niśśeṣaṃ kṣayam āgatam //
[59.22] avaśenāpi yatkarma kṛtvemāṃ siddhim āgataḥ /
[59.23] bhaktimadbhiḥ praśāntaiś ca kiṃ punas samyagarcanāt //
[ālayapradakṣiṇaphalam]
[60.1] tasmāc chruṇuta viprendrāḥ devo nārāyaṇo 'vyayaḥ /
[60.2] jñānato 'jñānato vāpi pūjakānāṃ vimuktidaḥ //"
[60.3] tathā tatraiva - indrasudharmasaṃvāde:
[60.4] "ahamāsaṃ purā śakra gṛdhraḥ pāpāvaśeṣataḥ /
[60.5] sthitaś ca bhūmibhāge vai amedhyāmiṣabhojanaḥ //
[60.6] ekadāhaṃ viṣṇugṛhe prākāre saṃsthitaḥ prabhoḥ /
[60.7] patito vyādhaśastreṇa sāyaṃ viṣṇugṛhaṃ gate //
[60.8] mayi kaṇṭhagataprāṇe kaścit śvā māṃsalolupaḥ /
[60.9] jagraha māṃ svavaktreṇa śvabhir anyair abhidrutaḥ //
[60.10] gataḥ pradakṣiṇākāraṃ viṣṇos tanmandiraṃ prabhoḥ /
[60.11] tenaiva tuṣṭim āpannaḥ antarātmā jaganmayaḥ //
[60.12] mama cāpi śunaś cāpi dattavān paramaṃ padam /
[60.13] pradakṣiṇākāratabis hier noch Telugu vergleichenyā gatasya sadṛśaṃ phalam //
[60.14] samprāptaṃ tu mayā śakra*{512}* kiṃ punas samyag arcanāt /
[60.15] ye 'rcayanti sadā bhaktyā nārāyaṇam anāmayam /
[60.16] tān arcayanti vibudhā brahmādyā devatāgaṇāḥ //"*{513}* iti
[amedhyāni pañca]
[60.17] evam āśvamedhike: "loke trīṇy apavitrāṇi pañcāmedhyāni bhārata / [MBh 13, App. 4.3249]
[60.18] śvā ca śūdraś śvapākaś ca tryapavitrāṇi pāṇḍava* /{514}* [MBh 13, App. 4.3250]
[60.19] devalaḥ kukkuṭo yūpaḥ udakyā vṛṣalīpatiḥ //" [MBh 13, App. 4.3251]
[60.20] pañcamedhyāni*{515}* iti.
[bhagavatpūjādyanadhikāriṇaḥ]

[60.21] śrīvaikhānase: "sūtādipratilomāś ca pāṣaṇḍāḥ patitās tathā /
[60.22] nāstikā bhinnamaryādās tathā vedavidūṣakāḥ //
[60.23] pāparogayutāś caiva tathaiva gurunindakā /
[60.24] arcanaṃ devadevasya havirdānañ ca vīkṣitum /
!{512}! DHN[T] 253: samprāptaṃ vibudhaśreṣṭha.
[61.1] nārhanti tasmāt kurvīta dvāraṃ yavanikāvṛtam //"
[61.2-3] iti pratipādanāt bhagavadarcanadarśanādiṣu yogyatārahitānāṃ nikṛṣṭānāṃ (devalakānāṃ) autkṛṣṭyaṃ na sambhavati.*{516}*
[advārakabhagavadyājinām utkṛṣṭatvam]
[61.4-6] śrutismṛtipurāṇādiṣūktaprakāreṇa kalpasūtre*{517}* yeṣām advārakabhagavadyajanādhikāro vidhīyate te utkṛṣṭā jñeyāḥ*{518}*. yathā śrutiḥ: "yathā kratur asmin loke bhavati tathetaḥ pretya bhavati"*{519}* iti.
