દશવિધાહેતુનિરૂપણ · ભાગ 2140

[31.13] ઇત્ય્ ઉક્તો ભગવાન્ દેવઃ શાસ્ત્રં શ્રુતિપથાગતમ્ ॥
[31.14] સહસ્રકોટિભિઃ શ્લોકૈસ્ સઙ્ખ્યાતં બહુવિસ્તરમ્ ।
[31.15] સૂત્રમૂલમ્ અનાદ્યન્તં કલ્પે કલ્પે સમાશ્રિતમ્ ॥
[31.16] ઉવાચ જગતાં પ્રીત્યૈ યજ્ઞાનાં પૂરણાય ચ ।
[31.17] મૂલં સર્વાગમાનાઞ્ ચ પુરાણાનાં તથૈવ ચ ॥
[31.18] સ્મૃતીનાં સર્વસૂત્રાણાં પ્રત્યઙ્ગોપાઙ્ગશોભિનામ્ ।
[31.19] વેદાશ્ ચ વિખનશ્શાસ્ત્રં પ્રમાણમ્ ઇતિ ચેરયન્ ॥
[31.20] યથા વૈખાનસં પૂર્વે ઽહન્ સામભવતીતિ*{299}* ચ ।
[31.21] યે નખા ભુવિ સઞ્જાતાસ્ તે વૈ વૈખાનસા ઇતિ ॥
[31.22] શ્રુત્યુક્તં તદ્ ઇદં શાસ્ત્રં વૈખાનસમહાર્ણવમ્ ।
[31.23] ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ભગવાન્ આદ્યસ્ તત્રૈવાન્તરધીયત ॥
[31.24] તતઃ પરં ચતુર્વક્ત્રો જટાકાષાયદણ્ડભૃત્ ।
[31.25] નૈમિશારણ્યમ્ આસાદ્ય દ્વિજસઙ્ઘનિષેવિતમ્*{300}* ॥
!{296}! ધ્ન્[ત્] 162: (ઇદ્ધમ્).
[32.1] તપસ્ તપ્ત્વા ચિરં કાલં ધ્યાયંસ્ તેજસ્ તુ વૈષ્ણવમ્ ।
[32.2] પશ્ચાદ્ અપશ્યદ્ વિષ્ણૂક્તમ્ આગમં વિસ્તરાત્ તદા ॥
[32.3] સશ્રૌતઞ્ ચ સગૃહ્યઞ્*{301}* ચ વેદમન્ત્રૈર્ અભિષ્ટુતમ્ ।
[32.4] સંક્ષિપ્ય સારમ્ આદાય શાણોલ્લિખિતરત્નવત્ ॥
[32.5] ધાતા વિખનસો નામ*{302}* મરીચ્યાદિસુતાન્ મુનીન્ ।
[32.6] અબોધયદ્ ઇદં શાસ્ત્રં સાર્ધકોટિપ્રમાણતઃ*{303}* ॥
[32.7] કલ્પે કલ્પે પુરા વિષ્ણુર્ ઉદ્ભૂતઃ પૂર્વવત્ સદા ।
[32.8] તસ્માદ્ વૈદિકમ્ આચારં યઃ કર્તું ભુવિ વાઞ્છતિ ॥
[32.9] તસ્યેદં શાસ્ત્રમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં નેતરેષાભિતીરિતમ્ ॥"
[વૈખાનસસૂત્રસ્ય તત્સૂત્રિણાં ચ માહાત્મ્યમ્]
[32.10] પુરાતન્ત્રે સપ્તચત્વારિંશે ઽધ્યાયે:
[32.11] ઋષય ઊચુઃ: "વૈખાનસસ્ય સૂત્રસ્ય કિં માહાત્મ્યં મહામુને ।
[32.12] વિહાય સર્વસૂત્રાણિ યત્ ત્વયા ચાનુવર્તિતમ્ ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[32.13] તત્સૂત્રિણાઞ્ ચ માહાત્મ્યં શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે વયમ્ ।
[32.14] સમૂર્તસ્યાસ્ય યજ્ઞસ્ય યે યોગ્યાઃ ઇતિ કીર્તિતાઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[32.15] ભૃગુઃ: યુષ્માભિઃ પરિપૃષ્ટં યત્ સમ્યગ્ વક્ષ્યામિ સુવ્રતાઃ ।
[32.16] શ્રુણ્વન્તુ મુનયસ્ સર્વે સૂત્રમાહાત્મ્યમ્ ઉત્તમમ્ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[32.17] સુપ્તોત્થિતશ્ ચિરં બ્રહ્મા સ્રષ્ટુકામઃ પુરાભવત્ ।
[32.18] સસ્માર વેદાન્ અખિલાન્ ન સૃષ્ટિસ્ સમ્પ્રવર્તતે ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[32.19] ચિરં સુપ્તસ્ય વૈ ધાતુસ્ તમસાક્રાન્તચેતસઃ ।
[32.20] વિસ્મૃતા નિખિલા વેદા હૃદયે તસ્ય સંસ્થિતાઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[32.21] ચિન્તાતુરસ્ તદા બ્રહ્મા નાલઙ્કર્તું કિમ્ અપ્ય્ અભૂત્ ।
[32.22] તતશ્ ચિન્તાન્ તુ તાં ત્યક્ત્વા સ્વસ્થચિત્તઃ પ્રજાપતિઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[32.23] હૃદ્પદ્મમધ્યે પુરુષં પરમેણ સમાધિના ।
[32.24] અર્ચયામાસ વૈ વિષ્ણુમ્ ઋગ્યજુસ્સામરૂપિણમ્ ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
!{301}! ધ્ન્[ત્] 164: સસૂત્રં.

[દક્ષાદિનવબ્રહ્મસૃષ્ટિઃ]
[33.1] તુષ્ટાવ ચ તદા બ્રહ્મા હરિપ્રવણમાનાસઃ ।
[33.2] નનામ ચ તદા વિષ્ણું શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[33.3] બ્રુવતો ભગવદ્ધ્યાનાત્ વિનષ્ટતમસો વિધેઃ ।
[33.4] સત્ત્વોદ્રિક્તસ્ય તસ્યાશુ નૈર્મલ્યં હૃદયે ઽભવત્ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[33.5] તતસ્ તુ ભગવાન્ બ્રહ્મા છન્દોમૂલમ્ અવાપ્તવાન્ ।
[33.6] તસ્ય દક્ષિણતો વક્ત્રાત્ તુષ્ટાવ જગતઃ પતિમ્ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[33.7] સસ્માર વિવિધાન્ વેદાન્ સાઙ્ગાન્ ઉપનિષદ્ગણાન્ ।
[33.8] પુરાણન્યાયમીમાંસા ધર્મશાસ્ત્રાણિ સર્વશઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[33.9] અન્તર્હિતાનાં ખનનાદ્ વેદાનાન્ તુ વિશેષતઃ ।
[33.10] સ વિભુઃ પ્રોચ્યતે સર્વૈર્ વિખના બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[33.11] વૈખાનસશ્ ચ ભગવાન્ પ્રોચ્યતે સ પિતામહઃ*{304}* ।
[33.12] તતસ્ સસર્જ ભગવાન્ વિશ્વયોનિઃ પિતામહઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[33.13] જગત્ સર્વમ્ અશેષેણ વેદદૃષ્ટેન વર્ત્મના ।
[33.14] પ્રાણાચ્ ચ ચક્ષુષસ્ તદ્વદ્ અભિમાનાચ્ ચ કર્મણઃ*{305}* ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[33.15] હૃદયાચ્ છિરસશ્ શ્રોત્રાદ્ ઉદાનાદ્ વ્યાનતસ્ તતઃ ।
[33.16] સમાનાચ્ ચ તથાપાનાદ્ ઋષ્ટિશ્રેષ્ઠાનિમાન્ દશ* ॥{306}* [પુરાતન્ત્ર]
[33.17] દક્ષં મરીચિનં નીલલોહિતં ભૃગુમ્ એવ ચ ।
[33.18] તથાઙ્ગિરસમ્ અત્રિઞ્ ચ પુલસ્ત્યં પુલહં તથા* ॥{307}* [પુરાતન્ત્ર]
[33.19] વસિષ્ઠઞ્ ચ ક્રતુઞ્ ચૈવ ક્રમાદ્ અસૃજદ્ અબ્જભૂઃ ।
[33.20] નવ બ્રહ્માણ એવૈતે વિના સ્યુર્ નીલલોહિતમ્* ॥{308}* [પુરાતન્ત્ર]
[33.21] વેદાનાં વ્યસનાદ્ અર્વાક્ પ્રાગ્રૂપં મિલિતન્ તુ યત્ ।
[33.22] તાન્ તુ વૈખાનસીં શાખાં આદાવધ્યાપયન્ મુનીન્* ॥{309}* [પુરાતન્ત્ર]
[33.23] (નામ્ના વિખનસં પ્રાહુર્ યઞ્ ચ વૈખાનસં તથા* ॥{310}* [પુરાતન્ત્ર]
[33.24] ભૃગ્વઙ્ગિરોમરીચ્યત્રિપુલસ્ત્યપુલહાઃ ક્રતુઃ ।
!{304}! વોન્ અન્તર્હિતાનાં બિસ્ પિતામહઃ ઔછ્ zઇતિએર્ત્ અલ્સ્ "આનન્દસંહિતા" ઇન્ ધ્ન્[દ્] 8.4-6.
[34.1] તથા વસિષ્ઠો દક્ષશ્ ચ નવ બ્રહ્માણ ઈરિતાઃ* ॥{311}* [પુરાતન્ત્ર]
[34.2] નવ બ્રહ્માણ એવૈતે વિના સ્યુર્ નીલલોહિતમ્* ॥{312}* [પુરાતન્ત્ર]
[દક્ષાદીનાં નવાનાં વિખનશ્ શિશ્યત્વમ્]
[34.3] એતે વિખનસશ્ શિષ્યાઃ શ્રુતિસ્મૃતિવિધાનતઃ ।
[34.4] તચ્છિષ્યાસ્ તુ મહાત્મનો મુનયસ્ તત્ત્વદર્શિનઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[34.5] વેદાનુગાનિ શાસ્ત્રાણિ ચક્રુર્ લોકહિતૈષિણઃ ।
[34.6] કેચિત્ સૂત્રણિ વૈ ચક્રુઃ ગૃહ્યશ્રૌતાત્મિકાનિ તુ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[34.7] ધર્મશાસ્ત્રાણિ કેચિત્ તુ પુરાણાનિ ચ કેચન ।
[34.8] ઇતિહાસાંસ્ તથા કલ્પાન્ પ્રોચુરન્યે મહાર્ષયઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[વૈકાનસશાખાનિષ્પત્તિપ્રકારઃ]
[34.9] તાન્ તુ વૈખાનસીં શાખાં સ્વસૂત્રે વિનિયુક્તવાન્ ।
[34.10] પદ્મભૂઃ પરમો ધાતા તસ્મિન્ન્ આરાધનત્રયમ્*{313}* ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[34.11] તાન્ તુ વૈખાનસીં શાખાં વ્યાસસ્ તુ ભગવાન્ મુનિઃ ।
[34.12] ચક્રે ઋગાદિભેદૈસ્ તુ વ્યસિત્વા તુ પૃથક્ પૃથક્ ॥ [પુરાતન્ત્ર]

[34.13] ઔદ્ગાત્રં સામભિર્ યાગે બ્રાહ્મમ્ આથર્વણેન ચ ।
[34.14] હૌત્રમ્ ઋગ્ભિર્ યજુર્ મન્ત્રૈર્ આધ્વર્યવમ્ અકારયત્ ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[34.15] આમ્નાયસ્ય વિધિર્ બ્રાહ્મઃ પઞ્ચકાણ્ડાત્મિકા તુ સા ।
[34.16] સા ચ વૈખાનસી શાખા તૈત્તિરીયા ચ કીર્તિતા ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[34.17] આદિકાલે તુ ભગવાન્ બ્રહ્મા તુ વિખાના મુનિઃ ।
[34.18] યજુશ્ શાખાનુસારેણ ચક્રે સૂત્રં મહત્તરમ્ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[34.19] વર્ણાશ્રમાચારયુતં શ્રૌતસ્માર્તસમન્વિતમ્ ।
[34.20] યસ્મિન્ન્ એવ તુ સમ્પ્રોક્તં સૂત્રે વિખનસા પરમ્ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[34.21] વનસ્થાનાન્ તુ સર્વેષાં વિધિશ્ શ્રામણકાભિધઃ* ।{314}*
[34.22] વાનપ્રસ્થાસ્ તતસ્ સર્વે યે દ્વિજાશ્ ચાન્યસૂત્રિણઃ ।
[34.23] તત્સૂત્રવિધ્યનુષ્ઠાનાત્ સ્મૃતા વૈખાનસાસ્ તુ તે* ॥{315}* [પુરાતન્ત્ર]
[34.24] યત્સૂત્રાદ્યન્તમધ્યેષુ ભગવાન્ વિષ્ણુર્ અવ્યયઃ ।
!{311}! દિએસેર્ વેર્સ્ ઇસ્ત્ äહ્ન્લિછ્ અલ્સ્ "મહાભારત" ઇન્ ધ્ન્[દ્] 20.2-3.
[35.1] યષ્ટવ્યો ગીયતે યસ્માત્ સર્વસૂત્રોત્તમન્ તુ તત્ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[35.2] વેદે વૈખાનસે સૂત્રે યો ધર્મઃ પરિકીર્તિતઃ ।
[35.3] સર્વૈસ્ સ ધર્મો ઽનુષ્ઠેયો નાત્ર કાર્યા વિચારણા*{316}* ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[વૈખાનસસૂત્રસ્ય સૂત્રાન્તરાનપેક્ષત્વમ્]
[35.4] સ્વસૂત્રસ્ય પરિત્યાગાદ્ અન્યસૂત્રસ્ય સંશ્રયાત્ ।
[35.5] સદ્યઃ પતતિ વૈ વિપ્રો ન વેદસ્ય સમાશ્રયે* ॥{317}* [પુરાતન્ત્ર]
[35.6] એતદ્ વૈખાનસં સૂત્રમ્ અન્યશાસ્ત્રાનપેક્ષિતમ્ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[35.7] એતદ્ વૈખાનસં સૂત્રં સર્વવેદાર્થસઙ્ગ્રહમ્ ।
[35.8] વૈષ્ણવં સર્વવિપ્રાણાં સામાન્યમ્ અભિધીયતે ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[35.9] વૈખાનસસ્ય સૂત્રસ્ય ચાગ્નેઃ શ્રામણકસ્ય ચ ।
[35.10] નારાયણસ્ય દેવસ્ય માહાત્મ્યં નાવબુદ્ધ્યતે ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[35.11] યથા વેદેષુ સર્વેષુ સામવેદઃ પ્રશસ્યતે ।
[35.12] તથા સૂત્રેષુ સર્વેષુ સૂત્રમ્ એતદ્ પ્રશસ્યતે ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[35.13] અગ્નિર્ વૈખાનસં શાસ્ત્રં વિષ્ણુર્ વેદાશ્ ચ શાશ્વતાઃ ।
[35.14] ગાયત્રી વૈષ્ણવા વિપ્રાસ્ સપ્તૈતે ઽતિપવિત્રકાઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[35.15] યદધીતેષુ વેદેષુ સાઙ્ગેષુ લભતે ફલમ્ ।
[35.16] તત્ફલં લભતે સદ્યઃ સૂત્રમ્ એતત્ પઠન્ દ્વિજઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[35.17] અગ્નીષોમાદયો દેવા યે યજ્ઞાંશહવિર્ ભુજઃ ।
[35.18] ......
[35.19] *{318}*શારીરાણ્ય્ અન્યસૂત્રાણિ તથા સ્વર્ગફલાનિ ચ ।
[35.20] વૈષ્ણવં સૂત્રમ્ એત્તુ*{319}* સર્વસિદ્ધિકરં પરમ્ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[35.21] આદ્યત્વાત્ સર્વસૂત્રાણાં વૈષ્ણવત્વાચ્ ચ તત્ તુ વૈ ।
[35.22] મયાનુવર્તિતં તદ્વત્કશ્યપાત્રિમરીચિભિઃ* ॥{320}* [પુરાતન્ત્ર]
[35.23] ગૃહે પુરુષપૂજાયા વિધાનમ્ ઋષિસત્તમાઃ ।
!{316}! દિએસેર્ વેર્સ્ ઇસ્ત્ અલ્સ્ "પુરાતન્ત્ર" ઔછ્ ઇન્ ધ્ન્[દ્] 83.21-22 zઇતિએર્ત્; અલ્સ્ "આનન્દસંહિતા" (આસ્ 4.49) ઇન્ ધ્ન્[દ્] 14.11-12.
[36.1] ઉક્તં સઙ્કેપતઃ*{321}* સૂત્રેનોક્તમ્ આલયપૂજનમ્ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[36.2] પ્રોક્તં વિખનસા સૂત્રે ઋષીણાં બ્રહ્મવાદિનામ્ ।

