Darpadalana · અધ્યાય 3

સંસારદોષપ્રશમૈકહેતુઃ કરોતિ વિદ્યા યદિ દર્પમોહમ્
તદન્દકારાય ભવત્યવશ્યં સાભ્રે નભસ્યંશુમતોંશુમાલા ॥

શિક્ષાભ્યાસેન સુવ્યક્તં પઠન્ત્યપિ વિહંગમાઃ
ક એષ વિદ્યયા દર્પઃ કષ્ટપ્રાપ્તૈકદેશયા ॥

સા વિદ્યા યા મદં હન્તિ સા શ્રીર્યાર્થિષુ વર્ષતિ
ધર્માનુસારિણી યા ચ સા બુદ્ધિરભિધીયતે ॥

યો વિદ્યાગુરુરાયાતિ લઘુતાં શીલવિપ્લવાત્
તસ્મૈ પણ્ડિતમૂર્ખાય વિપરીતાત્મને નમઃ ॥

વિદ્યાં પ્રાપ્ય કૃતં યેન વિદ્વેષકલુષં મનઃ
તેનાત્મા હન્ત મૂર્ખેણ સ્નાત્વા પાંસૂત્કરૈર્વૃતઃ ॥

વિદ્યા શ્રીરિવ લોભેન દ્વેષેણાયાતિ નિન્દ્યતામ્
ભાતિ નમ્રતયૈવૈષા લજ્જયેવ કુલાઙ્ગના ॥

સ્પૃહણીયા સતાં તાવદ્ વિદ્યા સંતોષશાલિની
યાવન્ન પાર્થિવાસ્થાન પણ્યસ્થાને પ્રસારિતા ॥

સદ્ગુણાઃ શુચયસ્તાવદ્ યાવદ્વાદેન શોધકૈઃ
પ્રક્ષાલ્ય ન પરીક્ષ્યન્તે ખલૈર્ભૂપાલસંસદિ ॥

અશ્માપ્યહૃદયો યસ્ય ગુણસારં પરીક્ષતે
ઉચિતૈવ સુવર્ણસ્ય તસ્યાગ્નિપતને રુચિઃ ॥

કવિભિર્નૃપસેવાસુ ચિત્રાલંકારહારિણી
વાણી વેશ્યેવ લોભેન પરોપકરણીકૃતા ॥

વાદિભિઃ કલહોદર્ક તર્કસંપર્કકર્કશા
વાણી ક્રકચધારેવ ધર્મમૂલે નિપાતિતા ॥

સાધુતેજોવધાયૈવ તાર્કિકૈઃ કર્કશીકૃતા
વાણી વિવાદિભિઃ ક્રૂરૈઃ સૌનિકૈરિવ કર્તરી ॥

શીલં નૈવ બિભર્તિ કીર્તિવિમલે ધત્તે ન ધર્મે ધિયં માત્સર્યેણ મનીષિણાં પ્રતનુતે પારુષ્યદોષં ગિરા
તર્કોક્ત્યા પરલોકકર્મ નયતિ પ્રાયેણ સંદિગ્ધતાં યસ્તસ્યાફલશાસ્ત્રપાટનપટોર્મૂઢસ્ય કિં વિદ્યયા ॥

યે સંસત્સુ વિવાદિનઃ પરયશઃશલ્યેન શૂલાકુલાઃ કુર્વન્તિ સ્વગુણસ્તવેન ગુણિનાં યત્નાદ્ગુણાચ્છાદનમ્
તેષાં રોષકષાયિતોદરદૃશાં દ્વેષોષ્ણનિઃશ્વાસિનાં દીપ્તા રત્નશિખેવ કૃષ્ણફણિનાં વિદ્યા જનોદ્વેગભૂઃ ॥

શોચ્યતાં યાત્યશીલેન વિદ્વેષેણાપવિત્રતામ્
દર્પશાપહતા વિદ્યા નશ્યત્યેવ સહાયુષા ॥

તપોવને મુનિવરૌ માન્યૌ મુનિમનીષિણામ્
પુરા રૈભ્યભરદ્વાજૌ સુહૃદૌ ચક્રતુઃ સ્થિતિમ્ ॥

પુત્રાવભૂતાં રૈભ્યસ્ય વિદ્યાવિમલદર્પણૌ
સ્પૃહણીયૌ ગુણજ્ઞાનાં સર્વાવસુપરાવસૂ ॥

ભરદ્વાજસ્ય પુત્રો ઽભૂદ્ યવક્રીતાભિધઃ સુતાઃ
ભવન્તવિદ્યાઃ પ્રાયેણ પિતૃપ્રણયલાલિતાઃ ॥

સ યુવા રૈભ્યતનયૌ સર્વત્ર શ્રુતિવિશ્રુતૌ
પશ્યન્નાત્મનિ સાસૂયઃ પશ્ચાત્તાપાકુલો ઽભવત્ ॥