[61.7] smṛtiś ca*{520}*: "vedoktenaiva bhārgeṇa*{521}* sarvabhūtahṛdi sthitam /
[61.8] mām arcayanti ye bhaktās*{522}* sāyujyaṃ yānti te mama //
[61.9] tasmād yāvaj jano jīvet tāvat sampūjayed dharim /
[61.10] pāpair na lipyate martyo*{523}* harimandiram āpnuyāt //
[61.11] jagat pavitrās te nityaṃ viṣṇum abhyarcayanti ye /
[61.12] durvṛttā vā suvṛttā vā pūjanīyā viśeṣataḥ //"
[vaikhānasānāṃ bhagavatprītipātratvam]
[61.13-16] vyāsenapi*{524}* ānuśāsanike (90. adhyāye) pātrakathanāvasare*{525}* devalakānām apātratāṃ satkarmaniṣṭhānāṃ pātratāñ ca pratipādya svavacanadṛḍhīkaraṇārthaṃ "vaikhānasā vā ṛṣaya indrasya priyā āsan"*{526}* iti bhagavatprītiviṣayāṇāṃ*{527}* vaikhānasānāṃ vacanam api śrūyate iti pratipāditam. yathā:
[61.17] *{528}*"ṛṣīṇāṃ samayaṃ nityaṃ ye rakṣanti yudhiṣṭhira* /{529}*
[61.18] niścitāḥ sarvadharmajñās tān devā brāhmaṇān viduḥ // [MB.h 13.9.42]
[61.19] svādhyāyaniṣṭhā ṛṣayo*{530}* jñānaniṣṭhās tathaiva ca /
[61.20] taponiṣṭhāś ca boddhavyāḥ karmaniṣṭhāś ca bhārata // [MBh 13.9.43]
[61.21] kavyāni jñānaniṣṭhebhyaḥ pratiṣṭhāpyāni bhārata /
[61.22] tatra ye brāhmaṇān ke cin na ca nindanti te varāḥ* //{531}* [MBh 13.9.44]
[61.23] ye tu nindanti jalpeṣu na tāñ śrāddheṣu bhojayet /
[61.24] brāhmaṇā ninditā rājan hanyus tripuruṣaṃ kulam* //{532}* [MBh 13.9.45]
!{516}! DHN[T] 254 statt DHN[D] 61.2-3: (iti) bhagavaddarśanādiṣu yogyatārahitānāṃ nikṛṣṭānāṃ utkṛṣṭatvādikaṃ na sambhavati. bhagavadarcakānām autkṛṣṭyaṃ.
[62.1] vaikhānasānāṃ vacanam ṛṣīṇāṃ śrūyate nṛpa /
[62.2] dūrād eva parīkṣeta brāhmaṇān vedapāragān /
[62.3] priyo vā yadi vā dveṣyaḥ teṣu tac chrāddham āvapet* //{533}* [MBh 13.9.46]
[62.4] yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ bhojayed anṛcāṃ naraḥ /
[62.5] ekas tān mantravit pūtaḥ sarvān arhati bhārata* //{534}*" [MBh 13.9.47]
[aṣṭākṣarādimantrajapaniṣṭhānāṃ mahimā]
[62.6-7] evaṃ aṣṭākṣara dvādaśākṣara puruṣasūktādimantrajapaniṣṭhānāṃ darśanena brahmahā 'pi śuddhyatīti purāṇoktam. yathā*{535}*:
[62.8] *{536}*padmapurāṇe: "sāṅgaṃ samantraṃ sanyāsaṃ sarṣicchandodhidaivatam /
[62.9] sadīkṣāvidhi sadhyānaṃ sayantraṃ dvādaśākṣaram // [Padma.P ]
[62.10] sāṣṭākṣarañ ca mantreśaṃ ye japanti narottamāḥ /
[62.11] tān dṛṣṭvā brahmahā śuddhyet kiṃ punar vaiṣṇavas svayam //" iti [PadmaP ]
[62.12-14] śruyate 'pi. "yo ha vai nārāyaṇasyāṣṭākṣaraṃ padam adhyeti anupabravas sarvam āyur eti vindate prājāpatyaṃ rāyaspoṣaṃ gaupatyaṃ tato 'mṛtatvam aśnute tato 'mṛtatvam aśnuta iti".
[62.15] śrīpāñcarātre kapiñjalasaṃhitāyām:
[62.16] "yājanādhyāpanayutaḥ śiṣyānugrahakārakaḥ /

[62.17] ācārya iti vijñeyo mantratantraparāyaṇaḥ* //{537}* [KapiñjalaS]
[62.18] āśrame vā vane vā 'pi sa vaikhānasa ucyate* /{538}*
[62.19] grāmyadharmāṇi sarvāṇi varjayed vanavāsakaḥ //"*{539}* iti. [KapiñjalaS]
[62.20] yamasmṛtau: "yo 'nucānaṃ*{540}* dvijaṃ martyo hatavān arthalobhataḥ /
[62.21] sa vadet pauruṣaṃ sūktaṃ jalasthaś cintayed dharim* //{541}*"
[62.22-24] iti kevalāṣṭākṣaramantrajapaniṣṭhānām apy evaṃ vidhāḥ prabhāvāḥ śrūyanta iti cet śrutismṛtivihitais tair eva mantraiḥ advārakabhagavadarcane mukhyādikāriṇāṃ vaikhānasānāṃ kaimutikanyāyasiddham autkṛṣṭyaṃ kenāpodituṃ śakyam.*{542}*
!{533}! MBh: priyān vā yadi vā dveṣyāṃs.