[36.3] તેષાન્ તુ હવિર્ આદત્તે વિષ્ણુસ્ સાક્ષાત્ સનાતનઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[36.4] શતક્રતૂનાં યજતો યત્ફલં પરિકીર્તિતમ્ ।
[આલયે પઞ્ચમૂર્ત્યર્ચનસ્ય શ્રૈષ્ઠ્યમ્]
[36.5] આલયે પઞ્ચમૂર્તીનામ્ અર્ચનન્ ત્વ્ અધિકં ભવેત્ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[36.6] આલાયાર્ચા ગૃહાર્ચેતિ ચોભયં શ્રુતિચોદિતમ્ ।
[36.7] તેનાદૌ સકલં નોક્તં ગ્રન્થવિસ્તરભીરુણા ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[36.8] ઉક્તશેષમ્ અનુક્તઞ્ ચ વિસ્તરેણ મયોચ્યતે ।
[36.9] વિષ્ણુઞ્ ચ પુરુષં સત્યમ્*{322}* અચ્યુતઞ્ ચાનિરુદ્ધકમ્ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[36.10] "એષ પુરુષઃ પઞ્ચધા પઞ્ચાત્મે" ત્ય્ આહ ચ શ્રુતિઃ ।
[36.11] અસ્માભિર્ અપિ તત્સૂત્ર- મતગામિભિર્ એવ તુ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[36.12] પઞ્ચમૂર્તિવિધાનેન શાસ્ત્રમ્ એતદ્ ઉદાહૃતમ્ ।
[36.13] તસ્માદ્ અત્ર મયોક્તસ્ય હોમસ્યાગ્ન્યાલયસ્ય ચ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[36.14] પુણ્યાહવાસ્તુસામાન્ય- હોમાદીનાઞ્ ચ કર્મણામ્ ।
[36.15] યે ઽન્યે ચ મન્ત્રાસ્ તે ગ્રાહ્યાસ્ સૂત્રે વિખનસા સ્મૃતાઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[36.16] આલયાર્ચવિધિસ્ સો ઽયં વૈદિકસ્ સર્વસિદ્ધિદઃ ।
[36.17] સર્વલોકહિતાર્થાય પ્રોક્તો ઽસ્માભિર્ વિશેષતઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[વૈખાનસાનમ્ ગર્ભવૈષ્ણવત્વમ્]
[36.18] આલયાર્ચણકર્મેદં વૈદિકં ભગવત્પ્રિયં ।
[36.19] અનુષ્ઠેયં દ્વિજશ્રેષ્ઠૈઃ તદ્વૈખાનસસૂત્રિભિઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[36.20] યે વૈખાનસસૂત્રેણ સંસ્કૃતાસ્ તુ દ્વિજાતયઃ ।
[36.21] તે વિષ્ણુસદૃશા જ્ઞેયાઃ સર્વેષામ્ ઉત્તમોત્તમાઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[36.22] વૈખાનસાનાં સર્વેષાં ગર્ભવૈષ્ણવજન્મનામ્ ।
[36.23] નારાયણઃ સ્વયં ગર્ભે મુદ્રાં ધારયતે નિજામ્* ॥{323}* [પુરાતન્ત્ર]
[વૈખાનસપૂજાયઃ ભગવત્પ્રીતિકરત્વમ્]
[36.24] વિપ્રા વૈખાનસાખ્યા યે તે સ્મૃતા ભગવત્પ્રિયાઃ ।
!{321}! લિએસ્: સઙ્ક્ષેપતઃ.
[37.1] એકાન્તિનસ્ સુસત્ત્વસ્થા દેહાન્તં નાન્યયાજિનઃ* ॥{324}* [પુરાતન્ત્ર]
[37.2] વિષ્ણોઃ પ્રિયતમા લોકે ચત્વારઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
[37.3] અશ્વત્થઃ કપિલા ગાવસ્ તુલસી વિખનાસ્ તથા*{325}* ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[37.4] દ્વિજેષુ બ્રાહ્મણાઃ શ્રેષ્ઠાઃ બ્રાહ્મણેષુ ચ વૈષ્ણવાઃ ।
[37.5] વૈષ્ણવેષુ દ્વિજાઃ શ્રેષ્ઠા યે વૈખાનસસૂત્રિણઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[37.6] વૈષ્ણવીં પ્રતિમાં લોકે વિપ્રં વૈખાનસં તથા ।
[37.7] ગઙ્ગાં વિષ્ણુપદીં દૃષ્ટ્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે* ॥{326}* [પુરાતન્ત્ર]
[37.8] તસ્માદ્ વૈખાનસા વિપ્રા વૈષ્ણવા મુનિસત્તમાઃ ।
[37.9] આલયાર્ચનયોગ્યાશ્ ચ યોગ્યા નાન્યે દ્વિજાતયઃ ।
[37.10] પુરા તુ પૃષ્ટવાન્ બ્રહ્મા દેવદેવં જનાર્દનમ્ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[37.11] "કથં કેન પ્રકારેણ પૂજનીયો ઽસિ કૈર્ અપિ ।"
[37.12] ઇત્ય્ એવં ભગવાન્ પૃષ્ટઃ પ્રાહ વૈ ચતુરાનનમ્ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[37.13] "આલયે ત્ય્ અર્ચનં સ્યાત્ તુ પરિવારાન્વિતસ્ય મે ।
[37.14] વૈખાનસવિધાનેન વૈદિકેન વિશેષતઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર]

[37.15] વૈખાનસૈસ્ તુ વિપ્રેન્દ્રૈર્ અર્ચનંબિસ્ હિએર્ નોછ્ તેલુગુ વેર્ગ્લેઇછેન્ મમ તુષ્ટિદમ્ ।
[37.16] અમૂર્તઞ્ ચ સમૂર્તઞ્ ચ દ્વિધા વૈદિકમ્ ઉચ્યતે ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[37.17] અમૂર્તં ગાર્હપત્યાદ્યં સમૂર્તં બેરપૂજનમ્ ।
[37.18] યથા કર્મણ એકસ્ય કલ્પિતાઃ પઞ્ચ વહ્નયઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[37.19] તથા ચૈકવિમાનસ્ય પઞ્ચબેરાણિ કલ્પયેત્ ।
[37.20] ગ્રામાદાવ્ આલયે તસ્માદ્ દેવદેવો જનાર્દનઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[37.21] અનેન વિધિના પૂજ્યો વિપ્રૈર્ વૈખાનસૈસ્ તથા ।
[37.22] પૂજા વૈખાનસૈર્ વિપ્રૈર્ આલયે સ્યાદ્ વિશેષતઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[37.23] સર્વસમ્પત્કરઞ્ ચૈવ સર્વાશુભવિનાશનમ્ ।
[37.24] તદ્ગ્રામવાસિનાં તદ્વદ્ ઐહિકામુષ્મિકપ્રદમ્* ॥{327}* [પુરાતન્ત્ર]
!{324}! દિએસેર્ હલ્બ્વેર્સ્ ઇસ્ત્ ઔછ્ zઇતિએર્ત્ ઇન્ ધ્ન્[દ્] 43.1, 48.19, 118.13.
[અવૈખાનસપૂજને દોષઃ, તત્પ્રાયશ્ચિત્તઞ્ ચ]
[38.1] વર્ષદં પુષ્ટિદં શ્રેષ્ઠં રાજરાષ્ટ્રાભિવૃદ્ધિદમ્ ।
[38.2] કર્ષણાદિપ્રતિષ્ઠાર્ચાપ્રાયશ્ચિત્તાવસાનકમ્ ।
[38.3] અનુષ્ઠેયો વિધિસ્ સો ઽયં વિપ્રૈર્ વૈખાનસૈસ્ તતઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[38.4] અવૈખાનસસૂત્રૈસ્ તુ વિપ્રૈર્ આરાધનં હરેઃ ।
[38.5] વાલયે સર્વલોકાનાં વિનાશાય ભવિષ્યતિ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[38.6] અજ્ઞાનાદ્ અર્થલોભાદ્ વા ભયાદ્ વા ઽપ્ય્ આલયાર્ચનમ્ ।
[38.7] યદ્ય્ અવૈખાનસૈર્ વિપ્રૈર્ ક્રિયતે*{328}* સર્વનાશનમ્ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[38.8] યદ્ય્ અવૈખાનસો વિપ્ર આલયાર્ચનમ્ આચરેત્ ।
[38.9] ષણ્માસાત્ પતનં યાતિ નરકઞ્ ચૈવ ગચ્છતિ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[38.10] અપિ સાઙ્ગચતુર્વેદી યદ્ય્ અવૈખાનસો દ્વિજઃ ।
[38.11] આલયે ત્વ્ અર્ચનં કુર્યાત્ સદ્યઃ પતતિ દેવલઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[38.12] અવૈખાનસવિપ્રો યઃ પૂજયેદ્ આલયે હરિમ્ ।
[38.13] સ વૈ દેવલકો નામ સર્વકર્મબહિષ્કૃતઃ* ॥{329}* [પુરાતન્ત્ર]
[38.14] આલાપં દર્શનઞ્ ચૈવ સ્પર્શનઞ્ ચ વિશેષતઃ ।
[38.15] શ્રાદ્ધાદૌ વરણઞ્ ચૈવ તસ્ય વિપ્રસ્ય વર્જયેત્ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[38.16] અવૈખાનસસૂત્રેણ*{330}* સ્પૃષ્ટે બિમ્બે પ્રમાદતઃ ।
[38.17] સ્નાપયેત્ કલશૈર્ દેવં પ્રોક્ષયેત્ પઞ્ચગવ્યકૈઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[38.18] એવમ્ એવ તથા કુર્યાદ્ વિપ્રૈર્ અન્યૈઃ પ્રપૂજિતે ।
[38.19] કલશૈસ્ સ્નાપયિત્વા તુ ધ્રુવોક્તાં શુદ્ધિમ્ આચરેત્ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[38.20] ત્ર્યહન્ તુ પૂજિતે તદ્વદ્ વાસ્તુહોમં સમાપ્ય ચ* ।{331}*
[38.21] પર્યગ્નિપઞ્ચગવ્યાભ્યાં મહાશાન્તિઞ્ ચ કારયેત્* ॥{332}* [પુરાતન્ત્ર]
[38.22] અર્ચને*{333}* તુ મહાવિષ્ણોસ્ સપ્તાહન્ તુ વિશેષતઃ ।
[38.23] મહાશાન્તિં યજિત્વા તુ શુદ્ધિં પૂર્વવદ્ આચરેત્ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[38.24] દ્વાદશાહં સમારભ્ય માસાન્તન્ તુ વિશેષતઃ ।
!{328}! ધ્ન્[ત્] 175: આલયે સ્તત્ત્ ક્રિયતે.
[39.1] અવૈખાનસપૂજાયાં તન્ત્રસઙ્કર*{334}* એવ ચ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[અવૈખાનસપૂજને ભગવત્સાન્નિધ્યવિરહઃ]
[39.2] માસત્રયં ચ ષણ્માસમ્ અન્યવિપ્રૈસ્ તુ પૂજને ।

[39.3] ન તત્ર બિમ્બે સાન્નિધ્યં દેવદેવસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[39.4] તસ્માત્ તદ્ દોષશાન્ત્યર્થં મહાશાન્તેર્ અનન્તરમ્ ।
[39.5] અધિવાસત્રયં કૃત્વા*{335}* પ્રતિષ્ઠાં પુનર્ આચરેત્ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[39.6] સંવત્સરે તુ દેવસ્ય વિપ્રૈર્ વૈખાનસેતરૈઃ ।
[39.7] પૂજાભિચારિકી પ્રોક્તા*{336}* તત્ર સર્વં વિનશ્યતિ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[39.8] તસ્માત્ તત્કર્ષણાદ્યઞ્ ચ નિષ્કૃત્યન્તાલયાર્ચનમ્ ।
[તાન્ત્રિકાર્ચાયામ્ અપિ તન્ત્રદીક્ષિતાનામ્ એવાધિકારઃ]
[39.9] કારયેદ્ વિધિવદ્વિદ્વાન્ તદ્વૈખાનસસૂત્રિભિઃ ।
[39.10] તાન્ત્રિકાર્ચાવિધૌ ચાપિ તાન્ત્રિકૈર્ એવ દીક્ષિતૈઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[39.11] પૂજનીયો હરિઃ સમ્યક્ વિપ્રૈઃ નાન્યૈઃ કદાચન ।
[39.12] અન્યેન વિધિના મન્ત્રૈર્ અન્યૈર્ અન્યાર્ચકેન વા ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[39.13] આલયે ત્વર્ચનં સ્યાચ્ ચેન્ મહાદોષો ભવેદ્ ધ્રુવમ્*{337}* ।
[39.14] તસ્માત્ તુ વૈદિકે ત્વ્ અસ્મિન્ન્ આલયાર્ચાવિધૌ દ્વિજાઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[39.15] પ્રતિષ્ઠાદિષુ સઙ્ગ્રાહ્યાઃ પ્રોક્તા વૈખાનસા દ્વિજાઃ* ।{338}*
[39.16] બ્રહ્માપિ ભગવાન્ દેવો હરિર્ નારાયણઃ સ્મૃતઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[39.17] નાવિષ્ણુર્ જાયતે વિષ્ણુર્ નાવિષ્ણુર્ વિષ્ણુમ્ અર્ચયેત્*{339}* ।
[39.18] સુપ્રીતેનાર્ચકેનૈવ યદ્ ઉક્તં દેવસન્નિધૌ ॥ [પુરાતન્ત્ર.]
[39.19] તદ્દેવેનૈવ સમ્પ્રોક્તં તથૈવ ચ ભવિષ્યતિ ।
[39.20] અર્ચકં તોષયેદ્ વિષ્ણું યસ્ તોષયિતુમ્ ઇચ્છતિ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[39.21] તુષ્ટે ઽર્ચકે જગન્નાથસ્ તુષ્ઠ એવ ન સંશયઃ ॥ [પુરાતન્ત્ર]
[39.22] સ્વપ્ને સ્વરૂપં ભક્તાય પ્રત્યક્ષયતિ માધવઃ* ।{340}*
[39.23] પ્રવક્તિ ભગવાન્ વિષ્ણુઃ સુખદુઃખદ્વયં નૃણામ્ ॥" ઇતિ [પુરાતન્ત્ર]
[અર્ચકમહિમા]
[39.24] સ્કાન્દે:
[39.25] "વૈખાનસીં મહાશાખાં સ્વસૂત્રે વિનિયુક્તવાન્ ।
!{334}! ધ્ન્[ત્] 176: તન્ત્રસઙ્કરં.
[40.1] પદ્મભૂઃ પરમો ધાતા તસ્મિન્ન્ આરાધનત્રયમ્* ॥{341}* [સ્કન્દપ્ ]
[40.2] ઉક્તવાન્ નિગમાર્થાનામ્ આચારં પ્રવિભાગશઃ ॥"*{342}* ઇતિ [સ્કન્દપ્ ]
[એકસ્ય યજુર્વેદસ્ય વ્યાસકતૃકં વિભજનમ્]
[40.3] બ્રહ્મકૈવર્તવચનાનિ પૂર્વમ્ એવોક્તાનિ.
[40.4-5] નનુ ઋગ્યજુસ્સામાથર્વાણ ઇતિ વેદાનાં લોકે પ્રસિદ્ધેઃ સર્વશાખામૂલભૂતો યજુર્વેદ ઇતિ પૂર્વોક્તં કથમ્ ઉપપદ્યતે ઇતિ ચેદ્ ઉચ્યતે.
[40.6] શ્રીવિષ્ણુપુરાણે
[40.7] "વેદદ્રુમસ્ય મૈત્રેય શાખાભેદાસ્ સહસ્રશઃ*{343}* ।
[40.8] ન શક્યા વિસ્તરાદ્ વક્તું*{344}* સઙ્ક્ષેપેણ શૃણુષ્વ તમ્ ॥ [વિષ્ણુ.પ્ 3.3.4]
[40.9] દ્વાપરે દ્વાપરે વિષ્ણુર્ વ્યાસરૂપી મહામુને ॥ [વિષ્ણુ.પ્ ]
[40.10] વેદમ્ એકં સુબહુધા કરોતિ જગતાં હિતઃ*{345}* ॥ [વિષ્ણુ.પ્ 3.3.5]
[40.11] વીર્યં તેજો બલઞ્ ચાલ્પં મનુષ્યાણામ્ અવેક્ષ્ય ચ ।
[40.12] હિતાય સર્વભૂતાનાં વેદભેદં કરોતિ સઃ ॥ [વિષ્ણુ.પ્ 3.3.6]
[40.13] ઇત્ય્ આરભ્ય
[40.14] "એક આસીદ્ યજુર્વેદસ્ તં ચતુર્ધા હ્ય્ અકલ્પયત્ ।

[40.15] ચાતુર્હોત્રમ્ અભૂદ્ યસ્મિંસ્*{346}* તેન યજ્ઞમ્ અથાકરોત્ ॥ [વિષ્ણુ.પ્ 3.4.11]
[40.16] આર્ધ્વર્યવં યજુર્ભિસ્ તુ ઋગ્ભિર્ હૌત્રં તથા મુનિઃ*{347}* ।
[40.17] ઔદ્ગાત્રં સામભિશ્ ચક્રે*{348}* બ્રહ્મત્વઞ્ ચાપ્ય્ અથર્વભિઃ ॥ [વિષ્ણુ.પ્ 3.4.12]
[40.18] તતસ્ સ ઋચ ઉદ્ધૃત્ય ઋગ્વેદં કૃતવાન્ મુનિઃ ।
[40.19] યજુર્ભિશ્ ચ યજુર્વેદં*{349}* સામવેદઞ્ ચ સામાભિઃ ॥ [વિષ્ણુ.પ્ 3.4.13]
[40.20] રાજ્ઞાન્ત્વથર્વવેદેન*{350}* સર્વકર્માણિ સ પ્રભુઃ ।
[40.21] કારયામાસ મૈત્રેય બ્રહ્મત્વઞ્ ચ યથાસ્થિતિ ॥। [વિષ્ણુપ્ 3.4.14]
[40.22] સો ઽયમ્ એકો મહાન્ વેદતરુસ્ તેન પૃથક્કૃતઃ*{351}* ।
[40.23] ચતુર્ધા ચ તતો જાતં વેદપાદપકાનનમ્ ॥" [વિષ્ણુપ્ 3.4.15]
[40.24-25] ઇત્ય્ અન્તેન સ્પષ્ટં પ્રતિપાદિતત્વાત્ યજુર્વેદ એક એવ પ્રથમાસીતિત્ય્ અવગમ્યતે.
!{341}! દિએસેર્ વેર્સ્ ઇસ્ત્ äહ્ન્લિછ્ અલ્સ્ "સ્કન્દપુરાણ" zઇતિએર્ત્ ઇન્ ધ્ન્[દ્] 71.10-11; અલ્સ્ "પુરાતન્ત્ર" ઇન્ ધ્ન્[દ્] 34.9-10.
[યજુર્વેદસ્ય વૈખાનસશાખાત્વપ્રસિદ્ધિઃ]
[41.1-3] સ ચ યજુર્વેદઃ: "બહુશૃઙ્ગશ્ ચતુસ્ સાનુઃ પૃથુલો વેદપર્વતઃ" ઇત્ય્ આરભ્યોક્તરીત્યા વેદવ્યાસરુપિણા ભગવતા યદા વ્યસ્તઃ, તતઃ પૂર્વમ્ એકરૂપેણાવસ્થિતસ્ય તસ્ય વેદપર્વતસ્ય વૈખાનસશાખાત્વપ્રસિદ્ધિર્ આસીદ્ ઇતિ પૂર્વમ્ એવ પ્રતિપાદિતમ્.
[41.4] વૈખાનસાનાં શ્રૈષ્ઠ્યમ્
[વૈખાનસાનાં શ્રેષ્ઠ્યં પઞ્ચકાલપરાયણત્વઞ્ ચ]
[41.5-6] *{352}*પ્રસઙ્ગાત્ વૈખાનસશાખામૂલકત્વેન*{353}* પ્રણીતસૂત્રાનુષ્ઠાતૄણાં શ્રેષ્ઠત્વમ્ અચ્છિદ્રપઞ્ચકાલપરાયણત્વાદિકઞ્ ચ પ્રતિપાદ્યતે.
[41.7] યથા સામબ્રહ્મણે:
[41.8] "વૈખાનસા વા ઋષય ઇન્દ્રસ્ય પ્રિયા આસન્"*{354}* ઇતિ [છાન્દોગ્યબ્ર્ 2.23.1]
[વૈખાનસાનાં ભગવત્પ્રિયતમત્વમ્]
[41.9] વારાહે:
[41.10] "અશ્વત્થઃ કપિલા ગાવસ્ તુલસી વિખનાસ્ તથા* ।{355}*
[41.11] ચત્વારો મત્પ્રિયા રાજંસ્ તેષાં વૈખાનસો વરઃ* ॥{356}*" ઇતિ [વરાહપ્]
[વૈખાનસદર્શનફલમ્]
[41.12] વૃદ્ધયાજ્ઞવલ્ક્યે:
[41.13] "વૈખાનસો વૈદિકેષુ બ્રહ્મનિર્દિષ્ટમ્ આચરેત્ ।
[41.14] તં બ્રાહ્મણન્ તુ દૃષ્ટ્વૈવ સર્વં પાપં વ્યપોહતિ ॥ [વૃદ્ધયાજ્ઞવલ્ક્ય.]
[41.15] વૈષ્ણવીં પ્રતિમાં લોકે વિપ્રં વૈખાનસં તથા ।
[41.16] ગઙ્ગાં વિષ્ણુપદીં દૃષ્ટ્વા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે* ॥{357}*" ઇતિ [વૃદ્ધયાજ્ઞવલ્ક્ય]
[વિષ્ણુભક્તેષુ વૈખાનસસ્ય શ્રૈષ્ઠ્યમ્]
[41.17] શાન્તિપર્વણિ:
[41.18] *{358}*મન્ત્રિણાઞ્ ચ સહસ્રેભ્યો બ્રહ્મચારી વિશિષ્યતે ।
[41.19] બ્રહ્મચારિસહસ્રેભ્યો નિત્યયાજી વિશિષ્યતે ॥ [મ્ભ્ ]
[41.20] નિત્યયાજિસહસ્રેભ્યસ્ સોમયાજી વિશિષ્યતે ।
[41.21] સોમયાજિસહસ્રેભ્યો વેદવેદાન્તપારગઃ ॥ [મ્ભ્ ]
[41.22] વેદાન્તગસહસ્રેભ્યો વિષ્ણુભક્તો વિશિષ્યતે ।
[41.23] વિષ્ણુભક્તસહસ્રેભ્યો વિપ્રો વૈખાનસો વરઃ ॥" ઇતિ [મ્ભ્ ]
!{352}! ધ્ન્[ત્] 180 ઇન્સ્. વૈખાનસાનાં શ્રૈષ્ઠ્યં અચ્છિદ્રપઞ્ચકાલપરાયણત્વઞ્ ચ.
[પુષ્કરતીર્થમાહાત્મ્યમ્]
[વૈખાનસાનામ્ એકાન્તિત્વમ્]
[42.1] બ્રહ્મકૈવર્તે: "નિમ્નગાનાં યથા ગઙ્ગા દેવાનાં ભગવાન્ હરિઃ ।

[42.2] વર્ણાનાં બ્રાહ્મણં શ્રેષ્ઠઃ આશ્રમાણાં યતિર્ યથા ॥ [બ્રહ્મકૈવર્ત.પ્ ]
[42.3] શ્રુતીનામ્ આદિભૂતાનાં શ્રુતિર્ એકાયની યથા ।
[42.4] તસ્યાં નિષદ્યાથ યસ્યાં નિષણ્ણો ભગવાન્ હરિઃ ॥ [બ્રહ્મકૈવર્તપ્ ]
[42.5] વ્યૂહાનામ્ આદિભૂતસ્ તુ વાસુદેવો યથા પરઃ ।
[42.6] ત્રિમૂર્તીનાં યથા વિષ્ણુઃ શિવાનાન્ તુ સદાશિવઃ ॥ [બ્રહ્મકૈવર્ત.પ્ ]
[42.7] ધર્માણાં વૈષ્ણવો ધર્મઃ સ્મૃતીનાં માનવી સ્મૃતિઃ ।
[42.8] વિપ્રાણાં વેદવિદુષાં યથા વૈખાનસો વરઃ ॥ [બ્રહ્મકૈવર્ત.પ્ ]
[42.9] યથા મુનીનાં વિખના આદિભૂત ઉદાહૃતઃ* ।{359}*
[42.10] સૂત્રાણાં તત્પ્રણીતન્ તુ યથા શ્રેષ્ઠતમં સ્મૃતમ્ ॥ [બ્રહ્મકૈવર્ત.પ્ ]
[42.11] તથૈવ પુષ્કરો રાજંસ્ તીર્થાનામ્ ઉત્તમોત્તમઃ ॥"*{360}* [બ્રહ્મકૈવર્તપ્ ]
[42.12] કૌર્મે:
[42.13] "મચ્ચિત્તા મદ્ગતપ્રાણા મયિ સઙ્ગતમાનસાઃ ।
[42.14] અનન્યશરણા રાજંસ્ તસ્માદ્ વૈખાનસા વરાઃ* ॥{361}*" [કૂર્મપ્ ]
[વૈખાનસાધિષ્ઠતદેશે વિષ્ણુસાન્નિધ્યમ્]
[42.15] પુરાણાન્તરે:
[42.16] "યત્ર વૈખાનસા વિપ્રા યત્ર સન્તિ ગવાં ગણાઃ ।
[42.17] યત્ર બિલ્વાઃ પલાશાશ્ ચ તત્ર સન્નિહિતો હરિઃ* ॥{362}*"
[42.18] બૃહન્નારદીયે:
[42.19] "જગત્પવિત્રાસ્ તે નિત્યં વિષ્ણુમ્ અભ્યર્ચયન્તિ યે ।
[42.20] દુર્વૃત્તા વા સુવૃત્તા વા પૂજનીયા વિશેષતઃ ॥" [બૃહન્નારદપ્]
[42.21] હારીતે:
[42.22] તસ્માત્ તે શુદ્ધસત્ત્વસ્થાશ્ શુદ્ધા વૈખાનસાઃ સ્મૃતાઃ* ।{363}*
[42.23] યાન્ લોકાન્ પ્રાપ્નુવન્ત્ય્ એતે તાન્ શૃણુષ્વ સમાહિતઃ ॥"
[42.24] પાઞ્ચરાત્રે પૌષ્કરે:
[42.25] "વિપ્રા વૈખાનસાખ્યા યે તે ભક્તાસ્ તત્ત્વમ્ ઉચ્યતે* ॥{364}* [પૌષ્કરસ્ 36.260ચ્દ્]
[42.26] એકાન્તિનસ્ સુસત્ત્વસ્થા દેહાન્તં નાન્યયાજિનઃ ।
!{359}! દિએસે zએઇલે fએહ્લ્ત્ ઇમ્ zઇતત્ ઇન્ ધ્ન્[દ્] 26.19-27.2.
[43.1] કર્તવ્યમ્ ઇતિ દેવેશં સંયજન્તે ફલં વિના* ॥{365}* [પૌષ્કરસ્ 36.261]
[43.2] પ્રાપ્નુવન્તિ ચ દેહાન્તે વાસુદેવત્વમ્ અબ્જજ ॥" ઇતિ*{366}* [પૌષ્કરસ્ 36.262અબ્]
[43.3] ગૌતમીયે:
[43.4] "વૈખાનસવિધાનજ્ઞસ્ તત્ત્વાત્માર્થવ્યવસ્થિતઃ ।
[43.5] સૂક્ષ્માત્ સૂક્ષ્મમ્ અવાપ્નોતિ પરં બ્રહ્માણમ્ અવ્યયમ્ ॥" ઇતિ
[પુષ્કરે વૈખાનસાશ્રમઃ]
[43.6] આરણ્યપર્વણિ: રમેશઃ:*{367}*
[43.7] "ધ્યાતઞ્ ચ સૈન્ધવારણ્યં મુનિબૃન્દનિષેવિતમ્*{368}* । [મ્ભ્ 3.87.12ચ્દ્]
[43.8] પિતામહસરઃ પુણ્યં પુષ્કરં નામ ભારત ॥ [મ્ભ્ 3.87.12એf]
[43.9] વૈખાનસાનાં સિદ્ધાનામ્ ઋષીણામ્ આશ્રમં પ્રિયમ્* ॥{369}*" ઇતિ [મ્ભ્ 3.87.13]
[43.10] અન્યત્ર:
[43.11] "સૈન્ધવારણ્યમ્ આસાદ્ય કુલ્યાં તાં લોકદર્શનામ્*{370}* ।
[43.12] પુષ્કરેષુ મહારાજ સર્વેષુ ચ જલં સ્પૃશન્ ॥" ઇત્ય્ આરભ્ય [મ્ભ્ 3.125.12]

[43.13] "એતચ્ ચન્દ્રસરો નિત્યમ્ અર્પયન્ત્ય્ ઋષયસ્ તથા* ।{371}*
[43.14] વૈખાનસપ્રભૃતયો વાલખિલ્યાસ્ તથૈવ ચ ॥" ઇતિ [મ્ભ્ 3.125.14]
[વૈખાનસાનામ્ પૂજનીયત્વમ્]
[43.15] અન્યત્ર: ગાલવઃ:
[43.16] "સર્વાન્ લોકાન્ પ્રપશ્યામિ*{372}* પ્રસાદાત્ તવ સુવ્રત ।
[43.17] વૈખાનસાનાં જપતામ્ એષ શબ્દો મહાત્મનામ્ ॥" ઇતિ [મ્ભ્ 3.114.15]
[43.18] ગારુડે:
[43.19] "કૌષીતકીનાં હોતૄણાં ગ્રામત્રયમ્ અકલ્પયત્ ।
[43.20] અકલ્પયચ્ ચ ત્રીન્ ગ્રામાન્ વૈખાનસમહાત્મનામ્ ॥" ઇતિ [ગરુડપ્ ]
[43.21] પરમેશ્વરે ત્રયોદશાધ્યાયે પવિત્રવિનિયોગાવસરે:*{373}*
[43.22] "પૂજયેદ્ આપ્તપૂર્વાંશ્ ચ યતિપૂર્વાંસ્ તપસ્વિનઃ* ॥{374}* [પારમેશ્વરસ્ 12.437ચ્દ્]
[43.23] પઞ્ચવૈખાનસાંશ્ ચૈવ વિપ્રાદીંશ્ ચતુરસ્ તથા ।
[43.24] પઞ્ચયોગરતાદ્યાંસ્ તુ તથાન્યાન્ વૈષ્ણવાન્ દ્વિજાન્* ॥{375}* [પારમેશ્વરસ્ 12.438]
[43.25] એકાયનીયશાખોક્તિશ્રોતૄણાં પ્રથમં તતઃ* ॥{376}*" ઇતિ [પારમેશ્વરસ્ 12.439અબ્]
!{365}! પૌષ્કરસ્: કર્તવ્યત્વેન યે વિષ્ણું સંયજન્તિ ફલં વિના; દેર્ એર્સ્તે હલ્બ્વેર્સ્ ઇસ્ત્ ઔછ્ અલ્સ્ "પૌષ્કરસંહિતા" zઇતિએર્ત્ ઇન્ ધ્ન્[દ્] 48.18, äહ્ન્લિછ્ અલ્સ્ "પુરાતન્ત્ર" ઇન્ ધ્ન્[દ્] 37.1; દેર્ ગન્zએ વેર્સ્ અલ્સ્ "પૌષ્કરસંહિતા" ઇન્ ધ્ન્[દ્] 24.7-8, 42.26-43.1 ઉન્દ્ 118.13-14.
[44.1] નારદીયે: "સાત્ત્વિકે તુ સદાધિક્યં પૂજનં મમ નારદ ।
[44.2] વિદ્ધિ વૈખાનસે દત્તં દાનં બ્રહ્મવિદસ્ તથા ॥"*{377}* [નારદપ્]
[વૈખાનસાનામ્ શ્રીરામકૃતા પૂજા]
[44.3] વાસિષ્ઠરામાયણે: "કૃતાભિષેકસ્ સન્તુષ્ટસ્ સામાત્યસ્ સસુહૃજ્જનઃ ।
[44.5] પૂજયામાસ ધર્માત્મા રામો વૈખાનસાન્ મુનીન્ ॥" ઇતિ [વાસિષ્ઠરામાયણ]
[44.6] વૈખાનસાનામ્ પઞ્ચકાલપરાયણત્વમ્
[પઞ્ચકાલપરાયણસ્ય લક્ષણમ્]
[44.7] શાણ્ડિલ્યસ્મૃતૌ: "યે પાવયન્તિ ધરણીં ચરણૈઃ પાઞ્ચકાલિકાઃ ।
[44.8] દર્શનાત્ સ્પર્શનાત્ તેષાં કૃતાર્થાસ્ સર્વજન્તવઃ ॥ [શાણ્ડિલ્યસ્મૃતિ.]
[44.9] ઇજ્યામધ્યે તથા હોમે યોગે ચ જપકર્મણિ ।
[44.10] આગતં પઞ્ચકાલજ્ઞં સમ્પૂજ્યૈર્ વાચયેત્ પરમ્ ॥ [શાણ્ડિલ્યસ્મૃતિ.]
[44.11] યે તોષયન્ત્ય્ અવિરતં પઞ્ચકાલપરાયણાન્ ।
[44.12] સકામાસ્ તત્ફલં યાન્તિ નિષ્કામાઃ પરમં પદમ્ ॥ [શાણ્ડિલ્યસ્મૃતિ]
[44.13] સદાહિતાગ્નયો યે ચ શાન્તાશ્ શૂદ્રાન્નવર્જિતઃ ।
[44.14] મામ્ અર્ચયન્તિ મદ્ભક્તાસ્ તેભ્યો દત્તમ્ ઇહાક્ષયમ્ ॥ [શાણ્ડિલ્યસ્મૃતિ.]
[44.15] દ્વાદશાક્ષરતત્ત્વજ્ઞશ્ ચતુર્વ્યૂહવિભાગવિત્ ।
[44.16] અચ્છિદ્રપઞ્ચકાલજ્ઞસ્ સ વિપ્રસ્ તારયિષ્યતિ* ॥{378}*" [શાણ્ડિલ્યસ્મૃતિ]
[વૈખાનસાનામ્ દ્વાદશાક્ષરતત્ત્વજ્ઞત્વમ્]
[44.17] યથા:
[44.18] દ્વાદશાક્ષરતત્ત્વજ્ઞ ઇતિ. દ્વાદશાક્ષરતત્ત્વાનિ.
[44.19] "ચિજ્જીવઃ પ્રકૃતિર્ બુદ્ધિર્ મનસ્ સત્ત્વાદયો ગુણાઃ ।
[44.20] વ્યોમાગ્નિમરુતશ્ ચાપો વર્ણાનાં તત્ત્વમ્ ઈરિતમ્* ॥{379}*" ઇત્ય્ ઉક્તાનિ. [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 24.19]
[વૈખાનસાનામ્ ચતુર્વ્યૂહવિભાગજ્ઞત્વમ્]
[44.21] ચતુર્વ્યૂહવિભાગવિત્ ઇતિ
[વૈખાનસપાઞ્ચરાત્રયોઃ વ્યૂહચતુષ્ટયે સંજ્ઞાવૈષમ્યમ્]

[44.22] "પુરુષઞ્ ચ તતસ્ સત્યમ્ અચ્યુતઞ્ ચ યુધિષ્ઠિર । [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.1659]
[44.23] અનિરુદ્ધઞ્ ચ માં પ્રાહુર્ વૈખાનસવિદો જનાઃ* ॥{380}* [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.1660]
[44.24] અન્યે ત્વ્ એવં વિજાનન્તિ માં રાજન્ પાઞ્ચરાત્રિકાઃ । [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.1661]
[44.25] વાસુદેવઞ્ ચ રાજેન્દ્ર સઙ્કર્ષણમ્ અથાપિ વા* ॥{381}* [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.1662]
!{377}! વ્ગ્લ્. જયાખ્યસ્ 22.81: સાત્વતાય શતાંશોનં દશાંશોનં તુ નારદ । વિદ્ધિ વૈખાનસે દત્તં દાનં પ્રતિસરાવધૌ.
[45.1] પ્રદ્યુમ્નઞ્ ચાનિરુદ્ધઞ્ ચ*{382}* ચતુર્મૂર્તિં પ્રચક્ષતે । [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.1663]
[45.2] એતાશ્ ચાન્યાશ્ ચ રાજેન્દ્ર સંજ્ઞાભેદેન મૂર્તયઃ* ॥{383}* [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.1664]
[45.3] વિદ્ધિ મે ઽર્ચાન્તરાણ્ય્ એવ મામ્ એવઞ્ ચાર્ચયેદ્ બુધઃ ॥"*{384}* [મ્ભ્ 14, અપ્પ્. 4.1665]
[45.4] ઇત્યાદ્ય્ ઉક્તાનાં ચતુર્ણાં વ્યૂહાનાં વિભાગાવિત્.
[વાસુદેવસ્ય દૈવિકમાનુષભેદેન દ્વૈવિધ્યમ્]
[45.5] એવં વૈખાનસે દૈવિકમાનુષભેદેન વાસુદેવો દ્વિવિધઃ પ્રતિપાદ્યતે. યથા -
[45.6-8] ખિલે: "અથોર્ધ્વં વાસુદેવસ્ય માનુષસ્ય વિધિં પરં". ઇત્ય્ આરભ્ય "માનુષ્યવપુષં દેવં દ્વિભુજં શઙ્ખચક્રિણમ્" ઇત્યાદિના રુક્મિણીપ્રદ્યુમ્નાનિરુદ્ધસામ્બબ્રહ્મગરુડાદિયુતં માનુષવાસુદેવં નિર્વર્ણ્ય પુનઃ:
[45.9] "દૈવિકં વાસુદેવં તં પ્રવક્ષ્યામ્ય્ આનુપૂર્વ્યશઃ ।
[45.10] સોમચ્છન્દવિમાનં વા બૃહદ્વૃત્તમ્ અથાપિ વા ॥
[45.11] ચતુર્ભુજધરં દેવં શઙ્ખચક્રધરં પરમ્ ।
[45.12] અભયં દક્ષિણં હસ્તં વામં કટ્યવલમ્બિતમ્ ॥
[45.13] કિરીટાદિસમસ્તૈશ્ ચ ભૂષણૈર્ અપિ ભૂષિતમ્ ।
[45.14] રક્તામ્બરધરં દેવં દશાતાલેન માનતઃ ॥
[45.15] ઉભે દેવ્યાવ્ ઉભે પાર્શ્વે પૂર્વવત્ કારયેદ્ બુધઃ ।
[45.16] બલભદ્રાદિપૂર્વોક્તં સાયુધં વા નિરાયુધમ્ ॥
[45.17] તત્તદ્ દેવીબિસ્ હિએર્ ત્નોછ્ તેલુગુ વેર્ગ્લેઇછેન્સમાયુક્તં વિના વા સમ્યગ્ આચરેત્ ।
[45.18] રેવતી રોહિણી ચૈવ રમાચેન્દુકરીતિ ચ ॥
[45.19] રક્તં નીલં તથા શ્યામં પીતવર્ણં સમાચરેત્ ।
[45.20] કિરીટમકુટાદ્યુક્તાસ્*{385}* સર્વાભરણભૂષિતાઃ ॥
[45.21] એવં પુષ્પધરં કુર્યાદ્ એકઞ્ ચૈવ પ્રસારિતમ્ ।
[45.22] દેવ્યા યુક્તં વિના વાપિ દ્વિમાર્ગં સમ્યગ્ આચરેત્ ॥"
[45.23-24] ઇત્ય્ આરભ્ય "એવં દૈવિકમાર્ગન્ તુ સ્થાપનારમ્ભમ્ આચરેદ્" ઇત્યાદિના દૈવિકઃ વાસુદેવઃ*{386}* પ્રદર્શિતઃ.
!{382}! સ્.અ. મ્ભ્ 16.4.43ચ્.
[વૈખાનસેતરસૂત્રિણાં પઞ્ચકાલપરાયણત્વાભવાઃ]
[46.1-5] ઇત્થં વાસુદેવાદીનાં દૈવિકમાનુષભેદેન દ્વૈવિધ્યસ્ય, "પુરુષં પરમપુરુષં પરમાત્માનં પરં બ્રહ્માણમ્" ઇત્યાદિના પ્રતિપાદિતાનાં ચતુર્ણાં પુરુષાદીનાં મૂર્તિવિભાગસ્ય ચ શ્રીવૈખાનસશાસ્ત્રે પ્રતિપાદનાત્, એતસ્ સર્વવિભાગજ્ઞ એવ ચતુર્વ્યૂહવિભાગવિદ્ ઇત્ય્ અનેનોચ્યતે. આચ્છિદ્રપઞ્ચકાલજ્ઞ ઇતિ:*{387}*
[46.6] "પ્રાતઃકાલે ઽભિગમનમ્ ઉપાદાનં તતઃ પરમ્ ।
[46.7] મધ્યાહ્ન ઇજ્યાં કુર્વીત સ્વાધ્યાયઞ્ ચાપરાહ્ણકે ।
[46.8] યોગં સાયાહ્નકાલે તુ પઞ્ચકાલા ઉદાહૃતાઃ ॥" [વ ]
[46.9] ઇતિ વાસાધિકારે પ્રતિપાદિતપઞ્ચકાલપરાયણમ્ અધિકૃત્ય પ્રકૃત્તાનિ*{388}* -
[46.10-14] "યે પાવયન્તિ ધરણીં" "ઇજ્યામધ્યે તથાહોમે" "યે તોષયન્ત્ય્ અવિરતં" ઇતિ વચનાનિ, સામન્યેન પઞ્ચકાલપરાયણસ્ય દર્શનસ્પર્શનાદિભિસ્ સર્વેષાં પાવનતાં કૃતાર્થતાં, ઇજ્યાયોગાદિસમયેષુ ચાગતસ્ય તસ્ય પૂજનાન્તરં શેષકર્માચરણઞ્ ચ પ્રતિપાદયન્તિ, એતાદૃશઃ પઞ્ચકાલપરાયણઃ કીદૃશા ઇત્ય્ આકઙ્ક્ષાયાં "દ્વાદશાક્ષરતત્ત્વજ્ઞ" ઇત્યાદિના "અચ્છિદ્રપઞ્ચકાલજ્ઞ" ઇત્ય્ અન્તેન તલ્લક્ષણમ્ ઉચ્યતે.
[46.15-17] ઈદૃશાચ્છિદ્રપઞ્ચકાલપરાયણા વૈખાનસા એવ. વૈખાનસશાસ્ત્ર એવ પઞ્ચકાલવિભાગસ્ય પ્રતિપાદિતત્વાત્. સ્વસ્વસૂત્રે ઽનુક્તત્વાદ્ આપસ્તમ્બીયાદયસ્ તુ ન. પઞ્ચકાલપ્રતિપાદનરહિતસૂત્રાન્તરનિષ્ઠાનાં:*{389}*
[46.18] "બ્રાહ્મે મુહૂર્તે બુદ્ધ્યેત ધર્માર્થાવ્ અનુચિન્તયન્* ।{390}*" ઇત્ય્ આરભ્ય
[46.19] "દ્વિતીયે ચ તથા ભાગે વેદાભ્યાસો વિધીયતે ॥
[46.20] તૃતીયે ચ તથા ભાગે પોષ્યવર્ગાર્થચિન્તનમ્ ।
[46.21] ભાગે ચતુર્થે કુર્વીત સ્નાનમ્ અમ્ભસ્ય્ અકૃત્રિમે ॥

[46.22] પઞ્ચમે તુ તથા ભાગે સંવિભાગો યથાર્હતઃ ।
[46.23] ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં ષષ્ટં સપ્તમમ્ અભ્યસેત્ ।
[46.24] અષ્ટમે લોકયાત્રાઞ્ ચ વિચાર્ય ચ ગૃહી તતઃ ॥"
!{387}! ધ્ન્[ત્] 188-189 સ્તત્ત્ ધ્ન્[દ્] 46.1-5: ઇત્થં વાસુદેવાદીનાં વ્યૂહભૂતાણાં દૈવિકમાનુષભેદેન વ્યૂહચતુર્મૂર્તિપ્રતિપાદનાત્ "પુરુષં પરમપુરુષં પરમાત્માનં પરં બ્રહ્માણમ્" ઇત્યાદિના ચતુર્ણાં પુરુષાદીનાં મૂર્તિવિભાગસ્ય ચ શ્રીવૈખાનસશાસ્ત્રે પ્રતિપાદિતત્વાત્. "અચ્છિદ્રપઞ્ચકાલજ્ઞઃ".
[47.1-2] ઇત્ય્ અન્તેન દક્ષાદિસ્મૃત્યન્તરેષુ બ્રાહ્મણજાતેઃ સામાન્યેન તત્તત્કાલેષુ કર્તવ્યત્વેન પ્રતિપાદિતકર્માચરણ એવ યથાયોગ્યં યોગ્યતાસમ્ભવાત્.*{391}*
[47.3] અન્યથા
[47.4] "વિધર્મઃ પરધર્મશ્ ચ આભાસ ઉપ વા ચ્છલઃ*{392}* ।
[47.5] અધર્મશાખાઃ પઞ્ચેમા ધર્મજ્ઞો ઽધર્મવત્ત્યજેત્ ॥
[47.6] ધર્મબાધો વિધર્મસ્ સ્યાત્ પરધર્મો ઽન્યચોદિતઃ ।
[47.7] ઉપધર્મસ્ તુ પાષણ્ડો દમ્ભોવાંશસુર્ભિશ્છલઃ (?)*{393}* ।
[47.8] યસ્ ત્વ્ ઇચ્છયા કૃતં પુમ્ભિર્ આભાસો હ્ય્ આશ્રમાદ્ બહિઃ ॥".
[47.9] ઇતિ ભાગવતવચનોક્તપરધર્માશ્રયણદોષપ્રસઙ્ગઃ*{394}*.
[47.10] "શ્રેયાન્ સ્વધર્મો વિગુણઃ પરધર્માત્ સ્વનુષ્ઠિતાત્ ।
[47.11] સ્વધર્મે નિધનં શ્રેયઃ પરધર્મો ભયાવહઃ* ॥{395}*" [મ્ભ્ 6.25.35]
[47.12] ઇતિ ભગવદ્વચનવિરોધશ્ ચ.*{396}*
[સૂત્રાન્તરનુષ્ઠાનાં પાઞ્ચરાત્રાનુયાયિનાઞ્ ચ દેવલકત્વમ્]
[47.13-19] કિઞ્ચ તત્સૂત્રેષુ દ્વાદશાક્ષરતત્ત્વાદિપ્રતિપાદનમ્ અપિ નાસ્તિ. એવં "સતિ કુડ્યે ચિત્રકર્મે"તિ ન્યાયેન યજ્ઞોપવીતધારણસન્ધ્યોપાસનભગવદારાધનાદિવિધિપ્રતિપાદનરહિતસૂત્રાન્તરનિષ્ઠાનાં, તથા શ્રીમન્નારાયણસ્ય સમાનત્વેન રુદ્રાદિદેવતાન્તરારાધનવિધિપ્રતિપાદકસૂત્રનિષ્ઠાનાઞ્ ચ ચતુર્વ્યૂહવિભાગજ્ઞાનાસમ્ભવાત્ ભગવદારાધનસ્વરૂપજ્ઞાનાભાવેન પઞ્ચકાલપરાયણત્વાદિગન્ધલેશો ઽપિ ન સમ્ભવતિ. સૂત્રાન્તરોક્તમાર્ગેણ વા પઞ્ચરાત્રોક્તમાર્ગેણ વા ભગવદારાધનં કુર્વતો ઽનધિકારિણો દેવલકત્વં પ્રતિપાદ્યતે.*{397}*
[પાઞ્ચરાત્રે દુર્ગાદિદેવતાન્તરાર્ચનપ્રતિપાદનમ્]
[47.20] તથા હિ - પઞ્ચરાત્રે વિષ્વક્સેનસંહિતાયાં નારદં પ્રતિ વિષ્વક્સેનોક્તિઃ:
[47.21] "ઇદન્ તુ તવ વક્ષ્યામિ ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતમં મુને ।
[47.22] યો ઽસૌ નારયણસ્*{398}* સાક્ષાત્ સ હિ વિઘ્નેશ ઉચ્યતે* ॥{399}* [વિષ્વક્સેનસ્ 10.114]
[47.23] યો વૈ વિઘ્નેશ ઇત્ય્ ઉક્તસ્ સ વૈ નારાયણઃ સ્મૃતઃ ॥ [વિષ્વક્સેન.સ્ 10.115અબ્]
[47.24] નૈવ ભેદં વિજાનન્તિ મુનયસ્ તત્ત્વદર્શિનઃ* ॥{400}*" ઇત્ય્ આરભ્ય [વિષ્વક્સેનસ્ 10.116અબ્]
!{391}! ધ્ન્[ત્] 191 સ્તત્ત્ ધ્ન્[દ્] 47.1-2: ઇત્ય્ પઞ્ચકાલપ્રતિપાદનરહિત સૂત્રાન્તરનિષ્ઠાનાં બ્રાહ્મણજાતિ સામાન્યત્વેન દક્ષાદિસ્મૃત્યન્તરેષુ યથાયોગ્યં કાલાન્તરેષુ પ્રતિપાદિતકર્માચરણ યોગ્યતાસંભવાત્.
[48.1] "કુર્યાત્ પાશાઙ્કુશૌ વાપિ શઙ્ખચક્રાવ્ અથાપિ વા* ।{401}*
[48.2] આખું વાપિ ખગેન્દ્રં વા તસ્ય વાહનમ્ આચરેત્* ॥{402}* [વિષ્વક્સેનસ્ ]
[48.3] નારાયણાશકત્વાચ્ ચાવ્યાવૃત્તત્વાન્ મહામુને* ।{403}*
[48.4] વીશસ્ તદ્વાહનં પ્રોક્તં આખું વાપિ સમાચરેત્ ॥ [વિષ્વક્સેન.સ્ ]
[48.5] તસ્માચ્ છ્રિયઞ્ ચ દુર્ગાઞ્ ચ વાણીં વિઘ્નેશમ્ એવ ચ ।
[48.6] સ્વતન્ત્રેણાર્ચયેદ્ ધીમાન્ સર્વકાર્યાર્થસિદ્ધયે ॥" ઇત્યાદિ ચ દૃશ્યતે. [વિષ્વક્સેનસ્ ]
[48.7-10] દેવતાન્તરાણાં અઙ્ગભાવેનાર્ચનં ન નિષિદ્ધ્યતે. "સ્વતન્ત્રબુદ્ધ્યા કુર્વન્ વૈ બ્રાહ્મણો નરકં વ્રજેત્" ઇત્યાદિ વચનૈઃ અઙ્ગત્વેન વિના સ્વાતન્ત્ર્યેણાઙ્ગિવ્યતિરિક્તદેવતાન્તરારાધનં નિષિદ્ધ્યતે. તથાવિધનિષિદ્ધદેવતાન્તરાર્ચનપ્રતિપાદકશાસ્ત્રનિષ્ઠસ્ય પઞ્ચકાલપરાયણત્વં ન સમ્ભવતિ.*{404}*
[પરમૈકાન્તિનામ્ એવ પઞ્ચકાલપરાયણત્વમ્]
[48.11] "યૈર્ ઇષ્ટઃ પઞ્ચકાલજ્ઞૈર્ હરિર્ એકાન્તિભિર્ નરૈઃ ।
[48.12] નૂનં તત્ર મતો દેવો યથા તૈર્ વાગુદીરિતઃ ॥" ઇત્ય્ ઉક્તરીત્યા
[વૈખાનસવ્યતિરિક્તાનાં પરમૈકાન્તિત્વાભાવઃ]
[48.13-15] પરમૈકાન્તિત્વાસમ્ભવે તદ્(પઞ્ચકાલપરાયણત્વા)સમ્ભવાત્. પરમૈકાન્તિત્વઞ્ ચ ભગવદેકપરત્વમ્ એવ. તચ્ ચ સ્વાતન્ત્ર્યેણાન્યદેવતાયાજિનાં વૈખાનસવ્યતિરિક્તાનાં હિ ન સમ્ભવતિ.*{405}*
[48.16-17] અત્ર "યૈર્ ઇષ્ટઃ પઞ્ચકાલજ્ઞૈર્" ઇત્ય્ અનેન પઞ્ચકાલવ્યતિરિક્તકાલાન્તરપ્રતિપાદકશાસ્ત્રનિષ્ઠાનાં*{406}* વ્યવૃત્તિઃ. "એકાન્તિભિર્ નરૈર્" ઇત્ય્ અનેન
[48.18] "વિપ્રા વૈખાનસાખ્યા યે તે ભક્તાસ્ તત્ત્વમ્ ઉચ્યતે* ॥{407}* [પૌષ્કરસ્ 36.260ચ્દ્]
[48.19] એકાન્તિનસ્ સુસત્ત્વસ્થા દેહાન્તં નાન્યયાજિનઃ* ॥{408}* [પૌષ્કરસ્ 36.261અબ્]
[48.20-23] ઇત્યાદિ પૌષ્કરસંહિતાવચનાનુસારેણ*{409}* સ્વાતન્ત્ર્યેણ દુર્ગાદિદેવતાન્તરાર્ચનપ્રતિપાદકપાઞ્ચરાત્રશાસ્ત્રનિષ્ઠાનાં*{410}* વ્યાવૃત્તિઃ. "નૂનમ્ અત્ર મતો દેવ" ઇત્ય્ અનેન - "યત્ર વૈખાનસા વિપ્રા યત્ર સન્તિ ગવાં ગણાઃ ।

