Darpadalana · Chapter 4

padmopamānāṃ dinasundarāṇāṃ ko 'yaṃ nṛṇāmasthirarūpadarpaḥ
rūpeṇa kāntiḥ kṣaṇikaiva yeṣāṃ hāridrarāgeṇa yathāṃśukānām //

paryantarekhāṅgavibhāgahīna citropamaṃ bālavapuḥ prakṛtyā
tadyauvanenaiva vikāsameti caitrotsaveneva śirīṣapuṣpam //

alomaśaṃ pūrṇaśaśāṅkaśobhaṃ mukhaṃ tu yūnāṃ katiciddināni
jāte tataḥ śmaśruviśālajāle śevālalīnābjatulāṃ bibharti //

dhūmena citraṃ tuhinena padmaṃ tamisrapakṣeṇa sudhāṃśubimbam
śītaṃ nidāghena na bhāti toyaṃ jarāvatāreṇa ca cārurūpam //

rūpaṃ kṣaṇasvīkṛtaraktamāṃsa grāsaprasaktākṛtakāmadoṣā
keśagraheṇaiva jarā janānāṃ veśyeva vittaṃ kavalīkaroti //

pākakrameṇaiva vicitrakarmā pratikṣaṇaṃ dehabhṛtāmalakṣyaḥ
karoti kālaḥ pariṇāmaśaktyā rūpaṃ virūpaṃ caturapravāhaḥ //

na lakṣyate kālagatiḥ savega cakrabhramabhrāntividhāyinīyam
hyo yaḥ śiśuḥ sa sphuṭayauvano 'dya prātarjarājīrṇatanuḥ sa eva //

puṃsāmavasthātritayatribhāge rūpapradaṃ yauvanameva nānyat
tasminmadonmādagadāṅgabhaṅga vyaṅgyādidoṣopahate kva rūpam //

yadā naraḥ śocati duḥkhataptas tyaktāśanaḥ śokavivarṇavaktraḥ
na snāti nottiṣṭhati naiva śete tadā kva rūpaṃ kva ca yauvanaśrīḥ //

yadā sthitaḥ preta ivāsthiśeṣaḥ kārāgṛhe dhūsaritordhvakeśaḥ
prakīrṇayūkāmalakālakāyas tadā kva rūpasya gato 'bhimānaḥ //

yadā sadāṅgīkṛtadainyaduḥkha sevāpravāsena vinaṣṭakāyaḥ
nityapravāsabhramabhagnajānur na rūpalabdhasya tadāsti rupam //

yadā prahārairdalitākhilāṅgaḥ khaṇḍoṣṭhanāsaḥ sphuṭitākṣidantaḥ
yuvā piśācatvamivopayāti tadāpi rūpaṃ vigatasvarūpam //

yadā na dhīmānariṣu pramāthī na vākpaṭuścitramanuṣyatulyaḥ
tadā surūpādavicāraramyād varaṃ virūpaḥ spṛhaṇīyarūpaḥ //

yadā daridraḥ paridhānahīnas trapānilīnaḥ kurute 'tiyāñcām
kapolasaṃjātavalīvikāras tadā surūpo 'pi paraṃ virūpaḥ //

vidvatsaṃsadi vādibhiḥ kavivarairbhāṣānabhijñaḥ paraṃ mūrkhaḥ śaṃkaravāhanastutipadairyaḥ saṃjñayā hasyate
vikrītaḥ paradeśapaṇyasadane dhūrtairivānuttaraḥ puṃsaścitramayūracāruvapuṣaḥ kiṃ tasya rūpaśriyā //

kālaṃ muhūrtāṅgulimaṇḍalena dinatriyāmāñjalinā pibantam
rūpaṃ vilokyaiva vapuśca keṣāṃ bhaṅgena nāṅgānyalasībhavanti //

rūpaṃ vayaḥ śauryamanaṅgabhogaṃ prajñāprabhāvaṃ vibhavaṃ vapuśca
aśnāti kālabhramaraḥ samantāt puṃsāṃ ni kiṃjalkamivāmbujānām //

kadācitsaha gandharvaiḥ sabhāsthāne śacīpatim
nṛttenāpsarasaḥ sarvā gītena ca siṣevire //

tāsāṃ madhye babhau kāntā vṛttīnāmiva kaiśikī
urvaśī svamukhe maitrīṃ vadantīvendupadmayoḥ //

śakrasevāgatāstatra tāṃ dṛṣṭvendumukhīṃ surāḥ
menire dhanyamātmānaṃ śṛṅgārasyāṅgatāṃ gatam //

nṛtyantī sā babhau hāra madhyaratneṣu bimbitā
yugapatpraviśantīva hṛdayāni divaukasām //

līnā devavimāneṣu haṃsāstadgatinirjitāḥ
tatkaṭākṣajitaścakre nidrāṃ candre mṛgaḥ kṣaṇam //

tasyāḥ serṣyāpsaronetra māleva patitā babhau
stanayoḥ śekharasrastā nīlotpaladalāvalī //

utsāhoddhatavibhramabhramarakavyāvṛttahārāntara truṭyatsūtravimuktamauktikabharaḥ saktaḥ stanotsaṅgayoḥ
vaktrenducyutasaṃtatāmṛtakaṇākāraścakāra kṣaṇaṃ tasyā nṛttarasaśramoditaghanasvedāmbubimbaśriyam //

tasyā nṛttavilokane pulakitaṃ dṛṣṭvā ratirmanmathaṃ niḥśvāsāñcitacārurūpa(?)rajasā cakre purastātpaṭam
udvīkṣyākṣiparamparāmapi harestatrāvasannā śacī kopāndolitakelipadmamadhupairmadhye 'ndhakāraṃ vyadhāt //

vighnaṃ na cakrurnanu nṛttalīlāsaṃdarśane puṇyavatāṃ narāṇām /
tatrorvaśīrūpavaśīkṛtānāṃ nimeṣaśūnyāni vilocanāni //

devayoraśvinostatra rūpamādhuryadhuryayoḥ
mithaḥ kathā samabhavat tadguṇākṛṣṭacittayoḥ //

eko 'bravīdaho rūpam asyāstaralacakṣuṣaḥ
nimīlanniyamā yena munayo 'pyākulīkṛtāḥ //

asyāṃ saṃsadi kasyāsye patantyetāḥ sujanmanaḥ
smarasaṃbhogasaṃvāda lajjākuṭilitā dṛśaḥ //

vṛttasaṃgamayoreva parasparavilokane
nyāsaṃ śṛṅgārasarvasvam anaṅgenārpitaṃ rahaḥ //

raṇotsṛṣṭatanoḥ kaṇṭhe sotkaṇṭhā bhujabandhanam
kasyeyaṃ taralāpāṅgā raṅgottīrṇā kariṣyati //

iti bruvāṇamaparaḥ sasmitastamabhāṣata
aho nu vismṛtaḥ kiṃ te bhūtalenduḥ purūravāḥ //

vikramābharaṇaṃ dikṣu lāvaṇyatilakaṃ bhuvaḥ
urvaśībhogasubhagaṃ yasyaitadgīyate yaśaḥ //

tena rūpaguṇotsāhair urvaśīyaṃ vaśīkṛtā
puraḥ sthitāpi śakrasya manasā tatra tiṣṭhati //

rūpasāmyena śītāṃśu vaṃśe jātaḥ sa lajjate
na karoti rateragre tatkathāṃ matsarī smaraḥ //

na jāne bata hevākaḥ ko 'yaṃ kusumadhanvanaḥ
naivārpayati yatpāṇau tasyaiva śarapañcakam //

bhuvaḥ samastāmbudhimekhalāyā voḍhāramājānuvilambibāhum
līlāguruṃ taṃ hṛdaye vahantī tanvī kathaṃ nṛtyati naiva vidmaḥ //

draṣṭavyaḥ sa nṛpastāvad aprastāve 'pi yatnataḥ
ko vetti tadvidhaṃ ratnaṃ puṇyairāste kiyacciram //

iyuktvā tau kṛtakṣoṇī patidarśananiścayau
nṛtte nivṛtte jambhāriṃ praṇamya yayaturbhuvam //

rājadhānīṃ samāsādya tau purūravasaḥ kṣaṇāt
avāritau viviśatur vetribhiḥ suragauravāt //

tau taṃ dadṛśatuḥ snāna vihitābhyaṅgasaṃgamam
pīyūṣanavanītena lagnasnehamivoḍupam //

snātottāritakeyūra mahārhamaṇikaṃkaṇam
lāvaṇyābharaṇaṃ tasya virarājorjitaṃ vapuḥ //

śūnyaśravaṇapāśasya tasya kaṇṭhaḥ samāyayau
nirbhūṣaṇaniveśo 'pi viśeṣaramaṇīytām //

vicārya tasyā maryādaṃ saundaryodāryamaśvinau
praśaśaṃsaturāścarya nirmāṇātiśayaṃ vidheḥ //

sa tau kṛtāñjaliḥ prītyā kṛtāsanaparigrahau
papraccha svacchahṛdayastv arāgamanakāraṇam //

tāvūcatuḥ kṣitipate mahīkusumadhanvanaḥ
trailokyābharaṇaṃ rūpaṃ tavāvāṃ draṣṭumāgatau //

nisargeṇa jagatsarga nirargalaguṇādarāt
kautukālokasāreva dṛṣṭvā sṛṣṭiḥ prajāpateḥ //

vilokitastvaṃ vasudhā sudhāṃśuḥ pūrṇamaṇḍalaḥ
rūpapīyūṣapānena prāptā prītiḥ kimucyate //

ityuktaḥ praṇayāttābhyāṃ kiṃcitkusumitasmitaḥ /
tāvūce nṛpatirmānyamānenābhyadhikāraḥ //