સ ગત્વા જાહ્નવીતીરં નિરાહારકૃશશ્ચિરમ્
ચચાર નિશ્ચલતનુસ્ તીવ્રં વિદ્યાપ્તયે તપઃ ॥

તં તપસ્તાપિતાત્માનં સ્વયમેત્ય શતક્રતુઃ
ઉવાચ મિથ્યાનિર્બન્ધઃ કો ઽયં તે મુનિપુત્રક ॥

અનધીતા ગુરુમુખાત્ કથં વિદ્યાધિગમ્યતે
અનભ્યાસેન પાણ્ડિત્યં નભઃકુસુમશેખરઃ ॥

અધુના વિદ્યયા કિં તે વિદ્યાર્હં શૈશવં ગતમ્
યત્ફલં કિલ વિદ્યાયાસ્ તસ્મિન્નવહિતો ભવ ॥

શીલં પરહિતાસક્તિર્ અનુત્સેકઃ ક્ષમા ધૃતિઃ
અલોભશ્ચેતિ વિદ્યાયાઃ પરિપાકોજ્જ્વલં ફલમ્ ॥

વિવેકરહિતા વિદ્યા દ્વેષરોષોષ્મશોષિતા
દર્પાશનિનિપાતેન હતા વલ્લીવ નિષ્ફલા ॥

એતદર્થં શ્રુતે બુદ્ધિં કરોતિ દ્વેષદૂષિતઃ
યદ્વિવાદૈઃ કરિષ્યામિ માનમ્લાનિં મનીષિણામ્ ॥

ત્યક્ત્વા પ્રશમસંતોષૌ વિદ્યાયાઃ પ્રથમં ફલમ્
નાનાવિપર્યયપથૈર્ ગચ્છન્ત્યર્થફલાર્થિનઃ ॥

ઉપકારાય યા પુંસાં ન પરસ્ય ન ચાત્મનઃ
પત્રસંચયસંભારૈઃ કિં તયા ભારવિદ્યયા ॥

અન્યાયઃ પ્રૌઢવાદેન નીયતે ન્યાયતાં યયા
ન્યાયશ્ચાન્યાયતાં લોભાત્ કિં તયા ક્ષદ્રવિદ્યયા ॥

સ્વજિહ્વાસ્તુતિભિર્નિત્યં પત્નીવોદ્ઘાટિતાંશુકા
ક્રિયતે યા સભામધ્યે કિં તયા ધૃષ્ટવિદ્યયા ॥

અનુષ્ઠાનેન રહિતા પાઠમાત્રેણ કેવલમ્
રઞ્જયત્યેવ યા લોકં કિં તયા શુકવિદ્યયા ॥

ગોપ્યતે યા શ્રુતજ્ઞસ્ય મૂર્ખસ્યાગ્રે પ્રકાશ્યતે
ન દીયતે ચ શિષ્યેભ્યઃ કિં તયા શઠવિદ્યયા ॥

પરોત્કર્ષં સમાચ્છાદ્ય વિક્રયાય પ્રસાર્યતે
યા મુહુર્ધનિનામગ્રે કિં તયા પણ્યવિદ્યયા ॥

ન તીર્યતે યયા ઘોરઃ સંસારમકરાકરઃ
નિત્યં ચિત્તાનુબન્ધિન્યા કિં તયા મોહવિદ્યયા ॥

નિત્યાભ્યાસપ્રયાસેન જીવિતં ક્ષીયતે યયા
ત્રિવર્ગસ્યોપરોધેન કિં તયા કષ્ટવિદ્યયા ॥

ન વિવેકોચિતાં બુદ્ધિં ન વૈરાગ્યમયં મનઃ
સંપાદયતિ યા પુંસાં કિં તયા જડવિદ્યયા ॥

શૌચાશૌચવિવાદેન ત્યક્તા (?) શ્રોત્રિયતા યયા
મિથ્યાભિમાનયોગિન્યા કિં તયા દમ્ભવિદ્યયા ॥

પરમાત્સર્યશલ્યેન વ્યથા સંજાયતે યયા
સુખનિદ્રાપહારિણ્યા કિં તયા શૂલવિદ્યયા ॥

પરસૂક્તાપહારેણ સ્વસૃભાષિતવાદિના
ઉત્કર્ષઃ ખ્યાપ્યતે યસ્યાઃ કિં તયા ચૌરવિદ્યયા ॥

અનભ્યાસહતોત્સાહા પરેણ પરિભૂયતે
યા લજ્જાજનની જાડ્યાત્ કિં તયા મન્દવિદ્યયા ॥

લોભઃ પ્રભૂતવિત્તસ્ય રાગઃ પ્રવ્રજિતસ્ય ચ
ન યયા શાન્તિમાયાતિ કિં તયાલીકવિદ્યયા ॥

યયા ભૂપતિમાશ્રિત્ય પરેષાં ગુણનિન્દકઃ
દાનમાનોન્નતિં હન્તિ કિં તયા દોષવિદ્યયા ॥

ગૃહે ધારાધિરુઢાપિ સભાયાં ન પ્રવર્તતે
પ્રતિભાભઙ્ગસઙ્ગાદ્યા કિં તયા મૂકવિદ્યયા ॥

ચણ્ડં પિણ્ડાર્થિનાં દ્વેષ પિશુનાનાં શુનામિવ
યયા સંજાયતે યુદ્ધં કિં તયા વધવિદ્યયા ॥