[48.24] યત્ર બિલ્વાઃ પલાશાશ્ ચ તત્ર સન્નિહિતો હરિઃ* ॥{411}*"
[48.25-26] ઇત્ય્ અસ્યાર્થો જ્ઞાપ્યતે ઇતિ "યૈર્ ઇષ્ટ" ઇતિ કૃત્સ્નમ્ અપિ વચનં વૈખાનસપરમ્ ઇત્ય્ એવાવગમ્યતે.*{412}*
!{401}! ધ્ન્[ત્] 193: ચક્રશઙ્ખાવ્; વ્ગ્લ્. વિષ્વક્સેનસ્ 11.294: એવં ચક્રાદિસંપ્રોક્તમ્ અપરં ચાધુના શૃણુ । દક્ષિણે પરશું ન્યસ્ય હ્ય્ અધઃ પાશાઙ્કુશં ન્યસેત્.
[પાઞ્ચરાત્રિણામ્ અપિ પઞ્ચકાલપરાયણત્વમ્ ઇત્ય્ આક્ષેપઃ પરિહારશ્ ચ]
[49.1] નનુ:
[49.2] બ્રહ્મા: "પઞ્ચકાલવિધિજ્ઞાનપ્રાશસ્ત્યં ભગવન્ન્ ઇહ* ।{413}*
[49.3] કથિતં પઞ્ચ કે કાલા વિધયશ્ ચાપિ પઞ્ચ કે* ॥{414}* [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 13.1]
[49.4] મહ્યં જિજ્ઞાસમાનાય કથયસ્વ યથાતથમ્ ।
[49.5] ન ચેદ્ રહસ્યમ્ અત્યન્તં યદ્ અહં પૃષ્ટવાન્ ઇહ* ॥{415}* [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 13.2]
[49.6] શ્રીભગવાન્:
[પાઞ્ચરાત્રોક્તમ્ અભિગમનમ્]
[49.7] આદ્યં કર્માભિગમનમ્ ઉપાદાનં તતઃ*{416}* પરમ્ ।
[49.8] ઇજ્યા તપશ્ ચ સ્વાધ્યાયસ્ તથા યોગઃ પ્રકીર્તિતઃ* ॥{417}* [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 13.3]
[49.9] પઞ્ચૈતે વિધયસ્ તેષાં કાલાઃ પઞ્ચૈવ તે ક્રમાત્ ।
[49.10] કલ્યાણાચરણાન્તં યત્ કર્મજાતં ચતુર્મુખ ॥ [પાદ્મ.સ્ ચર્યાપાદ 13.4]
[49.11] ઉત્થાનાદિક્રમાદ્ એતદ્ અભિયાનમ્ ઉદીરિતમ્ ।
[49.12] બ્રાહ્મે મુહૂર્તે બુદ્ધ્યેત ધ્યાયન્ નારાયણં પરમ્ ॥ [પાદ્મ.સ્ ચર્યાપાદ 13.5]
[49.13] ઉત્થાયાસીત શયને કીર્તયન્ નામ વૈષ્ણવમ્ ।
[49.14] ક્રમેણ સૃષ્ટ્વા તત્ત્વાનિ દેહમ્ ઉત્પાદ્ય તત્ત્વવિત્ ॥ [પાદ્મ.સ્ ચર્યાપાદ 13.6]
[49.15] સ્વસ્ય*{418}* દેહે ષડઙ્ગાનિ મન્ત્રમ્ ઉચ્ચાર્ય માનસમ્ ॥" [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 13.7]
[49.16] ઇત્યાદિના અભિગમનમ્ ઉપક્રમ્ય
[49.17] "અઞ્જનાલેપનૈસ્ સ્રગ્ભિઃ વાસોભિર્ ભૂષણૈસ્ તથા ॥ [પાદ્મ.સ્ ચર્યાપાદ 13.29અબ્]
[49.18] અલક્તકરસાદ્યૈશ્ ચ તામ્બૂલૈર્ મુખશોધનૈઃ*{419}* ।
[49.19] ઉપેતો મઙ્ગલૈર્ અન્યૈર્ નયેદ્ અભિગમક્રિયામ્ ॥" [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 13.30]
[49.20] ઇત્ય્ અભિગમનમ્ ઉક્તા
[પાઞ્ચરાત્રોક્તમ્ ઉપાદાનમ્]
[49.21] "ઉપાદદ્યાત્ તતઃ પૂજા- સાધનાનિ યથાતથમ્*{420}* ।
[49.22] પુષ્પાણિ ફલમૂલાનિ વિવિધાન્ય્ ઓષધીર્ અપિ ॥ [પાદ્મ.સ્ ચર્યાપાદ 13.31]
[49.23] દધ્યાદિ ચ હવિર્યોગ્યં તણ્ડુલાદિ ગુડાદિ ચ*{421}* ।
[49.24] સ્નાનીયાનિ ચ વસ્ત્રાણિ સ્વાદૂનિ સલિલાનિ ચ ॥ [પાદ્મ.સ્ ચર્યાપાદ 13.32]
!{413}! પાદ્મસ્: પઞ્ચકાલવિધિજ્ઞાનં પ્રશસ્તં ભગવન્ન્ ઇહ.
[50.1] દર્ભાન્ પર્ણાનિ સમિધો યથાશક્તિ યથાવસુ ।
[50.2] આહૃત્ય યાજ્ઞિયાન્ દૈવાન્ પૂજાસ્થાને નિવેશયેત્* ॥{422}* [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 13.33]
[50.3] નીત્વોપાદાનસમયમ્ ઇત્થં તદ્ અનુપૂજયેત્ ।"
[50.4] ઇત્ય્ ઉપાદાનમ્ ઉક્તમ્.
[પાઞ્ચરાત્રોક્તા ઇજ્યા]
[50.5] "પ્રાપ્તે મધ્યાહ્નસમયે સ્નાનં કુર્યાદ્ યથાવિધિ ॥" [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 13.34]
[50.6] ઇત્ય્ આરભ્ય
[50.7] "ઉત્તીર્ય કર્મ નિખિલં મધ્યાહ્નસમયોચિતમ્ । [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 13.41ચ્દ્]
[50.8] કૃત્વા યજેત દેવેશં હોમાન્તં કમલાસન ॥ [પાદ્મ.સ્ ચર્યાપાદ 13.42અબ્]

[50.9] ઇજ્યાયાસ્ સમયસ્ તસ્યાઃ કથિતઃ કમલાસન ॥" [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 13.66અબ્]
[50.10] ઇતિ ભગવદ્યજનમ્ ઉક્ત્વા
[પાઞ્ચરાત્રોક્તઃ સ્વાધ્યાયઃ]
[50.11] "મન્દિરે વા હરેર્ નદ્યાસ્ તીરે વામરભૂમિષુ*{423}* ॥ [પાદ્મ.સ્ ચર્યાપાદ 13.66ચ્દ્]
[50.12] વિવિક્તે વિપિને વાપિ પર્વતે વા ગૃહે ઽપિ વા ।
[50.13] ઋચો યજૂંષિ સામાનિ વિદ્યમાનાન્ય્ અનેકધા* ॥{424}* [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 13.67]
[50.14] શાખાભેદૈર્ મૂલશાખામ્ એકાયનસમાહ્વયામ્*{425}* ।
[50.15] ત્રયીમયીમ્ અધીયીત સુખાસીનસ્ સમાહિતઃ ॥" [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 13.68]
[50.16] સ્વાધ્યાયમ્ ઉક્ત્વા
[પાઞ્ચરાત્રોક્તઃ યોગઃ]
[50.17] "તતઃ પશ્ચિમસન્ધ્યાયાં પ્રાપ્તાયાં તત્ર ચોદિતમ્ ॥ [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 13.72ચ્દ્]
[50.18] જપહોમાદિકં સર્વં કૃત્વા પરમપૂરુષમ્ ।
[50.19] અર્ચયિત્વા યથાન્યાય્યં યથાપૂર્વમ્ અશેષતઃ ॥ [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 13.73]
[50.20] ભુક્ત્વાન્નં વિશ્ય શયને*{426}* સમુત્થાય મહાનિશિ ।
[50.21] આચમ્ય પ્રયતો ભૂત્વા ધ્યાત્વા પરમપૂરુષમ્ ॥ [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 13.74]
[50.22] યોગાસને સમાસીનો યુઞ્જીતાત્માનમ્ આત્મના*{427}* ।
[50.23] યથોક્તેન પ્રકારેણ યથાશક્તિ ચતુર્મુખ ॥ [પાદ્મ.સ્ ચર્યાપાદ 13.75]
[50.24] સહારક્રમમ્*{428}* આશ્રિત્ય તત્ત્વાન્ય્ આત્મનિ સંહરેત્ ।
[50.25] આત્માનઞ્ ચાપિ હૃત્પદ્મે પરમાત્મનિ નિષ્ઠિતે ॥ [પાદ્મ.સ્ ચર્યાપાદ 13.76]
!{422}! પાદ્મસ્: આહૃત્ય યાજ્ઞિકાર્યૈર્ વા.
[51.1] સંહરેદ્ ઇત્થતો*{429}* યોગાત્ સ્વાપં ક્લેશાપહં વ્રજેત્ ।
[51.2] ઇત્ય્ એષ કથિતો બ્રહ્મન્ યોગઃ કાલશ્ ચ પઞ્ચમઃ ॥ [પાદ્મ.સ્ ચર્યાપાદ 13.77]
[51.3] પઞ્ચૈતે સમયાઃ પઞ્ચવિધયસ્*{430}* તેષુ દર્શિતાઃ ।
[51.4] ઇત્થમ્ એતેષુ કાલેષુ દર્શિતૈઃ કર્મભિર્ નરઃ ॥ [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 13.78]
[51.5] આરાધનં ભગવતઃ કુર્વન્ નૈવાવસીદતિ ।
[51.6] વર્ષેષુ દ્વાદશસુ*{431}* એવમ્ અનુતિષ્ઠન્ સમાહિતઃ ॥ [પાદ્મ.સ્ ચર્યાપાદ 13.79]
[51.7] ક્રિયાકલાપમ્ અખિલં યાતિ સાયુજ્યસમ્પદમ્ ।
[51.8] ષટ્સુ વર્ષેષુ સારૂપ્યં સામીપ્યં ત્રિષુ નિશ્ચિતમ્* ॥{432}* [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 13.80]
[51.9] સાલોક્યં ફલમ્ એકસ્મિન્ વત્સરે નાત્ર સંશયઃ ॥" [પાદ્મસ્ ચર્યાપાદ 13.81અબ્]
[51.10-11] ઇતિ પાદ્મે ચર્યાપાદે ત્રયોદશે ઽધ્યાયે અવિચ્છિન્નતયા પઞ્ચકાલાનાં*{433}* પ્રતિપાદિતત્વાત્ તેષામ્ અપ્ય્ અચ્છિદ્રપઞ્ચકાલપરાયણત્વં સમ્ભવતીતિ ચેત્*{434}* - તદ્ અસત્.
[પાઞ્ચરાત્રિણામ્ અનિયતપરિમિતચ્છિદ્રદ્રપઞ્ચકાલપરાયણત્વમ્]
[51.12] તત્રૈવ:
[51.13] "પૂત્યૂષમ્*{435}* અર્ધરાત્રઞ્ ચ પ્રાતર્ મધ્યં*{436}*દિનાનિ ચ ।
[51.14] પઞ્ચકાલા ઇમે પ્રોક્તાસ્ તતઃ કાલચતુષ્ટયે ॥
[51.15] એતેષુ હીનાઃ પ્રત્યૂષં*{437}* (?) વિજ્ઞેયાશ્ ચતુરાનન ॥"
[51.16-20] ઇત્ય્ અભિગમનાદીનામ્ એકરૂપેણ વિના ન્યૂનાતિરિક્તકાલત્વેનોક્તત્વાત્ "કાલં મધ્યન્દિનચ્છિદ્ર*{438}*પઞ્ચકાલપરાયણૈર્" ઇત્ય્ આગમસિદ્ધાન્તે "સાન્તરાલમ્ અનુષ્ઠાનં પઞ્ચકાલોદિતં તથા" ઇતિ તન્ત્રસિદ્ધાન્તે ચ છિદ્રપઞ્ચકાલપરત્વસ્યોક્તત્વાત્*{439}*, કાલચતુષ્ટયપ્રતિપાદનેન નિયતપઞ્ચકાલપરાયણત્વાભાવાત્, દ્વાદશવર્ષમ્ આરભ્ય એકવર્ષપર્યન્તં પરિમિતપઞ્ચકાલપરત્વસ્યોક્તત્વાત્*{440}* દ્વાદશવર્ષાદ્ ઊર્ધ્વં પઞ્ચકાલપરત્વાભાવાચ્ ચ.*{441}*
[51.21] તથા, માર્કણ્ડેયે
[51.22] "મહાનિશા તુ વિજ્ઞેયા રાત્રેર્ મધ્યં દ્વિતીયયોઃ*{442}* ।
[51.23] તસ્યાં સ્નાનં ન કુર્વીત સમ્યગ્ આચમનં તથા ॥" [મર્કણ્ડેયપ્]
!{429}! પાદ્મસ્: ઉત્થિતો; સો ઔછ્ ધ્ન્[ત્] 199.

[52.1] ઇત્ય્ આચમનસ્ય મહાનિશાયાં નિષેધાત્.*{443}*
[52.2] "યામદ્વયં શયાનસ્ તુ બ્રહ્મભૂયાય કલ્પતે ॥"
[52.3-4] ઇતિ ધર્મશાસ્ત્રોક્તનિદ્રાકાલે યોગસ્યાયુક્તત્વાચ્ ચ. યોગકાલસ્યાર્ધરાત્રિકત્વે સ્વાધ્યાયકાલાદ્ વ્યવહિતત્વેન છિદ્રપાઞ્ચકાલિકત્વાપાતાચ્ ચ.*{444}*
[52.5-6] કાલચતુષ્ત્વાસ્યૈવોક્તત્વેન અભિગમનાદિષ્વ્ એકસ્ય લોપસમ્ભવેન અનિયતપઞ્ચકાલપરસ્ય પઞ્ચકાલપરાયણશબ્દાભિલાપાસમ્ભવાચ્ ચ.*{445}*
[52.7] તથા:
[52.8] "ક્લિશ્યન્તીહ સુષુપ્તાનામ્ ઇન્દ્રિયાણિ દ્રવન્તિ ચ ।
[52.9] અઙ્ગાનિ સમતાં યાન્તિ ઉત્તમાન્ય્ અધમૈસ્ સહ* ॥{446}*"
[52.10] ઇતિ ધર્મશાસ્ત્રેષુ પ્રાતર્ આરભ્ય સાયઙ્કાલપર્યન્તમ્ એવ કર્માચરણકાલત્વેન પ્રતિપાદનાત્.
[52.11] તથા:*{447}*
[52.12] "અત્યન્તમલિનઃ કાયો નવચ્છિદ્રસમન્વિતઃ ।
[52.13] સ્રવત્ય્ એવ દિવારાત્રં પ્રાતસ્ સ્નાનં વિશોધનમ્ ॥
[52.14] અસ્નાત્વા નાચરેત્ કર્મ જપહોમાદિ કિઞ્ચન ।
[52.15] સ્નાત્વાધિકારી ભવતિ દૈવે પિત્ર્યે ચ કર્મણિ ॥"
[52.16-20] ઇતિ સ્મૃતેઃ સ્નાનાત્ પૂર્વં તત્ત્વસૃષ્ટેર્ અયુક્તત્વાચ્ ચ. પ્રેતપ્રાયસ્ય સંહૃતતત્ત્વસ્ય સ્વાપયોગ્યતાસમ્ભવાચ્ ચ. તસ્માત્ "અબ્ભક્ષો વાયુભક્ષ" ઇત્યાદિશબ્દવદવધારણગર્ભસ્ય પાઞ્ચકાલિકશબ્દસ્ય અનિયતપરિમિતપાઞ્ચકાલિકેષુ પાઞ્ચરાત્રિકેષુ પ્રયોગાસંભવાદ્ અનિયતપરિમિતછિદ્રપાઞ્ચકાલિકાઃ પાઞ્ચરાત્રિણો ન નિયતાછિદ્રપઞ્ચકાલપરાયણવૈખાનસતુલ્યા ભવિતુમ્ અહન્તીતિ*{448}* સિદ્ધમ્.*{449}*
[દેવતાપૂજકસામાનસ્ય દેવલકત્વમ્ ઇત્ય્ આક્ષેપપરિહારઃ]
[52.21] નનુ:
[52.22] "યો દેવં પૂજયેદ્ વિપ્રો વિત્તાર્થી વત્સરત્રયમ્ ।
[52.23] સ વૈ દેવલકો નામ હવ્યકવ્યબહિષ્કૃતઃ* ॥{450}*"
[52.24-53.2] ઇતિ દેવતાપૂજકસ્ય દેવલકત્વં સમ્ભવતીતિ ચેત્ - તદ્ અસત્. સામાન્યતઃ દેવતારાધનં યે કુર્વન્તિ તે દેવલકા ઇતિ વા? ઉત શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસપુરાણાદિષુ મુખ્યાધિકારિત્વેન પ્રતિપાદિતા અપીતિ વા?. સામાન્યતઃ દેવતારાધનં યે કુર્વન્તિ તે ઇતિ ચેત્ - તર્હિ ગૃહદેવતાપૂજકાનામ્ અપિ દેવલકત્વપ્રસઙ્ગઃ. કિઞ્ચ:*{451}*
!{443}! ધ્ન્[ત્] 201 ઓમ્. આચમનસ્ય મહાનિશાયાં નિષેધાત્.
[વૈખાનસાનામ્ દેવલકત્વાભાવઃ]
[53.3] "બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થશ્ ચ વિપ્રો વૈખાનસસ્ તથા* ।{452}*
[53.4] કુર્વન્તિ*{453}* નિજકર્માણિ વિષ્ણુમ્ એવ યજન્તિ તે ॥"
[53.5-11] ઇતિ સન્ધ્યોપાસનાદીનાં ભગવદારાધનરૂપત્વોક્ત્યા*{454}* તેષાઞ્ ચ ત્યાગસ્ સમ્ભવતિ. અતસ્ સામાન્યતઃ ઇતિ*{455}* વક્તુમ્ અયુક્તમ્. શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાદિષુ*{456}* મુખ્યાધિકારિત્વેન પ્રતિપાદિતા દેવલકાઃ*{457}* ઇતિ ચેત્ - તદ્ અસત્. "ઽઅગ્નિર્ વૈ દેવાનામ્ અવમો વિષ્ણુઃ પરમસ્ તદન્તરેણ સર્વા અન્યા દેવતાઽ; ઇતિ બ્રાહ્મણમ્. તસ્માદ્ ગૃહે પરમં વિષ્ણું પ્રતિષ્ઠાપ્ય સાયં પ્રાતર્ હોમાન્તે ઽર્ચયતિ" ઇતિ વૈખાનસસૂત્રે*{458}*, "પ્રવઃ પાન્તમ્ અન્ધસો ધિયાયતે મહેશૂરાય વિષ્ણવે ચાર્ચત"*{459}* ઇતિ ઋગ્બ્રાહ્મણમ્ અનુસૃત્ય*{460}* વિષ્ણુપ્રધાનતયા "સ વા એષ પુરુષઃ પઞ્ચધા પઞ્ચાત્મા" ઇત્યાદિશ્રુત્યુક્તવિષ્ણ્વાદિપઞ્ચમૂર્તીનામ્*{461}* આરાધનસ્ય પ્રતિપાદિતત્વાત્*{462}*.
[53.12-13] આશ્વમેધિકે "કથં ત્વમ્ અર્ચનીયો ઽસી"*{463}*ત્યાદેઃ, વૃદ્ધમનૌ "વેદાન્તવેદિભિર્"*{464}* ઇત્યાદેશ્ ચોક્તત્વાત્.
[53.14-15] એવમ્ એવ પાઞ્ચરાત્રશૈવશિલ્પજ્યૌતિષાદિષુ ઉત્કૃષ્ટમુખ્યાધિકારિપ્રતિપાદકાનાં વચનાનાં વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ તન્મૂલભૂતશ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાદીનામ્ અપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગો દુષ્પરિહરઃ.*{465}*
[વૈખાનસાનામ્ ભગવદ્દ્રવ્યોપભોગાદૌ દોષાભાવઃ]
[53.16-17] એવં ચ પ્રમાણભૂતેષુ શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાદિષુ પ્રતિપાદિતાનામ્ આચારાદીનાં ત્યાગઃ પ્રસજ્યેત્, નિષ્ફલત્વાત્. નનુ પરદ્રવ્યોણાલયાર્ચનં*{466}* કુર્વતાં દેવલકત્વમ્ ઇતિ ચેત્ ન.*{467}*
[53.18-19] શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાદિષુ તત્તચ્છાસ્ત્રેષુ ચ આલયાર્ચકાનાં*{468}* મુખ્યાધિકારિત્વેન તદ્દ્રવ્યોપભોગાર્હત્વેન ચ પ્રતિપાદનાત્.*{469}*
[53.20] યથા - મરીચિપ્રોક્તાયામ્ આનન્દસંહિતાયાં વિખનસોત્પત્ત્યાદિકં પ્રતિપાદ્ય:
[53.21] "તથા ત્વદનુજીવિત્વે ત્વદ્દ્રવ્યાનુભવે સતિ ।
[53.22] યદ્ ભવેદ્ દોષ ઉત્પન્ન ઇતિ ચિન્તાકુલો ઽસ્મ્ય્ અહમ્* ॥{470}*" [આસ્ 4.77]
[53.23] ઇતિ ભગવદ્દ્રવ્યોપજીવનદોષભીરોઃ વિખનસઃ*{471}* ભગવન્તં પ્રતિ પ્રશ્ને -
[53.24] "અથોવાચ હૃષીકેશો ભીરું તં મુનિસત્તમં* ।{472}* [આસ્ 4.78અબ્]
[53.25] વૈખાનસાનાં તદ્ દોષો નાસ્તિ મત્કૃતકર્મણામ્* ॥{473}* [આસ્ 4.83અબ્]
!{452}! દિએસેર્ હલ્બ્વેર્સ્ ઇસ્ત્ äહ્ન્લિછ્ ઇન્ ધ્ન્[દ્] 21.2 zઇતિએર્ત્.
[54.1] મદ્દ્રવ્યં હવ્યકવ્યાર્થે દાનાભ્યાગતપૂજને । [આસ્ 4.84ચ્દ્]
[54.2] મુખ્યમ્ એવાસ્તુ ભવતાં સદા મત્કર્મ કુર્વતામ્ ॥ [આ.સ્ 4.85અબ્]
[વૈખાનસાનામ્ ભગવદ્વિગ્રહવિક્રયે ઽપિ દોષાભાવઃ]
[54.3] કિમ્ એભિર્ બહુભિર્ વાક્યૈર્ અન્યત્ તે કથયામ્ય્ અહમ્* ॥{474}* [આસ્ 4.85ચ્દ્]

[54.4] મદ્દ્રવ્યક્ષેત્રબિમ્બાનામ્ આલયાનાં તથાપદિ* ।{475}*
[54.5] વિક્રીણનાદિકાર્યેષુ નાસ્તિ દોષો મદાજ્ઞયા* ॥{476}* [આસ્ 4.87]
[54.6] તસ્માદ્ ભવાન્ અભિમતસ્ સર્વં કર્મ સદા કુરુ ॥ [આસ્ ]
[54.7] મદીયધનભોગેન મત્ક્રિયાલોપતસ્ તવ ।
[54.8] મચ્છરીરતયા સત્યમ્ અપચારો ન વિદ્યતે* ॥{477}*" [આસ્ 4.86]
[54.9] ઇતિ ભગવદ્વચનોદાહરણેન ભગવદ્દ્રવ્યોપભોગાદિષુ દોષાભાવઃ પ્રતિપાદિતઃ.*{478}*
[54.10-14] અત્ર "અહં ભક્તપરાધીનો હ્ય્ અસ્વતન્ત્ર ઇવ દ્વિજ" ઇત્યાદિવચનાનુસારેણાર્ચકપરાધીનતાં દર્શયિતું, ભગવત્પ્રીતિવિષયીકૃતાનાં વૈખાનસાનાં તદ્દ્રવ્યોપભોગાદિષુ દોષગન્ધો નાસ્તીતિ પ્રતિપાદનાવસરે "મદ્દ્રવ્યં ક્ષેત્રબિમ્બાદી"ત્યાદિના કૈમુતિકન્યાયમ્ અભિપ્રેત્ય ભગવદ્વિગ્રહવિક્રયે કૃતે ઽપિ દોષો નાસ્તીત્ય્ ઉચ્યતે. તાવતા ન તદ્ અભિપ્રેતમ્.*{479}*
[54.15-16] નન્વ્ એવમ્ અપિ દેવદ્રવ્યોપભોગદોષસ્ સામાન્યતઃ મુખ્યામુખ્યાધિકારિષુ સર્વેષ્વ્ આપદ્યતે એવ ઇતિ ચેત્ ન.*{480}*
[માંસભક્ષને નરકપતનમ્]
[54.17] "યે ભક્ષયન્તિ માંસાનિ સત્ત્વાનાં*{481}* જીવિતૈષિણામ્ ।
[54.18] ભક્ષ્યન્તે તે ઽપિ તૈસ્ સર્વૈર્ ઇતિ બ્રહ્માબ્રવીત્ સ્વયમ્* ॥{482}* [મ્ભ્ 13.117.33]
[54.19] માં સ ભક્ષયિતામ્ ઉત્ર યસ્ય માંસમ્ ઇહાદ્મ્ય્ અહમ્ ।
[54.20] એતન્ માંસસ્ય માંસત્વં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ* ॥{483}* [મ્ભ્ 13.117.34]
[54.21] ન હિ માંસં તૃણાત્ કષ્ઠાદ્ ઉપલાદ્ વાપિ જયતે ।
[54.22] હત્વા જન્તું ભવેન્ માંસં તસ્માત્ તત્ પરિવર્જયેત્* ॥{484}* [મ્ભ્ 13.116.26]
[54.23] હન્તા ચૈવાનુમન્તા ચ વિશસ્ તા ક્રયવિક્રયી ।
[54.24] સંસ્કર્તા ચોપકર્તા ચ ખાદકશ્ ચાષ્ટ ઘાતુકાઃ* ॥{485}* [મ્ભ્ 13.116.47]
!{474}! વ્ગ્લ્. આસ્ 16.47અબ્: કિં એભિર્ બહુભિર્ વાક્યૈસ્ સત્યમ્ એવ વદામ્ય્ અહં.
[55.1] ધનેન ક્રાયકો હન્તિ ખાદકશ્ ચોપભોગતઃ ।
[55.2] ઘાતુકો વધબન્ધાભ્યામ્ ઇત્ય્ એષ ત્રિવિધો વધઃ* ॥{486}* [મ્ભ્ 13.116.38]
[55.3] સ્વમાંસં પરમાંસેન યો વર્ધયિતુમ્ ઇચ્છતિ ।
[55.4] નારદઃ પ્રાહ ધર્માત્મા નરકે સ વિપચ્યતે* ॥{487}*" [મ્ભ્ 13.117.10]
[કુત્રચિદ્ ધર્મસ્યાપ્ય્ અધર્મં, અધર્મસ્યાપિ ધર્મત્વઞ્ ચ]
[55.5-6] ઇત્યાદિ વચનૈઃ માંસભક્ષણેન નરકપતનસ્મરણાત્ ભગવત્પ્રીત્યર્થં ક્રિયમાણેષુ યજ્ઞેષ્વ્ અપિ માંસભક્ષણસત્ત્વાત્ યાજ્ઞિકાનામ્*{488}* અપિ નરકપતનં સમ્ભવતીતિ યાગસ્યાપિ ત્યાગપ્રસઙ્ગાત્*{489}*.
[55.7] "તસ્માચ્ છાસ્ત્રં પ્રમાણં તે કાર્યાકાર્યવ્યવસ્થિતૌ*{490}* ।
[55.8] જ્ઞાત્વા શાસ્ત્રવિધાનોક્તં કર્મ કર્તુમ્ ઇહાર્હસિ ॥" [મ્ભ્ 6.38.24]
[55.9-12] ઇતિ ભગવદ્વચનાત્ શાસ્ત્રોક્તાનાં કર્મણાં દોષો નાસ્તીતિ ચેત્. "મદ્દ્રવ્યોપભોગાદૌ દોષો નાસ્તી"તિ ભગવતા પ્રતિપાદિત્વાત્ પ્રકૃતે ઽપિ દોષો નાસ્ત્ય્ એવ. "વચનાત્ પ્રવૃત્તિર્ વચનાન્ નિવૃત્તિર્" ઇતિ ખલુ શિષ્ટોક્તિઃ. એવં કુત્રચિદ્ ધર્મો ઽધર્મઃ અધર્મશ્ ચ ધર્મો ભવતિ.*{491}*
[55.13] યથા
[55.14] "ઉક્તે ઽનૃતે ભવેત્ કિઞ્ચિત્ પ્રાણિનાં પ્રાણરક્ષણમ્ ।
[55.15] અનૃતં તત્ર સત્યં સ્યાત્ સત્યમ્ અત્રાનૃતં ભવેત્ ॥
[55.16] કામિનીષુ વિવાહેષુ ગવાં*{492}* પીડાસુ બાધને ।
[55.17] બ્રાહ્મણાભ્યવપત્તૌ ચ શપથે નાસ્તિ પાતકમ્ ॥"
[55.18-19] "યદ્બ્રાહ્મણશ્ ચાબ્રાહ્મણશ્ ચ પ્રશ્નમ્ એયાતાં બ્રાહ્મણાયાધિબ્રૂયાત્ યદ્બ્રાહ્મણાયાધ્યાત્મને*{493}* ઽધ્યાહ યદ્ બ્રાહ્મણં પરાહાત્માનં પરાહ તસ્માદ્ બ્રાહ્મણો ન પરોચ્યઃ" ઇત્ય્ શ્રુતિશ્ ચ.
[55.20-21] શ્રૌતસૂત્રે ચ: "સર્વ એવમ્ અભિવાદયન્તિ નાભિવાદયતિ ન જુહોત્ય્ અન્યત્ર સોમાઙ્ગેભ્યઃ" ઇત્યાદિ પ્રતિપાદ્યતે.*{494}*
[55.22] "સર્વસ્વહરણે ભાર્યાવેશ્યયોઃ (?) પ્રાણસંશયે ।
[55.23] ગોદ્વિજાર્થે વિવાદે ચ શપથે નાસ્તિ પાતકમ્ ॥"
[55.24] ઇત્યાદિ સ્મૃતિશ્ ચ.*{495}*
[55.25] એવં ચ શાસ્ત્રોક્તપ્રકારેણ ભગવદર્ચનં કુર્વતાં તદ્દ્રવ્યોપભોગે*{496}* ન દોષઃ.
!{486}! મ્ભ્: ઘાતકો.
[દેવલકત્વલક્ષણવિચારઃ]

[56.1-2] કિઞ્ચ - કિં દેવલકત્વં જાતિપરમ્, ઉત કર્મપરમ્? જાતિપરમ્ ઇતિ વક્તું ન શક્યતે. તથાનુક્તત્વાત્*{497}*. ઇચ્છયા કલ્પિતુમ્ અશક્યત્વાચ્ ચ.*{498}*
[અવિહિતકર્મકર્તૃત્વમ્ એવ દેવલકત્વમ્]
[56.3-4] અથ કર્મપરમ્ ઇતિ ચેત્. વિહિતકર્મપરમ્, ઉત અવિહિતકર્મપરમ્?*{499}* વિહિતકર્મપરમ્ ઇતિ વક્તુમ્ અશક્યમ્ - શ્રુતિસ્મૃતીતિહાસસૂત્રપુરાણાદીનામ્*{500}* અપ્રમાણ્યપ્રસઙ્ગાત્.
[56.5] વિહિતધર્મપરત્વેનાનુક્તત્વાત્.*{501}*
[56.6] "શ્રુતિસ્મૃતી મમૈવાજ્ઞા યસ્ તામ્ ઉલ્લઙ્ઘ્ય વર્તતે ।
[56.7] આજ્ઞાચ્ છેદી મમ દ્રોહી મદ્ભક્તો ઽપિ ન વૈષ્ણવઃ* ॥{502}*"
[પરદ્રવ્યકૃતસ્યાપ્ય્ આરાધનસ્ય નિર્દોષત્વમ્]
[56.8] ઇતિ ભગવદાજ્ઞાભઙ્ગદોષાચ્ ચ. એવં ચ અવિહિતકર્મપરમ્ ઇતિ હિ પરિશિષ્યતે.*{503}*
[56.9-10] નનુ - પરદ્રવ્યેણ કૃતં ભગવદારાધનં ક્રતુવત્ પરાર્થમ્ એવ ભવતીતિ ચેત્ મૈવમ્.*{504}*
[56.11] "અન્યધર્મપરો વિપ્રો ભ્રષ્ટો ગચ્છત્ય્ અધોગતિમ્ ।
[56.12] મત્કર્મનિરતો વિપ્રો નાધઃ પતતિ કુત્રચિત્ ॥"
[56.13] ઇતિ ભગવદ્વચનાત્*{505}*.
[56.14] પુરાણાન્તરે: "સ્વસ્મિન્ન્ અર્પિતમાત્રેણ યેન કેનાપિ કર્મણા ।
[56.15] તુષ્ટો દદાતિ સ્વપદમ્ અહો વત્સલતા*{506}* હરેઃ ॥" ઇતિ.
[56.16] કિઞ્ચ:
[દક્ષિણાપ્રતિગ્રહે દોષાભવઃ]
[56.17] "એકવિંશતિનિષ્કન્તુ દદ્યાદ્ આચાર્યદક્ષિણામ્ ।
[56.18] ઋત્વિજાન્ તુ તદર્ધં સ્યાત્ તદર્ધમ્ ઇતરસ્ય ચ ॥"
[56.19] ઇતિ દક્ષિણાદાનં પ્રતિપાદ્યતે.*{507}*
[56.20] નનુ - "પ્રતિગ્રહેણ વિપ્રસ્ય બ્રાહ્મં તેજો વિનશ્યતિ* ॥{508}*" ઇતિ મનુવચનાત્*{509}* [મનુધ્શ્ 4.186ચ્દ્]
[56.21-25] "પ્રતિગ્રહેણ તેજો હિ વિપ્રાણાં શામ્યતે" ઇત્ય્ આનુશાસનિકવચનાચ્ ચ પ્રતિગ્રહેણ બ્રહ્મતેજોનાશનં સ્મર્યતે. શ્રૂયતે પ્રતિગ્રહે પ્રાયશ્ચિત્તમ્ અપિ. "યો યાજયતિ પ્રતિ વા ગૃહ્ણાતિ યાજયિત્વા પ્રતિગૃહ્ય વાનશ્નંસ્ ત્રિસ્ સ્વાધ્યાયમ્ અધીયીત ત્રિરાત્રં સાવિત્રીં ગાયત્રીમ્ અન્વતિરેચયતિ વરો દક્ષિણા વરેણૈવ વરં સ્પૃણોત્ય્ આત્મા હિ વરઃ" ઇતિ.
[56.25] અતઃ પ્રતિગ્રહે દોષો ઽસ્તીતિ ચેત્ - ન.*{510}*
!{497}! ધ્ન્[ત્] 242: અનુક્તત્વાત્.
[હરિસ્મરણસ્ય મોક્ષપ્રદત્વમ્]
[57.1] "ત્રાયન્તે ખલુ નાત્યન્તમ્ અન્યધર્માસ્ સ્વનુષ્ટિતાઃ ।
[57.2] અપિ મત્કર્મ વિગુણં ત્રાયતે મહતો ભયાત્ ॥
[57.3] મેરુમન્દરમાત્રો ઽપિ રાશિઃ પાપસ્ય કર્મણઃ ।
[57.4] કેશવં વૈદ્યમ્ આસાદ્ય અબ્ હિએર્ નોછ્ તેલુગુ વેર્ગ્લેઇછેન્દુર્વ્યાધિર્ ઇવ નશ્યતિ ॥
[57.5] નિધિસ્થાનં ખનન્ દ્વેષાત્ મૃદર્થં વાપ્નુયાન્ નિધિમ્ ।
[57.6] અજ્ઞઃ કામાચ્ ચ દોષાચ્ ચ સ્મૃત્વૈવં મોક્ષભાક્તથા ॥
[57.7] દ્વેષિણા વાપ્રયત્નેન ક્ષિપ્તો ઽગ્નિઃ કક્ષમાદહેત્ ।
[57.8] કથમ્ અભ્યર્ચિતો વિષ્ણુઃ ન દહેત્ સર્વકિલ્બિષમ્ ॥
[57.9] યથાજ્ઞો વજ્રકાયસ્ સ્યાત્ સ્પર્ધન્ન્ અપિ સુધાં પિબન્ ।
[57.10] એવં વિરુદ્ધભાવો ઽપિ મુચ્યત્ય્ એવ હરિં સ્મરન્ ॥" ઇતિ
[57.11] નારદીયે: "કૃતાપિ દમ્ભહાસ્યાદ્યૈર્ યત્ સેવા તારયેજ્ જનાન્ ।
[57.12] વિફલા નાન્યકર્મેવ કૃપાલુઃ કો ઽન્વતઃ પરમ્ ॥ [નારદપ્.]
[57.13] હાસ્યાનાદરમાયાભિર્ અપિ ભક્તિઃ કૃતા ત્વયિ ।
[57.14] નૃણાં દદાતીન્દ્રપદં સાત્ત્વિકાનાં કિમ્ ઉચ્યતે ॥ [નારદપ્]
[57.15] વસ્તુસ્વભાવ એવૈષ યન્મોક્ષાય હરિસ્મૃતિઃ ।
[57.16] પૂષેવ ધ્યાન્તનાશાય શ્શીતશાન્ત્યૈ યથાનલઃ ॥ [નારદપ્.]

[57.17] સૈષા હરિસ્મૃતિઋ દૈત્યં ક્રોધાદ્ અપિ કૃતા સતી ।
[57.18] આનયેત્ સદ્ગતિં વિપ્રં સાનુગં કિમુ વર્ણ્યતે ॥ [નારદપ્.]
[57.19] યથામૃતાર્થં યતતાં સુરાણામ્ અબ્ધિમન્થને ।
[57.20] પારિજાતાદિકાન્ય્ આસન્ ફલાન્ય્ અપ્રાર્થિતાન્ય્ અપિ ॥ [નારદપ્.]
[57.21] એવં મોક્ષૈકચિત્તાનાં યતતામ્ ઈશસંસ્મૃતૌ ।
[57.22] ભવન્તિ સિદ્ધયો દિવ્યાઃ પુણ્ય*{511}* પુણ્યાનુબન્ધિ યત્ ॥" ઇત્યાદિ [નારદપ્]
[57.23] તત્રૈવ: "સુરાતિથ્યર્ચનકૃતે ગુરુભૃત્યર્થમ્ એવ ચ ।
[57.24] સર્વતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ ન તુ દુષ્યેત્ સ્વયં તતઃ ॥" [નારદપ્]
!{511}! લિએસ્: પુણ્યં.
[58.1-2] ઇતિ ચ સ્મરણાત્. અતઃ શાસ્ત્રોક્તમાર્ગેણ ભગવદ્યજનવિધૌ પ્રવૃત્તાનાં તત્તત્કર્મસુ દક્ષિણાપ્રતિગ્રહે કૃતે ઽપિ ન દોષઃ.
[આલયાર્ચનાયાઃ મહાભારતાદિસંમતત્વમ્]
[58.3] ગૃહાર્ચનાવ્યતિરેકેણાલયાર્ચના ભારતાદિષુ પ્રતિપાદિતા દૃશ્યતે. યથા -
[58.4] મહાભારતે આશ્વમેધિકે "કથં ત્વમ્ અર્ચનીયો ઽસી"ત્ય્ આદિ. [મ્ભ્ 14 અપ્પ્. 4.1652પ્ર્]
[58.5] વિષ્ણુધર્મોત્તરે ષષ્ઠે ઽધ્યાયે:
[58.6] "યસ્ તુ દેવગૃહસ્યાર્થં પ્રાકારં પરિકલ્પયેત્ ।
[58.7] સ તુ સ્વર્ગં સમાસદ્ય વિમાનાધિપતિર્ ભવેત્ ॥ [વિષ્ણુધર્મોત્તર.પ્ ]
[58.8] યસ્ તુ દેવાલયસ્યાગ્રે શિલાદારુભિર્ એવ વા ।
[58.9] કરોતિ તોરણં રમ્યં સ તુ સ્વર્ગાધિપો ભવેત્ ॥ [વિષ્ણુધર્મોત્તર.પ્ ]
[58.10] યસ્ તુ દેવાલયં વિષ્ણોર્ દારુશૈલમૃદા તથા ।
[58.11] ઇષ્ટકાકલ્પિતં વાપિ કુર્યાત્ તસ્ય ફલં બહુ ॥ [વિષ્ણુધર્મોત્તર.પ્ ]
[58.12] અહન્યહન્ય્ અશ્વમેધ- સહસ્રાણિ કરોતિ યઃ ।
[58.13] પ્રાપ્નોતિ મણ્ડપં વિષ્ણોઃ યઃ કારયતિ માનવઃ ॥ [વિષ્ણુધર્મોત્તર.પ્ ]
[58.14] કેશવસ્ય સ તલ્લોકમ્ અક્ષય્યં પ્રતિપદ્યતે ।
[58.15] પ્રતિમાર્થં મહાવિષ્ણોસ્ સાધયેદ્ ઉત્તમાં શિલામ્ ॥ [વિષ્ણુધર્મોત્તરપ્ ]
[58.16] ષષ્ટિર્વર્ષસહસ્રાણિ સ્વર્ગલોકે મહીયતે ॥" ઇતિ. [વિષ્ણુધર્મોત્તરપ્ ]
[58.17-19] એતેષાં ચ પ્રાકારતોરણમણ્ડપવિગ્રહશિલાદીણાં ગૃહદેવતાસ્વસંભવઃ શ્રીવૈખાનસસંહિતાસુ પ્રતિપાદિતઃ. પ્રસઙ્ગાદ્ અર્ચકમહિમાદીહ કથ્યતે.
[અર્ચકમાહાત્મ્યમ્]
[58.20] બૃહન્નારદીયે: "સ કદાચિન્ મહાપાપો જન્તૂનામન્તકોપમઃ ॥" [બૃહન્નારદપ્]
[58.21] ઇત્ય્ આરભ્ય
[58.22] "તસ્યોપવનમધ્યસ્થં રમ્યં કેશવમન્દિરમ્ ।
[58.23] છાદિતં હેમકવચૈઃ દૃષ્ટ્વા વ્યાધો મુદા યયૌ ॥ [બૃહન્નારદપ્]
[58.24] હરામ્ય્ અત્ર સુવર્ણાનિ બહૂનીતિ સ નિશ્ચિતઃ ।
[58.25] જગામ વિષ્ણુભવનં કીનાશશ્ ચૌર્યલોલુપઃ ॥ [બૃહન્નારદપ્]
[59.1] તત્રાપશ્યદ્ દ્વિજવરં શાન્તં તત્ત્વાર્થકોવિદમ્ ।
[59.2] પરિચર્યાપરં વિષ્ણોર્ ઉદઙ્કં તપસાં નિધિમ્ ॥ [બૃહન્નારદપ્]
[59.3] એકાન્તિનં દયાલુઞ્ ચ નિસ્સ્પૃહં ધ્યાનલોલુપમ્ ।
[59.4] દૃષ્ટ્વા તં લુબ્ધકો મેને સ્વકાર્યસ્યાન્તરાયિનમ્ ॥ [બૃહન્નારદપ્]
[59.5] દેવસ્ય દ્રવ્યજાતન્ તુ સમાદાતુમના નિશિ ॥" [બૃહન્નારદપ્]
[59.6-7] ઇત્યાદિનાપૃથગાલયાર્ચકસદ્ભાવાદિકં ઉક્ત્વા સ્વકાર્યાન્તરાય ભૂતાર્ચકહિંસાયાં પ્રવૃત્તસ્ય તસ્ય મરણમ્ અપિ પ્રતિપાદ્ય.
[વિષ્ણુપાદોદકમાહાત્મ્યમ્]

[59.8] "ઉદઙ્કઃ પતિતં પ્રેક્ષ્ય લુબ્ધકન્તુ દયાપરઃ ।
[59.9] વિષ્ણુપાદોદકેનૈનમ્ અભ્યષિઞ્ ચન્મહામુનિઃ ॥
[59.10] હરિપાદોદકસ્ પર્શાલ્ લુબ્ધકો વીતકલ્મષઃ ।
[59.11] દિવ્યં વિમાનમારુહ્ય મુનિમ્ એનમ્ અથાબ્રવીત્ ॥"
[59.12] ઇતિ ભગવત્પાદોદકમાહાત્મ્યં ચ પ્રતિપાદિતમ્.
[59.13] તત્રૈવ - યજ્ઞધ્વજવીતિહોત્રસંવાદે:
[આલયે દીપસ્થાપનાદેઃ ફલમ્]
[59.14] "સ કદાચિત્ તુ કામાન્ધો રન્તુકામઃ પરસ્ત્રિયમ્ ।
[59.15] શૂન્યં પૂજાદિભિર્ વિષ્ણોર્ મન્દિરં પ્રાપ્તવાન્ નિશિ ॥
[59.16] તત્ર કામોપભોગાર્થં શયિતું તેન કામિના ।
[59.17] સ્વવસ્ત્રપ્રાન્તતો બ્રહ્મન્ કૃતં તદ્દેશમાર્જનમ્ ॥
[59.18] યાવન્તઃ પાંસુકણિકાઃ તેન સમ્માર્જિતાસ્ તદા ।
[59.19] તાવજ્ જન્મકૃતં પાપં તદૈવ ક્ષયમ્ આગતમ્ ॥
[59.20] પ્રદીપઃ સ્થાપિતસ્ તત્ર સુરતાર્થં દ્વિજોત્તમ ।
[59.21] તેનાપિ તસ્ય દુષ્કર્મ નિશ્શેષં ક્ષયમ્ આગતમ્ ॥
[59.22] અવશેનાપિ યત્કર્મ કૃત્વેમાં સિદ્ધિમ્ આગતઃ ।
[59.23] ભક્તિમદ્ભિઃ પ્રશાન્તૈશ્ ચ કિં પુનસ્ સમ્યગર્ચનાત્ ॥
[આલયપ્રદક્ષિણફલમ્]
[60.1] તસ્માચ્ છ્રુણુત વિપ્રેન્દ્રાઃ દેવો નારાયણો ઽવ્યયઃ ।
[60.2] જ્ઞાનતો ઽજ્ઞાનતો વાપિ પૂજકાનાં વિમુક્તિદઃ ॥"
[60.3] તથા તત્રૈવ - ઇન્દ્રસુધર્મસંવાદે:
[60.4] "અહમાસં પુરા શક્ર ગૃધ્રઃ પાપાવશેષતઃ ।
[60.5] સ્થિતશ્ ચ ભૂમિભાગે વૈ અમેધ્યામિષભોજનઃ ॥
[60.6] એકદાહં વિષ્ણુગૃહે પ્રાકારે સંસ્થિતઃ પ્રભોઃ ।
[60.7] પતિતો વ્યાધશસ્ત્રેણ સાયં વિષ્ણુગૃહં ગતે ॥
[60.8] મયિ કણ્ઠગતપ્રાણે કશ્ચિત્ શ્વા માંસલોલુપઃ ।
[60.9] જગ્રહ માં સ્વવક્ત્રેણ શ્વભિર્ અન્યૈર્ અભિદ્રુતઃ ॥
[60.10] ગતઃ પ્રદક્ષિણાકારં વિષ્ણોસ્ તન્મન્દિરં પ્રભોઃ ।
[60.11] તેનૈવ તુષ્ટિમ્ આપન્નઃ અન્તરાત્મા જગન્મયઃ ॥
[60.12] મમ ચાપિ શુનશ્ ચાપિ દત્તવાન્ પરમં પદમ્ ।
[60.13] પ્રદક્ષિણાકારતબિસ્ હિએર્ નોછ્ તેલુગુ વેર્ગ્લેઇછેન્યા ગતસ્ય સદૃશં ફલમ્ ॥
[60.14] સમ્પ્રાપ્તં તુ મયા શક્ર*{512}* કિં પુનસ્ સમ્યગ્ અર્ચનાત્ ।
[60.15] યે ઽર્ચયન્તિ સદા ભક્ત્યા નારાયણમ્ અનામયમ્ ।
[60.16] તાન્ અર્ચયન્તિ વિબુધા બ્રહ્માદ્યા દેવતાગણાઃ ॥"*{513}* ઇતિ
[અમેધ્યાનિ પઞ્ચ]
[60.17] એવમ્ આશ્વમેધિકે: "લોકે ત્રીણ્ય્ અપવિત્રાણિ પઞ્ચામેધ્યાનિ ભારત । [મ્ભ્ 13, અપ્પ્. 4.3249]
[60.18] શ્વા ચ શૂદ્રશ્ શ્વપાકશ્ ચ ત્ર્યપવિત્રાણિ પાણ્ડવ* ।{514}* [મ્ભ્ 13, અપ્પ્. 4.3250]
[60.19] દેવલઃ કુક્કુટો યૂપઃ ઉદક્યા વૃષલીપતિઃ ॥" [મ્ભ્ 13, અપ્પ્. 4.3251]
[60.20] પઞ્ચમેધ્યાનિ*{515}* ઇતિ.
[ભગવત્પૂજાદ્યનધિકારિણઃ]