bhavatsaṃdarśanenāham asmyanugrahabhājanam
draṣṭavyā draṣṭumāyānti puṇyapuṇyena kevalam //

tīrthāptiḥ sādhusaṃparkaḥ pūjyapūjāmahotsavaḥ
asminvirasaniḥsāre saṃsāre sārasaṃgrahaḥ //

snānābhyaktena na mayā yuvayorucitaḥ kṛtaḥ
puṇyasāphalyaniḥśalya kalyāṇāyārcanādaraḥ //

agnyāgārāntare tāvan muhūrtaṃ kriyatāṃ sthitiḥ
kṛtasnānaḥ sameṣyāmi pūjāpraṇayapātratām //

iyuktau tena yayatus tau hutāśanamandiram
snātaṃ vibhūṣitaṃ bhūpaṃ drakṣyāva iti kautukāt //

atha rājā kṛtasnānaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ
purohitena sahitas tatsamīpamupāyayau //

tau dṛṣṭvā pṛthivīpālaṃ tārahāraṃ kirīṭinam
kṣaṇaṃ naivocatuḥ kiṃcid viṣaṇṇau vinatānanau //

kṛtārcane narapatau tau papraccha purohitaḥ
akasmādyuvayoḥ kasmād aprasāda ivekṣyate //

vinayātikramo 'smākaṃ yātaḥ kacinna hetutām
pṛṣṭau purohiteneti tau śanaistamabhāṣatām //

āvayornāprasannatvaṃ na yuṣmākamatikramaḥ
kiṃ tu kālagalatsarva bhāvālokanavismayaḥ //

adhunaiva narendro 'yaṃ dṛṣṭo 'bhyaṅge 'pi yādṛśaḥ
kṣaṇapākena kālasya dṛśyate naiva tādṛśaḥ //

dinendhanavane nityaṃ dahyamāne 'rkavahninā
nīyate kāladhūmena rūpacitramacitratām //

niścitya sarvabhāvānāṃ nityametāmanityatām
rūpe 'bhimānaṃ kaḥ kuryāt svapnacitrapaṭopame //

jarājīrṇāni rūpāṇi rogārtāni vapūṃṣi ca
āyūṃṣi kālalīḍhāni dṛṣṭvā kasya bhavenmadaḥ //

yo 'yaṃ vikokyate lokaḥ sphārākāravikāravān
ucchūnatāmupagatās ta ete śukrabindavaḥ //

aho kālasya sūkṣmo 'yaṃ ko 'pyalakṣyakramaḥ kramaḥ
yatpākapariṇāmena sarvaṃ yātyanyarūpatām //

rājñaḥ snānakṣaṇe yābhūl lāvaṇyalaharī tanoḥ
pītā kṣaṇena sā tena pravṛttānyakṣaṇocitā //

saṃpūrṇasyāyuṣo mātrā rūpasya vibhavasya ca
horāyātrāmbudhāreva galatyevāniśaṃ nṛṇām //

kalākāṣṭhāmuhurtānāṃ kālasya vrajatāṃ javāt
na lakṣyate vibhāgena dīpasyevārciṣāṃ gatiḥ //

bālaḥ prabhāte madhyāhne taruṇaḥ sthaviro 'stagaḥ
dine dine dineśo 'pi kriyate kālalīlayā //

śuṣyantyambudhayastaraṅgagahanairāliṅgitāśāṅganā gacchantyudgatatuṅgaśṛṅgamukuṭodagrā girīndrāḥ kṣayam
bhraśyatyeva vasuṃdharāpi sahitā digdantibhiryadvaśāt sarvāśī satataṃ pradhāvati mahākālaḥ sa ko 'pyākulaḥ //

ityuktvā nṛpamāmantrya divaṃ jagmaturaśvinau
nṛpaśca tadvacaścintā śāntarūpamado 'bhavat //

tasmānna kāryaḥ sudhiyā vicārya sāścaryasaundaryavilāsadarpaḥ
saṃsāramohaprasare ghane 'smin vidyullatāvisphuritaṃ hi rūpam //

prātarbālataro 'tha kudmalatayā kāntākucābhaḥ śanair helāhāsavikāsasundararuciḥ saṃpūrṇakoṣastataḥ
paścānmlānavapurvilolaśithilaḥ padmaḥ prakīrṇe 'nilais tasminneva dine sa paṅkakalilaklinnastaṭe śuṣyati //

vairūpyaṃ sahajaṃ jarāhṛtaruciryāto yayātiḥ purā kāntyā tarjitakāmakīrtirabhavaddurdarśamūrtirnalaḥ
saudāsasya manoharaṃ vapurabhūtsaṃtrāsanaṃ dehināṃ rūpe kasya bhaviṣyati pratidinamlāyinyanitye dhṛtiḥ //

tasmādasthirarūpaṃ vicārya rūpaṃ bhavasvarūpaṃ ca /
anurūpamadanaśamanaṃ sthirapadasaṃprāptaye sudhiyām //