Darpadalana · Chapter 3

saṃsāradoṣapraśamaikahetuḥ karoti vidyā yadi darpamoham
tadandakārāya bhavatyavaśyaṃ sābhre nabhasyaṃśumatoṃśumālā //

śikṣābhyāsena suvyaktaṃ paṭhantyapi vihaṃgamāḥ
ka eṣa vidyayā darpaḥ kaṣṭaprāptaikadeśayā //

sā vidyā yā madaṃ hanti sā śrīryārthiṣu varṣati
dharmānusāriṇī yā ca sā buddhirabhidhīyate //

yo vidyāgururāyāti laghutāṃ śīlaviplavāt
tasmai paṇḍitamūrkhāya viparītātmane namaḥ //

vidyāṃ prāpya kṛtaṃ yena vidveṣakaluṣaṃ manaḥ
tenātmā hanta mūrkheṇa snātvā pāṃsūtkarairvṛtaḥ //

vidyā śrīriva lobhena dveṣeṇāyāti nindyatām
bhāti namratayaivaiṣā lajjayeva kulāṅganā //

spṛhaṇīyā satāṃ tāvad vidyā saṃtoṣaśālinī
yāvanna pārthivāsthāna paṇyasthāne prasāritā //

sadguṇāḥ śucayastāvad yāvadvādena śodhakaiḥ
prakṣālya na parīkṣyante khalairbhūpālasaṃsadi //

aśmāpyahṛdayo yasya guṇasāraṃ parīkṣate
ucitaiva suvarṇasya tasyāgnipatane ruciḥ //

kavibhirnṛpasevāsu citrālaṃkārahāriṇī
vāṇī veśyeva lobhena paropakaraṇīkṛtā //

vādibhiḥ kalahodarka tarkasaṃparkakarkaśā
vāṇī krakacadhāreva dharmamūle nipātitā //

sādhutejovadhāyaiva tārkikaiḥ karkaśīkṛtā
vāṇī vivādibhiḥ krūraiḥ saunikairiva kartarī //

śīlaṃ naiva bibharti kīrtivimale dhatte na dharme dhiyaṃ mātsaryeṇa manīṣiṇāṃ pratanute pāruṣyadoṣaṃ girā
tarkoktyā paralokakarma nayati prāyeṇa saṃdigdhatāṃ yastasyāphalaśāstrapāṭanapaṭormūḍhasya kiṃ vidyayā //

ye saṃsatsu vivādinaḥ parayaśaḥśalyena śūlākulāḥ kurvanti svaguṇastavena guṇināṃ yatnādguṇācchādanam
teṣāṃ roṣakaṣāyitodaradṛśāṃ dveṣoṣṇaniḥśvāsināṃ dīptā ratnaśikheva kṛṣṇaphaṇināṃ vidyā janodvegabhūḥ //

śocyatāṃ yātyaśīlena vidveṣeṇāpavitratām
darpaśāpahatā vidyā naśyatyeva sahāyuṣā //

tapovane munivarau mānyau munimanīṣiṇām
purā raibhyabharadvājau suhṛdau cakratuḥ sthitim //

putrāvabhūtāṃ raibhyasya vidyāvimaladarpaṇau
spṛhaṇīyau guṇajñānāṃ sarvāvasuparāvasū //

bharadvājasya putro 'bhūd yavakrītābhidhaḥ sutāḥ
bhavantavidyāḥ prāyeṇa pitṛpraṇayalālitāḥ //

sa yuvā raibhyatanayau sarvatra śrutiviśrutau
paśyannātmani sāsūyaḥ paścāttāpākulo 'bhavat //

sa gatvā jāhnavītīraṃ nirāhārakṛśaściram
cacāra niścalatanus tīvraṃ vidyāptaye tapaḥ //

taṃ tapastāpitātmānaṃ svayametya śatakratuḥ
uvāca mithyānirbandhaḥ ko 'yaṃ te muniputraka //

anadhītā gurumukhāt kathaṃ vidyādhigamyate
anabhyāsena pāṇḍityaṃ nabhaḥkusumaśekharaḥ //

adhunā vidyayā kiṃ te vidyārhaṃ śaiśavaṃ gatam
yatphalaṃ kila vidyāyās tasminnavahito bhava //

śīlaṃ parahitāsaktir anutsekaḥ kṣamā dhṛtiḥ
alobhaśceti vidyāyāḥ paripākojjvalaṃ phalam //

vivekarahitā vidyā dveṣaroṣoṣmaśoṣitā
darpāśaninipātena hatā vallīva niṣphalā //

etadarthaṃ śrute buddhiṃ karoti dveṣadūṣitaḥ
yadvivādaiḥ kariṣyāmi mānamlāniṃ manīṣiṇām //

tyaktvā praśamasaṃtoṣau vidyāyāḥ prathamaṃ phalam
nānāviparyayapathair gacchantyarthaphalārthinaḥ //

upakārāya yā puṃsāṃ na parasya na cātmanaḥ
patrasaṃcayasaṃbhāraiḥ kiṃ tayā bhāravidyayā //

anyāyaḥ prauḍhavādena nīyate nyāyatāṃ yayā
nyāyaścānyāyatāṃ lobhāt kiṃ tayā kṣadravidyayā //

svajihvāstutibhirnityaṃ patnīvodghāṭitāṃśukā
kriyate yā sabhāmadhye kiṃ tayā dhṛṣṭavidyayā //

anuṣṭhānena rahitā pāṭhamātreṇa kevalam
rañjayatyeva yā lokaṃ kiṃ tayā śukavidyayā //

gopyate yā śrutajñasya mūrkhasyāgre prakāśyate
na dīyate ca śiṣyebhyaḥ kiṃ tayā śaṭhavidyayā //

parotkarṣaṃ samācchādya vikrayāya prasāryate
yā muhurdhanināmagre kiṃ tayā paṇyavidyayā //

na tīryate yayā ghoraḥ saṃsāramakarākaraḥ
nityaṃ cittānubandhinyā kiṃ tayā mohavidyayā //

nityābhyāsaprayāsena jīvitaṃ kṣīyate yayā
trivargasyoparodhena kiṃ tayā kaṣṭavidyayā //

na vivekocitāṃ buddhiṃ na vairāgyamayaṃ manaḥ
saṃpādayati yā puṃsāṃ kiṃ tayā jaḍavidyayā //

śaucāśaucavivādena tyaktā (?) śrotriyatā yayā
mithyābhimānayoginyā kiṃ tayā dambhavidyayā //

paramātsaryaśalyena vyathā saṃjāyate yayā
sukhanidrāpahāriṇyā kiṃ tayā śūlavidyayā //

parasūktāpahāreṇa svasṛbhāṣitavādinā
utkarṣaḥ khyāpyate yasyāḥ kiṃ tayā cauravidyayā //

anabhyāsahatotsāhā pareṇa paribhūyate
yā lajjājananī jāḍyāt kiṃ tayā mandavidyayā //

lobhaḥ prabhūtavittasya rāgaḥ pravrajitasya ca
na yayā śāntimāyāti kiṃ tayālīkavidyayā //

yayā bhūpatimāśritya pareṣāṃ guṇanindakaḥ
dānamānonnatiṃ hanti kiṃ tayā doṣavidyayā //

gṛhe dhārādhiruḍhāpi sabhāyāṃ na pravartate
pratibhābhaṅgasaṅgādyā kiṃ tayā mūkavidyayā //

caṇḍaṃ piṇḍārthināṃ dveṣa piśunānāṃ śunāmiva
yayā saṃjāyate yuddhaṃ kiṃ tayā vadhavidyayā //

vismṛtā yāvaliptasya kaṇṭhe kṛtagatāgatā
jīvavṛttiriva kṣīṇā kiṃ tayā mṛtavidyayā //

rasāyanī jarājīrṇaś cirarogī yayā bhiṣak
dhātuvādī daridraśca kiṃ tayā hāsyavidyayā //

yayā mugdhamṛgāḥ kūṭaiḥ pīḍyante tīvramārgaṇaiḥ
āśāpāśāvalambinyā kiṃ tayā lubdhavidyayā //

paropatāpaḥ kriyate vaśyādikuhakairyayā
yantratantrānusāriṇyā kiṃ tayā vyājavidyayā //

gururgarvātkavirdveṣād yatirbhogaparigrahāt
nṛpaḥ pāpāddvijaḥ krodhāt sā vidyā vāryate yayā //

vidyāguṇāste viduṣāṃ ye vivekanibandhanam
svalpaśilpakalātulyāḥ śeṣā jīvitahetavaḥ //

vīṇeva śrotrahīnasya lolākṣīva vicakṣuṣaḥ
vyasoḥ kusumamāleva vidyā stabdhasya niṣphalā //

dveṣadarpahatā vidyā kāmakrodhahatā matiḥ
lobhamohahatā vṛttir yeṣāṃ teṣāṃ kimāyuṣā //

dūre vyākaraṇaṃ kuruṣva viṣamaṃ dhātukṣayakṣobhitaṃ mīmāṃsā virasā na śoṣayati kiṃ tarkairalaṃ karkaśaiḥ
na kṣībaḥ patati smarabhramakaraiḥ kiṃ navyakāvyāsavais tasmānnityahitāya śāntamanasāṃ vairāgyamārogyadam //

ityuktaḥ surarājena niścayānna cacāla saḥ
abhimānagṛhītānāṃ durnivāro hi durgrahaḥ //

atha vṛddhadvijo bhūtvā sikatāmuṣṭibhiḥ śanaiḥ
śakraḥ pracakrame kartuṃ gaṅgāyāṃ setubandhanam //

taṃ dṛṣṭvā niṣphalakleśa viphalodyoganiścalam
munisūnuḥ kṛpāviṣṭaḥ papracchābhyetya sasmitaḥ //

brahmanka eṣa nirbandhas tava vandhyasamudyame
niṣphalaṃ vipulāyāsaṃ na prājñāḥ karma kurvate //

asminkuṭilakallola dolāvikṣobhite 'mbhasi
hāsyahetuḥ kathaṃ setuḥ sikatāmuṣṭibhirbhavet //

ityukte muniputreṇa brāhmaṇastamabhāṣata
aho paropadeśeṣu sarvo bhavati paṇḍitaḥ //

anadhītāṃ balādvidyāṃ tapasā prāptumicchasi
yathā tvaṃ niṣphalārambhas tathāhamaparo jaḍaḥ //

etaddvijavacaḥ śrutvā yathārthaṃ sthagitottaraḥ
tathāpi dṛḍhasaṃkalpaḥ svakṛtyānna cacāla saḥ //

athāsya tīvratapasā śakraḥ prādādvaraṃ varam
sarvavidyānidhiryena sahasaiva babhūva saḥ //

prāptavidyaḥ sa sotsāhas tūrṇaṃ gatvā svamāśramam
nijāṃ tapaḥphalāvāpti kathāṃ pitre nyavedayat //

taṃ madākrāntamaśrānta vṛttasaṃskṛtavādinam
bharadvājaḥ pramode 'pi svedākula ivāvadat //

putra prāptā tvayā vidyā tapastāpātkimucyate
kiṃ tvāgāmibhayādetan na yuktaṃ pratibhāti me //

itaḥ samīpe raibhyasya kopanasya tapovanam
vidyāmadāndhau tatputrāv arvāvasuparāvasū //

tāvaśrāntaśrutonmādau tvaṃ cābhinavapaṇḍitaḥ
tatsaṃgame dveṣamayaḥ sadā saṃnihitaḥ kaliḥ //

grīvāstambhabhṛtaḥ paronnatikathāmātre śiraḥśūlinaḥ sodvegabhramaṇapralāpavipulakṣobhābhibhūtasthiteḥ
antardveṣaviṣapraveśaviṣamakrodhoṣṇaniḥśvāsinaḥ kaṣṭā nūtanapaṇḍitasya vikṛtirbhīmajvarārambhabhūḥ //

tava tatra prayātasya yuktāyuktavivādinaḥ
bhaviṣyati muneḥ śāpād avaśyaṃ madanigrahaḥ //

śuktikārajatajñāna nīlapītādidarśanaiḥ
unmādaṃ janayatyeva vidyādarpapiśācikā //

eṣa vidyopadeśena vināśaḥ prārthitastvayā
raibhyāśramo na gantavyaḥ kartavyaṃ yadi madvacaḥ //

ityukto 'pyasakṛtpitrā sa gatvā raibhyaputrayoḥ
vyadhādvivādanirvedaiḥ sadā vidyāmadakṣitim //

taṃ darpamattaṃ sākopa bhīmabhrūbhaṅgadurmukhau
tāvūcaturmanaḥsakta vidyāvidveṣaśūlinau //

kanīyānāvayoryasmād vayasā tvaṃ śrutena ca
karoṣi vādairākṣepaṃ tasmādāyuḥkṣayo 'stu te //

ityukto 'pi krudhā tābhyāṃ na darpādvirarāma saḥ
na prasannaṃ na ca kruddhaṃ gaṇayanti madoddhatāḥ //

atrāntare bhramadbhṛṅga mālābhrūbhaṅgavibhramaḥ
kālaḥ proṣitakāntānāṃ puṣpakālaḥ samāyayau //

kṣiptapattrāḥ sumanasāṃ rajaḥkaluṣitekṣaṇāḥ
sadveṣā iva vidvāṃsaś cerurmalayamārutāḥ //

mādhuryalalitodāra vāṇīvilasitairmuhuḥ
kavīnāmiva saṃgharṣaḥ kokilānāmajāyata //

raibhye prayāte putrābhyāṃ saha snātuṃ sarittaṭam
bharadvājātmajo 'bhyetya praviveśa tadāśramam //

tatra puṣpoccayavyagrāṃ dharmapatnīṃ purāvasoḥ
so 'paśyatsuprabhāṃ nāma rūpadarpāpahāṃ rateḥ //

uṭajāṅganasaktānāṃ hariṇīnāṃ vilokane
vilāsadīkṣāṃ kurvāṇāṃ taralāpāṅgamaṅgibhiḥ //

tāṃ dṛṣṭvā candravadanāṃ madanānandadevatām
babhūvotkrāntamaryādaḥ sahasaiva muneḥ sutaḥ //

sa brahmacārī kāmena navena taralīkṛtaḥ
abhilāṣocitaṃ vaktum anabhijño 'pyuvāca tām //

unmādanamidaṃ rūpam anurūpaṃ manobhuvaḥ
samutsiktamivāsaktaṃ karoti mama mānasam //

vidyāvinayamutsṛjya saṃtyajya guruyantraṇām
tvayi pravṛttaṃ cittaṃ me prāgjanmapremabandhanam //

jānāmi yatkṛtasyāsya vipāke karmaṇaḥ phalam
tathāpyabhimataṃ dhartuṃ na śaknomi karomi kim //

na śrutena na vittena na vṛttena na karmaṇā
pravṛttaṃ śakyate roddhuṃ manobhavapathe manaḥ //

ityuktvā tāṃ bhayodbhrānta nayanāmāśramonmukhīm
gantuṃ pravṛttāṃ so 'bhyetya jagrāhāṃśukapallave //

kadalī kuñjareṇeva tarasā tena nirjane
kṛṣyamāṇā tamavadat sā niṣedhacalāṅguliḥ //

mā mā malinaya svacchaṃ śīlaṃ mama tathātmanaḥ
vidyāyā niravadyāyāḥ kimetaducitaṃ phalam //

śīlaśuklāṃśukāṃ tyaktvā lajjāṃ nijavadhūmiva
gṛhṇāsi paranārīṇāṃ pāṇinā paṭapallavam //

kimetadityanucitaṃ dṛṣṭvā nūnaṃ kamaṇḍaluḥ
udgrīvaḥ kautukeneva mukhaṃ tava nirīkṣate //

bibhrato 'ntargatarasāṃ kusumeṣuruciṃ navām
jaṭāvalkalabhāraste taroriva na śāntaye //

pāpasaṃkalpamātreṇa trapayādhomukhī tava
patitā sparśabhītyeva kampalolākṣamālikā //

āsanābje sarasvatyā japalolaradacchade
durnayoktirna yukteyaṃ mukhe tava manīṣiṇaḥ //

iyaṃ tapovanamahī vivekajananī katham
janayatyabhilāṣaṃ te jananīvājitātmanaḥ //

durmado (durdamo) yauvanabharas turaṅga iva hārakaḥ
sarvathā śithilātmānam avaṭe kṣipati kṣaṇāt //

dhigdhiyaṃ kiṃ vivekena dūre viśrāmyatu śrutam
dhāryate yairna saṃsāra vikāraskhalitaṃ manaḥ //

kva vidyā viditāśeṣa kāryākāryavimarśadhīḥ
mūḍhatā kva ca duṣkarma mahāpāpakuṭumbinī //

ityucyamāno 'pi yadā na sa tatyāja durgraham
śīlāpahārasaṃtrastā sā tadā samacintayat //

kiṃ karomyajane labdhā vivaśāhaṃ pramādinā
utsṛṣṭadharmanimayāḥ kiṃ na kurvantyavāritāḥ //

ayaṃ smarāturastāvad vacasā na nivartate
vañcyante sāntvavādena kāmakrodhamadoddhatā //

iti dhyātvā tamavadat sā śanairmṛduvādinī
gaccha tvaṃ svayameṣyāmi niśi śūnyalatāgṛhe //

snātvā saputraḥ kāle 'smin nāyāti śvaśuro mama
jvalajjvalanatulyasya tasyāgre kiṃ kariṣyasi //

ityuktaḥ sa tayā prāyāt satyaṃ vijñāya tadvacaḥ
duṣprāpamapi manyante sulabhaṃ kāmamohitāḥ //

raibhyaṃ tataḥ samāyātam agnyāgārāgrataḥ sthitam
snuṣā provāca kopāgni dhūmenevāśruvarṣiṇī //

bharadvājātmajastāta pāpastava suhṛtsutaḥ
mamādya vijane śīla viplave 'bhyarthitāṃ gataḥ //

sa mayā durgrahagrastaḥ sameṣyāmīti vañcitaḥ
vimucye nānyathā hastāt tasya svastimatī satī //

etadākarṇya sahasā prajvalanmanyunā muniḥ
babhūva durnimittolkā pātakrūre ivāṃśumān //

vidyāvatāṃ sphuratyantar vivekaḥ svasthacetasām
vikārakāle saṃmohaś citte vidyā ca pustake //

sa niḥśvasannatha krodha jvarārambhāruṇekṣaṇaḥ
abhicārajapeneva kampamānādharo 'bhyadhāt //

aho bata bharadvājaḥ putrasyādhyayane vyadhāt
dharmopadeśaṃ yatnena nagnīkartuṃ parāṅganaḥ //

ityuktvāmarṣasaṃrambhād aparaṃ vaktumakṣamaḥ
sa praviśyāgnisadanaṃ pratīkāraparo 'bhavat //

utpāṭya vikaṭāṭopa kopaḥ prauḍhāgnipiṅgalam
sa juhāva jaṭāṃ vahnau krūrakrodhasaṭāmiva //

dvitīyāyāṃ hutāyāṃ ca śūlabhṛdghorarākṣasaḥ
kṛtyāsakhaḥ samudbhūtaḥ provāca praṇato munim //

kiṃ karomi mune kasya vināśāyāsmi nirmitaḥ
trailokyamapi nirdagdhuṃ saṃnaddho 'haṃ tvadājñayā //

iti bruvāṇaṃ taṃ raibhyaḥ krūrākāramabhāṣata
bharadvājasutaṃ gaccha kavalīkurvapaṇḍitam //

iti tena samādiṣṭaḥ sa vrajankampitāvaniḥ
ardhaśaucaṃ munisutaṃ dṛṣṭvā durātsamādravat //

tasminnabhidrute vegād dīptaśūle niśācare
bhayabhagnagatiḥ prāpa śaraṇaṃ na muneḥ sutaḥ //

palāyamānaḥ saṃprāptaḥ sa javātpiturāśramat
agnyāgāraṃ viśanruddhaḥ śūdreṇāśaucadūṣitaḥ //

dāsaspṛṣṭaḥ sa niḥśaucaḥ patitaḥ saṃbhramātkṣitau
rakṣaḥ śūlahataḥ paścāt sahasā bhasmasādabhūt //

atrāntare bharadvājaḥ praviśannijamāśramam
vidhvastacchāyamālokya sodvegaḥ samacintayat //

mama puṣpaphalādāna pratyāvṛttasya vahnayaḥ
sadottiṣṭhanti puratas te 'dya kiṃ niścalā iva //

iti saṃcintya dṛṣṭvāgre bhasmabhītaṃ sutaṃ muniḥ
śrutvā ca dāsakathitaṃ vṛttāntaṃ nyapatadbhuvi //

sa labdhasaṃjñaḥ śanakair avadadbāṣpagadgadam
raibhyo 'pi vidvānkālena prāpnotu svasutādvadham //

hā putra rakṣitenāpi kṣaṇakṣayanipātinā
na jīvāmi sadoṣeṇa kāyeneva tvayā vinā //

ityuktvā putraśokena citāgnimaviśanmuniḥ
mahatsvapi navotsekād abhagnaprasarāḥ śucaḥ //

atha yāte śanaiḥ kāle bṛhadyumnasya bhūpateḥ
yājakau jagmaturgeham arvāvasuparāvasū //

pravṛtte vidhivattasya dīrghasattre pṛthuśriyaḥ
dānamānodayaḥ ko 'pi tayoryājakayorabhūt //

kadāciddinaparyanta saṃdhyāyāṃ nijamāśramam
parāvasuḥ samāgacchan dṛṣṭvā pitaramagrataḥ //

kṛṣṇājinottarāsaṅgaṃ daṇḍena mṛgaśaṅkayā
jaghāna śāpavivaśaḥ sa tenābhūdvicetanaḥ //

janakaṃ hatamālokya brahmahatyābhayākulaḥ
gatvā yajñabhuvaṃ bhrātre sa tamarthaṃ nyavedayat //

arvāvasustamavadad bhrātaḥ kiṃ kriyate vidheḥ
bhavanti yasya saṃkalpād evaṃrūpā viparyayāḥ //

dharmārthī pāpamāpnoti śīlārthī śīlaviplavam
vidhau vidhuratāṃ yāte draviṇārthī daridratām //

brahmahatyāvrataṃ tīvraṃ bhavato 'rthe carāmyaham
tvamasya kuru bhūbhartuḥ saṃpūrṇāṃ yājanakriyām //

uktvetyarvāvasurbhrātuḥ pāpaśāntyai dhṛtavrataḥ
cakāra sarvatīrtheṣu tīvraniṣkṛtipāraṇam //

taṃ samāptavrataṃ prāptaṃ rājño yajñavasuṃdharām
dūrātparāvasurjñātvā pitṛghnaḥ samacintayat //

ayaṃ me dakṣiṇākāle bhāgahartā samāgataḥ
madabhāgyaiściraṃ tīvra vratakliṣṭo 'pi jīvati //

iti saṃcintya so 'bhyetya provāca pṛthivīpatim
lobhamātsaryayoraṅke patitaḥ pātakecchayā //

rājanyajñamahīmeṣa kilbiṣī brahmahatyayā
praviśatyavikalpena madbhrātā vāryatāmitaḥ //

ityuktastena nṛpatiḥ kṛtaghnena viparyayāt
tasya praveśamajñānān niṣpāpasya nyavārayat //

andhā iva na paśyanti yogyāyogyaṃ hitāhitam
pathā tenaiva gacchanti nīyante yena pārthivāḥ //

mithyāpavādadānena naiva bhrātre cukopa saḥ
nikāre kāraṇaṃ daivaṃ manyante hi manīṣiṇaḥ //

tena tasyānṛśaṃsyena nirvikāratayā tayā
tuṣṭāḥ kratusamāsīnās tamūcustridivaukasaḥ //

praśamena tavānena prasannāste vayaṃ mune
varārho 'pi varācāra gṛhyatāṃ pravaro varaḥ //

ityuktaḥ sa suraiḥ prītyā tānuvāca kṛtāñjaliḥ
yadi yuṣmadvarārho 'haṃ dīyatāṃ yanmamepsitam //

matpitrā yo 'bhicāreṇa bharadvājātmajo hataḥ
sa jīvatvasmṛtakrūra nikāraḥ sa ca tatpitā //

asmatpitā mṛgadhiyā yaḥ parāvasunā hataḥ
so 'pi vismṛtatatkopaḥ svasthaḥ prāpnotu jīvitam //

ityarthite vare tena tathetyākhyāyi taiḥ suraiḥ
yavakrītabharadvāja raibhyāḥ prāpuḥ svajīvitam //

ityete munayo 'pi darpaviphale yāte śrute śocyatāṃ krodhāndhyena punaḥ pranaṣṭavimalāloke viveke cyute
śīle rāgamahoṣmaṇā vigalite dveṣeṇa nāśaṃ gatāḥ kasyānyasya dhanābhimānamalinā vidyā vidhatte guṇam //

cetaḥ śāntyai dveṣadarpojjhitena yatnaḥ kāryaḥ sarvathā paṇḍitena
vidyādīpaḥ kāmakopākulākṣṇāṃ darpāndhānāṃ niṣphalāloka eva //

alobhaḥ paramaṃ vittam ahiṃsā paramaṃ tapaḥ
amāyā paramā vidyā niravadyā manīṣiṇām //

śukrasya vidyā dhanadārthahartum āryāprapañcopacitasya śocyā
kacasya vācaspatijanmano 'pi vyājena vidyā viphalībabhūva //

spṛśati matiṃ nahi teṣāṃ dveṣaviṣaḥ kalisarpaḥ /
yadi śamavimalamatīnāṃ svamanasi bhavati na darpaḥ //