[60.21] શ્રીવૈખાનસે: "સૂતાદિપ્રતિલોમાશ્ ચ પાષણ્ડાઃ પતિતાસ્ તથા ।
[60.22] નાસ્તિકા ભિન્નમર્યાદાસ્ તથા વેદવિદૂષકાઃ ॥
[60.23] પાપરોગયુતાશ્ ચૈવ તથૈવ ગુરુનિન્દકા ।
[60.24] અર્ચનં દેવદેવસ્ય હવિર્દાનઞ્ ચ વીક્ષિતુમ્ ।
!{512}! ધ્ન્[ત્] 253: સમ્પ્રાપ્તં વિબુધશ્રેષ્ઠ.
[61.1] નાર્હન્તિ તસ્માત્ કુર્વીત દ્વારં યવનિકાવૃતમ્ ॥"
[61.2-3] ઇતિ પ્રતિપાદનાત્ ભગવદર્ચનદર્શનાદિષુ યોગ્યતારહિતાનાં નિકૃષ્ટાનાં (દેવલકાનાં) ઔત્કૃષ્ટ્યં ન સમ્ભવતિ.*{516}*
[અદ્વારકભગવદ્યાજિનામ્ ઉત્કૃષ્ટત્વમ્]
[61.4-6] શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાદિષૂક્તપ્રકારેણ કલ્પસૂત્રે*{517}* યેષામ્ અદ્વારકભગવદ્યજનાધિકારો વિધીયતે તે ઉત્કૃષ્ટા જ્ઞેયાઃ*{518}*. યથા શ્રુતિઃ: "યથા ક્રતુર્ અસ્મિન્ લોકે ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિ"*{519}* ઇતિ.
[61.7] સ્મૃતિશ્ ચ*{520}*: "વેદોક્તેનૈવ ભાર્ગેણ*{521}* સર્વભૂતહૃદિ સ્થિતમ્ ।
[61.8] મામ્ અર્ચયન્તિ યે ભક્તાસ્*{522}* સાયુજ્યં યાન્તિ તે મમ ॥
[61.9] તસ્માદ્ યાવજ્ જનો જીવેત્ તાવત્ સમ્પૂજયેદ્ ધરિમ્ ।
[61.10] પાપૈર્ ન લિપ્યતે મર્ત્યો*{523}* હરિમન્દિરમ્ આપ્નુયાત્ ॥
[61.11] જગત્ પવિત્રાસ્ તે નિત્યં વિષ્ણુમ્ અભ્યર્ચયન્તિ યે ।
[61.12] દુર્વૃત્તા વા સુવૃત્તા વા પૂજનીયા વિશેષતઃ ॥"
[વૈખાનસાનાં ભગવત્પ્રીતિપાત્રત્વમ્]
[61.13-16] વ્યાસેનપિ*{524}* આનુશાસનિકે (90. અધ્યાયે) પાત્રકથનાવસરે*{525}* દેવલકાનામ્ અપાત્રતાં સત્કર્મનિષ્ઠાનાં પાત્રતાઞ્ ચ પ્રતિપાદ્ય સ્વવચનદૃઢીકરણાર્થં "વૈખાનસા વા ઋષય ઇન્દ્રસ્ય પ્રિયા આસન્"*{526}* ઇતિ ભગવત્પ્રીતિવિષયાણાં*{527}* વૈખાનસાનાં વચનમ્ અપિ શ્રૂયતે ઇતિ પ્રતિપાદિતમ્. યથા:
[61.17] *{528}*"ઋષીણાં સમયં નિત્યં યે રક્ષન્તિ યુધિષ્ઠિર* ।{529}*
[61.18] નિશ્ચિતાઃ સર્વધર્મજ્ઞાસ્ તાન્ દેવા બ્રાહ્મણાન્ વિદુઃ ॥ [મ્બ્.હ્ 13.9.42]
[61.19] સ્વાધ્યાયનિષ્ઠા ઋષયો*{530}* જ્ઞાનનિષ્ઠાસ્ તથૈવ ચ ।
[61.20] તપોનિષ્ઠાશ્ ચ બોદ્ધવ્યાઃ કર્મનિષ્ઠાશ્ ચ ભારત ॥ [મ્ભ્ 13.9.43]
[61.21] કવ્યાનિ જ્ઞાનનિષ્ઠેભ્યઃ પ્રતિષ્ઠાપ્યાનિ ભારત ।
[61.22] તત્ર યે બ્રાહ્મણાન્ કે ચિન્ ન ચ નિન્દન્તિ તે વરાઃ* ॥{531}* [મ્ભ્ 13.9.44]
[61.23] યે તુ નિન્દન્તિ જલ્પેષુ ન તાઞ્ શ્રાદ્ધેષુ ભોજયેત્ ।
[61.24] બ્રાહ્મણા નિન્દિતા રાજન્ હન્યુસ્ ત્રિપુરુષં કુલમ્* ॥{532}* [મ્ભ્ 13.9.45]
!{516}! ધ્ન્[ત્] 254 સ્તત્ત્ ધ્ન્[દ્] 61.2-3: (ઇતિ) ભગવદ્દર્શનાદિષુ યોગ્યતારહિતાનાં નિકૃષ્ટાનાં ઉત્કૃષ્ટત્વાદિકં ન સમ્ભવતિ. ભગવદર્ચકાનામ્ ઔત્કૃષ્ટ્યં.
[62.1] વૈખાનસાનાં વચનમ્ ઋષીણાં શ્રૂયતે નૃપ ।
[62.2] દૂરાદ્ એવ પરીક્ષેત બ્રાહ્મણાન્ વેદપારગાન્ ।
[62.3] પ્રિયો વા યદિ વા દ્વેષ્યઃ તેષુ તચ્ છ્રાદ્ધમ્ આવપેત્* ॥{533}* [મ્ભ્ 13.9.46]
[62.4] યઃ સહસ્રં સહસ્રાણાં ભોજયેદ્ અનૃચાં નરઃ ।
[62.5] એકસ્ તાન્ મન્ત્રવિત્ પૂતઃ સર્વાન્ અર્હતિ ભારત* ॥{534}*" [મ્ભ્ 13.9.47]
[અષ્ટાક્ષરાદિમન્ત્રજપનિષ્ઠાનાં મહિમા]
[62.6-7] એવં અષ્ટાક્ષર દ્વાદશાક્ષર પુરુષસૂક્તાદિમન્ત્રજપનિષ્ઠાનાં દર્શનેન બ્રહ્મહા ઽપિ શુદ્ધ્યતીતિ પુરાણોક્તમ્. યથા*{535}*:
[62.8] *{536}*પદ્મપુરાણે: "સાઙ્ગં સમન્ત્રં સન્યાસં સર્ષિચ્છન્દોધિદૈવતમ્ ।
[62.9] સદીક્ષાવિધિ સધ્યાનં સયન્ત્રં દ્વાદશાક્ષરમ્ ॥ [પદ્મ.પ્ ]
[62.10] સાષ્ટાક્ષરઞ્ ચ મન્ત્રેશં યે જપન્તિ નરોત્તમાઃ ।
[62.11] તાન્ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મહા શુદ્ધ્યેત્ કિં પુનર્ વૈષ્ણવસ્ સ્વયમ્ ॥" ઇતિ [પદ્મપ્ ]
[62.12-14] શ્રુયતે ઽપિ. "યો હ વૈ નારાયણસ્યાષ્ટાક્ષરં પદમ્ અધ્યેતિ અનુપબ્રવસ્ સર્વમ્ આયુર્ એતિ વિન્દતે પ્રાજાપત્યં રાયસ્પોષં ગૌપત્યં તતો ઽમૃતત્વમ્ અશ્નુતે તતો ઽમૃતત્વમ્ અશ્નુત ઇતિ".
[62.15] શ્રીપાઞ્ચરાત્રે કપિઞ્જલસંહિતાયામ્:
[62.16] "યાજનાધ્યાપનયુતઃ શિષ્યાનુગ્રહકારકઃ ।

[62.17] આચાર્ય ઇતિ વિજ્ઞેયો મન્ત્રતન્ત્રપરાયણઃ* ॥{537}* [કપિઞ્જલસ્]
[62.18] આશ્રમે વા વને વા ઽપિ સ વૈખાનસ ઉચ્યતે* ।{538}*
[62.19] ગ્રામ્યધર્માણિ સર્વાણિ વર્જયેદ્ વનવાસકઃ ॥"*{539}* ઇતિ. [કપિઞ્જલસ્]
[62.20] યમસ્મૃતૌ: "યો ઽનુચાનં*{540}* દ્વિજં મર્ત્યો હતવાન્ અર્થલોભતઃ ।
[62.21] સ વદેત્ પૌરુષં સૂક્તં જલસ્થશ્ ચિન્તયેદ્ ધરિમ્* ॥{541}*"
[62.22-24] ઇતિ કેવલાષ્ટાક્ષરમન્ત્રજપનિષ્ઠાનામ્ અપ્ય્ એવં વિધાઃ પ્રભાવાઃ શ્રૂયન્ત ઇતિ ચેત્ શ્રુતિસ્મૃતિવિહિતૈસ્ તૈર્ એવ મન્ત્રૈઃ અદ્વારકભગવદર્ચને મુખ્યાદિકારિણાં વૈખાનસાનાં કૈમુતિકન્યાયસિદ્ધમ્ ઔત્કૃષ્ટ્યં કેનાપોદિતું શક્યમ્.*{542}*
!{533}! મ્ભ્: પ્રિયાન્ વા યદિ વા દ્વેષ્યાંસ્.
[દેવલકનિરૂપણમ્]
[63.1-3] કિઞ્ચ - યથા વૈખાનસાનામ્ ઉત્પત્ત્યાદિકં શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાદિષુ વિશેષેણ પ્રતિપાદિતં તથા ઇતરેષાં વિશેષેણ પ્રતિપાદિતઞ્ ચેત્ તદા વૈખાનસસામ્યમ્ ઇતરેષાં સ્યાત્. તથા ન દૃશ્યતે હિ.
[63.4] અથ વસ્તુતો દેવલકા નિરૂપ્યન્તે.*{543}*
[63.5] વૈખાનસે: "અવૈખાનસવિપ્રો યઃ પૂજયેદ્ આલયે હરિમ્ ।
[63.6] સ વૈ દેવલકો નામ હવ્યકવ્યબહિષ્કૃતઃ* ॥{544}*
[63.7] વૈખાનસકુલે જાતઃ પાઞ્ચરાત્રેણ દીક્ષિતઃ ।
[63.8] ન દીક્ષિતો ન સઞ્જાતો (?) લોભાન્ મોહાન્ મદર્ચનમ્* ।{545}*
[63.9] કુર્યાચ્ ચેત્ તુ વિશેષેણ ભવેદ્ દેવલકસ્ તો સઃ ॥"*{546}*
[દેવલકત્રૈવિદ્યમ્]
[63.10] પાઞ્ચરાત્રે સંકર્ષણસંહિતાયામ્: "કર્મદેવલકાઃ કેચિત્ કલ્પદેવલકાઃ પરે ।
[63.11] શુદ્ધદેવલકાશ્ ચાન્યે ત્રિધા દેવલકાઃ સ્મૃતાઃ ॥ [સઙ્કર્ષણસંહિતા.]
[કર્મદેવલકલક્ષણમ્]
[63.12] અર્થાર્થી કાલનિર્દેશી યો દેવં પૂજયેત્ સ હિ ।
[63.13] કર્મદેવલકો નામ સર્વકર્મબહિષ્કૃતઃ ॥ [સઙ્કર્ષણસંહિતા.]
[63.14] પાઞ્ચરાત્રવિધાનજ્ઞો દીક્ષાવિરહિતો ઽર્ચકઃ ।
[63.15] ચતુર્વેદાધિકારો ઽપિ કલ્પદેવલકઃ સ્મૃતઃ ॥ [સઙ્કર્ષણસંહિતા.]
[63.16] આગમોક્તવિધાનજ્ઞો ભદ્રકાલ્યુપજીવકઃ*{547}* ।
[63.17] શુદ્ધદેવલકઃ પ્રોક્તઃ સર્વકર્મબહિષ્કૃતઃ ॥ [સઙ્કર્ષણસંહિતા.]
[63.18] આર્ષોક્તેન વિધાનેન દેવલત્વં ન વિદ્યતે ।
[63.19] તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન વૈદિકેનૈવ પૂજયેત્ ॥" ઇતિ [સઙ્કર્ષણસંહિતા]
[63.20] શિવશેખરતન્ત્રે - રુદ્રઃ:
[63.21] "અથ દેવલકાન્ વક્ષ્યે શૃણુ દેવિ સમાહિતા ।
[63.22] કર્મદેવલકાઃ કેચિત્ કલ્પદેવલકાઃ પરે ॥ [શિવશેખરતન્ત્ર]
[63.23] શુદ્ધદેવલકાસ્ ત્વ્ અન્યે ત્રિધા દેવલકાસ્મૃતાઃ ।
[63.24] અન્યસૂત્રોક્તમાર્ગેણ યસ્ સંવત્સરપૂજકઃ ॥
!{543}! ધ્ન્[ત્] 263-4 સ્તત્ત્ ધ્ન્[દ્] 63.1-4: પુનર્ દેવલકત્વાદિવિચારઃ. કિઞ્ચ - યથા વૈખાનસાનામ્ ઉત્પત્ત્યાદિકં શ્રુતિસ્મૃતિપુરાણાદિષુ વિશેષેણ પ્રતિપાદિતં એવમ્ ઇતરેષાં બ્રાહ્મણસામાન્યત્વેન વિના વિશેષેણ પ્રતિપાદિતં ચેત્ તદાનીમેતાદૃગુણવિશિષ્ટા વયમ્ ઇતિ. તૈર્ વક્તુમ્ ઉચિતમ્ અન્યથા અસંતં? નિન્દ્યામ્ આત્મસ્તુતિં મૂઢેતરાઃ સ્વપરગતવિશેષજ્ઞાઃ કે વા બ્રૂયઃ? દેવલકલક્ષણં નિરૂપ્યતે યથા.
[શિવશેખરતન્ત્ર]
[કલ્પદેવલકલક્ષણમ્]
[64.1] અદીક્ષિતઃ સ્વયં તન્ત્રે કર્મદેવલકસ્ તુ સઃ ।
[64.2] અનેનૈવ પ્રકારેણ વત્સરત્ર્યપૂજકઃ ।
[64.3] કલ્પદેવલકઃ પ્રોક્તઃ સ વૈ શૈલસુતે ધ્રુવમ્ ॥ [શિવશેખરતન્ત્ર]
[શુદ્ધદેવલકલક્ષણમ્]
[64.4] અનનુજ્ઞાતમ્ આચાર્યાત્ આગમં શુશ્રુવે ચ યઃ ।