[devalakanirūpaṇam]
[63.1-3] kiñca - yathā vaikhānasānām utpattyādikaṃ śrutismṛtipurāṇādiṣu viśeṣeṇa pratipāditaṃ tathā itareṣāṃ viśeṣeṇa pratipāditañ cet tadā vaikhānasasāmyam itareṣāṃ syāt. tathā na dṛśyate hi.
[63.4] atha vastuto devalakā nirūpyante.*{543}*
[63.5] vaikhānase: "avaikhānasavipro yaḥ pūjayed ālaye harim /
[63.6] sa vai devalako nāma havyakavyabahiṣkṛtaḥ* //{544}*
[63.7] vaikhānasakule jātaḥ pāñcarātreṇa dīkṣitaḥ /
[63.8] na dīkṣito na sañjāto (?) lobhān mohān madarcanam* /{545}*
[63.9] kuryāc cet tu viśeṣeṇa bhaved devalakas to saḥ //"*{546}*
[devalakatraividyam]
[63.10] pāñcarātre saṃkarṣaṇasaṃhitāyām: "karmadevalakāḥ kecit kalpadevalakāḥ pare /
[63.11] śuddhadevalakāś cānye tridhā devalakāḥ smṛtāḥ // [Saṅkarṣaṇasaṃhitā.]
[karmadevalakalakṣaṇam]
[63.12] arthārthī kālanirdeśī yo devaṃ pūjayet sa hi /
[63.13] karmadevalako nāma sarvakarmabahiṣkṛtaḥ // [Saṅkarṣaṇasaṃhitā.]
[63.14] pāñcarātravidhānajño dīkṣāvirahito 'rcakaḥ /
[63.15] caturvedādhikāro 'pi kalpadevalakaḥ smṛtaḥ // [Saṅkarṣaṇasaṃhitā.]
[63.16] āgamoktavidhānajño bhadrakālyupajīvakaḥ*{547}* /
[63.17] śuddhadevalakaḥ proktaḥ sarvakarmabahiṣkṛtaḥ // [Saṅkarṣaṇasaṃhitā.]
[63.18] ārṣoktena vidhānena devalatvaṃ na vidyate /
[63.19] tasmāt sarvaprayatnena vaidikenaiva pūjayet //" iti [Saṅkarṣaṇasaṃhitā]
[63.20] śivaśekharatantre - rudraḥ:
[63.21] "atha devalakān vakṣye śṛṇu devi samāhitā /
[63.22] karmadevalakāḥ kecit kalpadevalakāḥ pare // [Śivaśekharatantra]
[63.23] śuddhadevalakās tv anye tridhā devalakāsmṛtāḥ /
[63.24] anyasūtroktamārgeṇa yas saṃvatsarapūjakaḥ //
!{543}! DHN[T] 263-4 statt DHN[D] 63.1-4: punar devalakatvādivicāraḥ. kiñca - yathā vaikhānasānām utpattyādikaṃ śrutismṛtipurāṇādiṣu viśeṣeṇa pratipāditaṃ evam itareṣāṃ brāhmaṇasāmānyatvena vinā viśeṣeṇa pratipāditaṃ cet tadānīmetādṛguṇaviśiṣṭā vayam iti. tair vaktum ucitam anyathā asaṃtaṃ? nindyām ātmastutiṃ mūḍhetarāḥ svaparagataviśeṣajñāḥ ke vā brūyaḥ? devalakalakṣaṇaṃ nirūpyate yathā.
[Śivaśekharatantra]
[kalpadevalakalakṣaṇam]
[64.1] adīkṣitaḥ svayaṃ tantre karmadevalakas tu saḥ /
[64.2] anenaiva prakāreṇa vatsaratryapūjakaḥ /
[64.3] kalpadevalakaḥ proktaḥ sa vai śailasute dhruvam // [Śivaśekharatantra]
[śuddhadevalakalakṣaṇam]
[64.4] ananujñātam ācāryāt āgamaṃ śuśruve ca yaḥ /

Original text: Daśavidhāhetunirūpaṇa (part of the Vaikhānasasūtratātparyacintāmaṇi) · Edition: (pp. 1-122) the of the Devanāgarī-ed. by R. Parthasarathi Bhattacarya: Śrīvaikhānasagṛhyasūtra (= DHN[D]); 2 vols., Akulamannāḍu, 1967 (reprint Tirupati, 1997/98). · Data entry Ute Hüsken · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc