Darpadalana · અધ્યાય 4
પદ્મોપમાનાં દિનસુન્દરાણાં કો ઽયં નૃણામસ્થિરરૂપદર્પઃ
રૂપેણ કાન્તિઃ ક્ષણિકૈવ યેષાં હારિદ્રરાગેણ યથાંશુકાનામ્ ॥
પર્યન્તરેખાઙ્ગવિભાગહીન ચિત્રોપમં બાલવપુઃ પ્રકૃત્યા
તદ્યૌવનેનૈવ વિકાસમેતિ ચૈત્રોત્સવેનેવ શિરીષપુષ્પમ્ ॥
અલોમશં પૂર્ણશશાઙ્કશોભં મુખં તુ યૂનાં કતિચિદ્દિનાનિ
જાતે તતઃ શ્મશ્રુવિશાલજાલે શેવાલલીનાબ્જતુલાં બિભર્તિ ॥
ધૂમેન ચિત્રં તુહિનેન પદ્મં તમિસ્રપક્ષેણ સુધાંશુબિમ્બમ્
શીતં નિદાઘેન ન ભાતિ તોયં જરાવતારેણ ચ ચારુરૂપમ્ ॥
રૂપં ક્ષણસ્વીકૃતરક્તમાંસ ગ્રાસપ્રસક્તાકૃતકામદોષા
કેશગ્રહેણૈવ જરા જનાનાં વેશ્યેવ વિત્તં કવલીકરોતિ ॥
પાકક્રમેણૈવ વિચિત્રકર્મા પ્રતિક્ષણં દેહભૃતામલક્ષ્યઃ
કરોતિ કાલઃ પરિણામશક્ત્યા રૂપં વિરૂપં ચતુરપ્રવાહઃ ॥
ન લક્ષ્યતે કાલગતિઃ સવેગ ચક્રભ્રમભ્રાન્તિવિધાયિનીયમ્
હ્યો યઃ શિશુઃ સ સ્ફુટયૌવનો ઽદ્ય પ્રાતર્જરાજીર્ણતનુઃ સ એવ ॥
પુંસામવસ્થાત્રિતયત્રિભાગે રૂપપ્રદં યૌવનમેવ નાન્યત્
તસ્મિન્મદોન્માદગદાઙ્ગભઙ્ગ વ્યઙ્ગ્યાદિદોષોપહતે ક્વ રૂપમ્ ॥
યદા નરઃ શોચતિ દુઃખતપ્તસ્ ત્યક્તાશનઃ શોકવિવર્ણવક્ત્રઃ
ન સ્નાતિ નોત્તિષ્ઠતિ નૈવ શેતે તદા ક્વ રૂપં ક્વ ચ યૌવનશ્રીઃ ॥
યદા સ્થિતઃ પ્રેત ઇવાસ્થિશેષઃ કારાગૃહે ધૂસરિતોર્ધ્વકેશઃ
પ્રકીર્ણયૂકામલકાલકાયસ્ તદા ક્વ રૂપસ્ય ગતો ઽભિમાનઃ ॥
યદા સદાઙ્ગીકૃતદૈન્યદુઃખ સેવાપ્રવાસેન વિનષ્ટકાયઃ
નિત્યપ્રવાસભ્રમભગ્નજાનુર્ ન રૂપલબ્ધસ્ય તદાસ્તિ રુપમ્ ॥
યદા પ્રહારૈર્દલિતાખિલાઙ્ગઃ ખણ્ડોષ્ઠનાસઃ સ્ફુટિતાક્ષિદન્તઃ
યુવા પિશાચત્વમિવોપયાતિ તદાપિ રૂપં વિગતસ્વરૂપમ્ ॥
યદા ન ધીમાનરિષુ પ્રમાથી ન વાક્પટુશ્ચિત્રમનુષ્યતુલ્યઃ
તદા સુરૂપાદવિચારરમ્યાદ્ વરં વિરૂપઃ સ્પૃહણીયરૂપઃ ॥
યદા દરિદ્રઃ પરિધાનહીનસ્ ત્રપાનિલીનઃ કુરુતે ઽતિયાઞ્ચામ્
કપોલસંજાતવલીવિકારસ્ તદા સુરૂપો ઽપિ પરં વિરૂપઃ ॥
વિદ્વત્સંસદિ વાદિભિઃ કવિવરૈર્ભાષાનભિજ્ઞઃ પરં મૂર્ખઃ શંકરવાહનસ્તુતિપદૈર્યઃ સંજ્ઞયા હસ્યતે
વિક્રીતઃ પરદેશપણ્યસદને ધૂર્તૈરિવાનુત્તરઃ પુંસશ્ચિત્રમયૂરચારુવપુષઃ કિં તસ્ય રૂપશ્રિયા ॥
કાલં મુહૂર્તાઙ્ગુલિમણ્ડલેન દિનત્રિયામાઞ્જલિના પિબન્તમ્
રૂપં વિલોક્યૈવ વપુશ્ચ કેષાં ભઙ્ગેન નાઙ્ગાન્યલસીભવન્તિ ॥
રૂપં વયઃ શૌર્યમનઙ્ગભોગં પ્રજ્ઞાપ્રભાવં વિભવં વપુશ્ચ
અશ્નાતિ કાલભ્રમરઃ સમન્તાત્ પુંસાં નિ કિંજલ્કમિવામ્બુજાનામ્ ॥
કદાચિત્સહ ગન્ધર્વૈઃ સભાસ્થાને શચીપતિમ્
નૃત્તેનાપ્સરસઃ સર્વા ગીતેન ચ સિષેવિરે ॥
તાસાં મધ્યે બભૌ કાન્તા વૃત્તીનામિવ કૈશિકી
ઉર્વશી સ્વમુખે મૈત્રીં વદન્તીવેન્દુપદ્મયોઃ ॥
શક્રસેવાગતાસ્તત્ર તાં દૃષ્ટ્વેન્દુમુખીં સુરાઃ
મેનિરે ધન્યમાત્માનં શૃઙ્ગારસ્યાઙ્ગતાં ગતમ્ ॥
નૃત્યન્તી સા બભૌ હાર મધ્યરત્નેષુ બિમ્બિતા
યુગપત્પ્રવિશન્તીવ હૃદયાનિ દિવૌકસામ્ ॥
લીના દેવવિમાનેષુ હંસાસ્તદ્ગતિનિર્જિતાઃ
તત્કટાક્ષજિતશ્ચક્રે નિદ્રાં ચન્દ્રે મૃગઃ ક્ષણમ્ ॥
તસ્યાઃ સેર્ષ્યાપ્સરોનેત્ર માલેવ પતિતા બભૌ
સ્તનયોઃ શેખરસ્રસ્તા નીલોત્પલદલાવલી ॥
ઉત્સાહોદ્ધતવિભ્રમભ્રમરકવ્યાવૃત્તહારાન્તર ત્રુટ્યત્સૂત્રવિમુક્તમૌક્તિકભરઃ સક્તઃ સ્તનોત્સઙ્ગયોઃ
વક્ત્રેન્દુચ્યુતસંતતામૃતકણાકારશ્ચકાર ક્ષણં તસ્યા નૃત્તરસશ્રમોદિતઘનસ્વેદામ્બુબિમ્બશ્રિયમ્ ॥
તસ્યા નૃત્તવિલોકને પુલકિતં દૃષ્ટ્વા રતિર્મન્મથં નિઃશ્વાસાઞ્ચિતચારુરૂપ(?)રજસા ચક્રે પુરસ્તાત્પટમ્
ઉદ્વીક્ષ્યાક્ષિપરમ્પરામપિ હરેસ્તત્રાવસન્ના શચી કોપાન્દોલિતકેલિપદ્મમધુપૈર્મધ્યે ઽન્ધકારં વ્યધાત્ ॥
વિઘ્નં ન ચક્રુર્નનુ નૃત્તલીલાસંદર્શને પુણ્યવતાં નરાણામ્ ।
તત્રોર્વશીરૂપવશીકૃતાનાં નિમેષશૂન્યાનિ વિલોચનાનિ ॥
દેવયોરશ્વિનોસ્તત્ર રૂપમાધુર્યધુર્યયોઃ
મિથઃ કથા સમભવત્ તદ્ગુણાકૃષ્ટચિત્તયોઃ ॥
એકો ઽબ્રવીદહો રૂપમ્ અસ્યાસ્તરલચક્ષુષઃ
નિમીલન્નિયમા યેન મુનયો ઽપ્યાકુલીકૃતાઃ ॥
અસ્યાં સંસદિ કસ્યાસ્યે પતન્ત્યેતાઃ સુજન્મનઃ
સ્મરસંભોગસંવાદ લજ્જાકુટિલિતા દૃશઃ ॥
વૃત્તસંગમયોરેવ પરસ્પરવિલોકને
ન્યાસં શૃઙ્ગારસર્વસ્વમ્ અનઙ્ગેનાર્પિતં રહઃ ॥
રણોત્સૃષ્ટતનોઃ કણ્ઠે સોત્કણ્ઠા ભુજબન્ધનમ્
કસ્યેયં તરલાપાઙ્ગા રઙ્ગોત્તીર્ણા કરિષ્યતિ ॥
ઇતિ બ્રુવાણમપરઃ સસ્મિતસ્તમભાષત
અહો નુ વિસ્મૃતઃ કિં તે ભૂતલેન્દુઃ પુરૂરવાઃ ॥
વિક્રમાભરણં દિક્ષુ લાવણ્યતિલકં ભુવઃ
ઉર્વશીભોગસુભગં યસ્યૈતદ્ગીયતે યશઃ ॥
તેન રૂપગુણોત્સાહૈર્ ઉર્વશીયં વશીકૃતા
પુરઃ સ્થિતાપિ શક્રસ્ય મનસા તત્ર તિષ્ઠતિ ॥
રૂપસામ્યેન શીતાંશુ વંશે જાતઃ સ લજ્જતે
ન કરોતિ રતેરગ્રે તત્કથાં મત્સરી સ્મરઃ ॥
ન જાને બત હેવાકઃ કો ઽયં કુસુમધન્વનઃ
નૈવાર્પયતિ યત્પાણૌ તસ્યૈવ શરપઞ્ચકમ્ ॥
ભુવઃ સમસ્તામ્બુધિમેખલાયા વોઢારમાજાનુવિલમ્બિબાહુમ્
લીલાગુરું તં હૃદયે વહન્તી તન્વી કથં નૃત્યતિ નૈવ વિદ્મઃ ॥
દ્રષ્ટવ્યઃ સ નૃપસ્તાવદ્ અપ્રસ્તાવે ઽપિ યત્નતઃ
કો વેત્તિ તદ્વિધં રત્નં પુણ્યૈરાસ્તે કિયચ્ચિરમ્ ॥
ઇયુક્ત્વા તૌ કૃતક્ષોણી પતિદર્શનનિશ્ચયૌ
નૃત્તે નિવૃત્તે જમ્ભારિં પ્રણમ્ય યયતુર્ભુવમ્ ॥
રાજધાનીં સમાસાદ્ય તૌ પુરૂરવસઃ ક્ષણાત્
અવારિતૌ વિવિશતુર્ વેત્રિભિઃ સુરગૌરવાત્ ॥
તૌ તં દદૃશતુઃ સ્નાન વિહિતાભ્યઙ્ગસંગમમ્
પીયૂષનવનીતેન લગ્નસ્નેહમિવોડુપમ્ ॥
સ્નાતોત્તારિતકેયૂર મહાર્હમણિકંકણમ્
લાવણ્યાભરણં તસ્ય વિરરાજોર્જિતં વપુઃ ॥
શૂન્યશ્રવણપાશસ્ય તસ્ય કણ્ઠઃ સમાયયૌ
નિર્ભૂષણનિવેશો ઽપિ વિશેષરમણીય્તામ્ ॥
વિચાર્ય તસ્યા મર્યાદં સૌન્દર્યોદાર્યમશ્વિનૌ
પ્રશશંસતુરાશ્ચર્ય નિર્માણાતિશયં વિધેઃ ॥
સ તૌ કૃતાઞ્જલિઃ પ્રીત્યા કૃતાસનપરિગ્રહૌ
પપ્રચ્છ સ્વચ્છહૃદયસ્ત્વ્ અરાગમનકારણમ્ ॥
તાવૂચતુઃ ક્ષિતિપતે મહીકુસુમધન્વનઃ
ત્રૈલોક્યાભરણં રૂપં તવાવાં દ્રષ્ટુમાગતૌ ॥
નિસર્ગેણ જગત્સર્ગ નિરર્ગલગુણાદરાત્
કૌતુકાલોકસારેવ દૃષ્ટ્વા સૃષ્ટિઃ પ્રજાપતેઃ ॥
વિલોકિતસ્ત્વં વસુધા સુધાંશુઃ પૂર્ણમણ્ડલઃ
રૂપપીયૂષપાનેન પ્રાપ્તા પ્રીતિઃ કિમુચ્યતે ॥
ઇત્યુક્તઃ પ્રણયાત્તાભ્યાં કિંચિત્કુસુમિતસ્મિતઃ ।
તાવૂચે નૃપતિર્માન્યમાનેનાભ્યધિકારઃ ॥
ભવત્સંદર્શનેનાહમ્ અસ્મ્યનુગ્રહભાજનમ્
દ્રષ્ટવ્યા દ્રષ્ટુમાયાન્તિ પુણ્યપુણ્યેન કેવલમ્ ॥
તીર્થાપ્તિઃ સાધુસંપર્કઃ પૂજ્યપૂજામહોત્સવઃ
અસ્મિન્વિરસનિઃસારે સંસારે સારસંગ્રહઃ ॥
સ્નાનાભ્યક્તેન ન મયા યુવયોરુચિતઃ કૃતઃ
પુણ્યસાફલ્યનિઃશલ્ય કલ્યાણાયાર્ચનાદરઃ ॥
અગ્ન્યાગારાન્તરે તાવન્ મુહૂર્તં ક્રિયતાં સ્થિતિઃ
કૃતસ્નાનઃ સમેષ્યામિ પૂજાપ્રણયપાત્રતામ્ ॥
ઇયુક્તૌ તેન યયતુસ્ તૌ હુતાશનમન્દિરમ્
સ્નાતં વિભૂષિતં ભૂપં દ્રક્ષ્યાવ ઇતિ કૌતુકાત્ ॥
અથ રાજા કૃતસ્નાનઃ સર્વાભરણભૂષિતઃ
પુરોહિતેન સહિતસ્ તત્સમીપમુપાયયૌ ॥
તૌ દૃષ્ટ્વા પૃથિવીપાલં તારહારં કિરીટિનમ્
ક્ષણં નૈવોચતુઃ કિંચિદ્ વિષણ્ણૌ વિનતાનનૌ ॥
કૃતાર્ચને નરપતૌ તૌ પપ્રચ્છ પુરોહિતઃ
અકસ્માદ્યુવયોઃ કસ્માદ્ અપ્રસાદ ઇવેક્ષ્યતે ॥
વિનયાતિક્રમો ઽસ્માકં યાતઃ કચિન્ન હેતુતામ્
પૃષ્ટૌ પુરોહિતેનેતિ તૌ શનૈસ્તમભાષતામ્ ॥
આવયોર્નાપ્રસન્નત્વં ન યુષ્માકમતિક્રમઃ
કિં તુ કાલગલત્સર્વ ભાવાલોકનવિસ્મયઃ ॥
અધુનૈવ નરેન્દ્રો ઽયં દૃષ્ટો ઽભ્યઙ્ગે ઽપિ યાદૃશઃ
ક્ષણપાકેન કાલસ્ય દૃશ્યતે નૈવ તાદૃશઃ ॥
દિનેન્ધનવને નિત્યં દહ્યમાને ઽર્કવહ્નિના
નીયતે કાલધૂમેન રૂપચિત્રમચિત્રતામ્ ॥
નિશ્ચિત્ય સર્વભાવાનાં નિત્યમેતામનિત્યતામ્
રૂપે ઽભિમાનં કઃ કુર્યાત્ સ્વપ્નચિત્રપટોપમે ॥
જરાજીર્ણાનિ રૂપાણિ રોગાર્તાનિ વપૂંષિ ચ
આયૂંષિ કાલલીઢાનિ દૃષ્ટ્વા કસ્ય ભવેન્મદઃ ॥
યો ઽયં વિકોક્યતે લોકઃ સ્ફારાકારવિકારવાન્
ઉચ્છૂનતામુપગતાસ્ ત એતે શુક્રબિન્દવઃ ॥
અહો કાલસ્ય સૂક્ષ્મો ઽયં કો ઽપ્યલક્ષ્યક્રમઃ ક્રમઃ
યત્પાકપરિણામેન સર્વં યાત્યન્યરૂપતામ્ ॥
રાજ્ઞઃ સ્નાનક્ષણે યાભૂલ્ લાવણ્યલહરી તનોઃ
પીતા ક્ષણેન સા તેન પ્રવૃત્તાન્યક્ષણોચિતા ॥
સંપૂર્ણસ્યાયુષો માત્રા રૂપસ્ય વિભવસ્ય ચ
હોરાયાત્રામ્બુધારેવ ગલત્યેવાનિશં નૃણામ્ ॥
કલાકાષ્ઠામુહુર્તાનાં કાલસ્ય વ્રજતાં જવાત્
ન લક્ષ્યતે વિભાગેન દીપસ્યેવાર્ચિષાં ગતિઃ ॥
બાલઃ પ્રભાતે મધ્યાહ્ને તરુણઃ સ્થવિરો ઽસ્તગઃ
દિને દિને દિનેશો ઽપિ ક્રિયતે કાલલીલયા ॥
શુષ્યન્ત્યમ્બુધયસ્તરઙ્ગગહનૈરાલિઙ્ગિતાશાઙ્ગના ગચ્છન્ત્યુદ્ગતતુઙ્ગશૃઙ્ગમુકુટોદગ્રા ગિરીન્દ્રાઃ ક્ષયમ્
ભ્રશ્યત્યેવ વસુંધરાપિ સહિતા દિગ્દન્તિભિર્યદ્વશાત્ સર્વાશી સતતં પ્રધાવતિ મહાકાલઃ સ કો ઽપ્યાકુલઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા નૃપમામન્ત્ર્ય દિવં જગ્મતુરશ્વિનૌ
નૃપશ્ચ તદ્વચશ્ચિન્તા શાન્તરૂપમદો ઽભવત્ ॥
તસ્માન્ન કાર્યઃ સુધિયા વિચાર્ય સાશ્ચર્યસૌન્દર્યવિલાસદર્પઃ
સંસારમોહપ્રસરે ઘને ઽસ્મિન્ વિદ્યુલ્લતાવિસ્ફુરિતં હિ રૂપમ્ ॥
પ્રાતર્બાલતરો ઽથ કુદ્મલતયા કાન્તાકુચાભઃ શનૈર્ હેલાહાસવિકાસસુન્દરરુચિઃ સંપૂર્ણકોષસ્તતઃ
પશ્ચાન્મ્લાનવપુર્વિલોલશિથિલઃ પદ્મઃ પ્રકીર્ણે ઽનિલૈસ્ તસ્મિન્નેવ દિને સ પઙ્કકલિલક્લિન્નસ્તટે શુષ્યતિ ॥
વૈરૂપ્યં સહજં જરાહૃતરુચિર્યાતો યયાતિઃ પુરા કાન્ત્યા તર્જિતકામકીર્તિરભવદ્દુર્દર્શમૂર્તિર્નલઃ
સૌદાસસ્ય મનોહરં વપુરભૂત્સંત્રાસનં દેહિનાં રૂપે કસ્ય ભવિષ્યતિ પ્રતિદિનમ્લાયિન્યનિત્યે ધૃતિઃ ॥
તસ્માદસ્થિરરૂપં વિચાર્ય રૂપં ભવસ્વરૂપં ચ ।
અનુરૂપમદનશમનં સ્થિરપદસંપ્રાપ્તયે સુધિયામ્ ॥
મૂળ પાઠ: Darpadalana · Edition: Durgaparasad and Kashinath Pandurang Parab, Bombay 1890, Kâvyamâlâ : a Collection of Old and Rare Sanskrit Kâvyas ... [= 'collective' Kavyamala series], Part VI, pp. 66-118. · Data entry members of the Rasala team · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0