વિસ્મૃતા યાવલિપ્તસ્ય કણ્ઠે કૃતગતાગતા
જીવવૃત્તિરિવ ક્ષીણા કિં તયા મૃતવિદ્યયા ॥

રસાયની જરાજીર્ણશ્ ચિરરોગી યયા ભિષક્
ધાતુવાદી દરિદ્રશ્ચ કિં તયા હાસ્યવિદ્યયા ॥

યયા મુગ્ધમૃગાઃ કૂટૈઃ પીડ્યન્તે તીવ્રમાર્ગણૈઃ
આશાપાશાવલમ્બિન્યા કિં તયા લુબ્ધવિદ્યયા ॥

પરોપતાપઃ ક્રિયતે વશ્યાદિકુહકૈર્યયા
યન્ત્રતન્ત્રાનુસારિણ્યા કિં તયા વ્યાજવિદ્યયા ॥

ગુરુર્ગર્વાત્કવિર્દ્વેષાદ્ યતિર્ભોગપરિગ્રહાત્
નૃપઃ પાપાદ્દ્વિજઃ ક્રોધાત્ સા વિદ્યા વાર્યતે યયા ॥

વિદ્યાગુણાસ્તે વિદુષાં યે વિવેકનિબન્ધનમ્
સ્વલ્પશિલ્પકલાતુલ્યાઃ શેષા જીવિતહેતવઃ ॥

વીણેવ શ્રોત્રહીનસ્ય લોલાક્ષીવ વિચક્ષુષઃ
વ્યસોઃ કુસુમમાલેવ વિદ્યા સ્તબ્ધસ્ય નિષ્ફલા ॥

દ્વેષદર્પહતા વિદ્યા કામક્રોધહતા મતિઃ
લોભમોહહતા વૃત્તિર્ યેષાં તેષાં કિમાયુષા ॥

દૂરે વ્યાકરણં કુરુષ્વ વિષમં ધાતુક્ષયક્ષોભિતં મીમાંસા વિરસા ન શોષયતિ કિં તર્કૈરલં કર્કશૈઃ
ન ક્ષીબઃ પતતિ સ્મરભ્રમકરૈઃ કિં નવ્યકાવ્યાસવૈસ્ તસ્માન્નિત્યહિતાય શાન્તમનસાં વૈરાગ્યમારોગ્યદમ્ ॥

ઇત્યુક્તઃ સુરરાજેન નિશ્ચયાન્ન ચચાલ સઃ
અભિમાનગૃહીતાનાં દુર્નિવારો હિ દુર્ગ્રહઃ ॥

અથ વૃદ્ધદ્વિજો ભૂત્વા સિકતામુષ્ટિભિઃ શનૈઃ
શક્રઃ પ્રચક્રમે કર્તું ગઙ્ગાયાં સેતુબન્ધનમ્ ॥

તં દૃષ્ટ્વા નિષ્ફલક્લેશ વિફલોદ્યોગનિશ્ચલમ્
મુનિસૂનુઃ કૃપાવિષ્ટઃ પપ્રચ્છાભ્યેત્ય સસ્મિતઃ ॥

બ્રહ્મન્ક એષ નિર્બન્ધસ્ તવ વન્ધ્યસમુદ્યમે
નિષ્ફલં વિપુલાયાસં ન પ્રાજ્ઞાઃ કર્મ કુર્વતે ॥

અસ્મિન્કુટિલકલ્લોલ દોલાવિક્ષોભિતે ઽમ્ભસિ
હાસ્યહેતુઃ કથં સેતુઃ સિકતામુષ્ટિભિર્ભવેત્ ॥

ઇત્યુક્તે મુનિપુત્રેણ બ્રાહ્મણસ્તમભાષત
અહો પરોપદેશેષુ સર્વો ભવતિ પણ્ડિતઃ ॥

અનધીતાં બલાદ્વિદ્યાં તપસા પ્રાપ્તુમિચ્છસિ
યથા ત્વં નિષ્ફલારમ્ભસ્ તથાહમપરો જડઃ ॥

એતદ્દ્વિજવચઃ શ્રુત્વા યથાર્થં સ્થગિતોત્તરઃ
તથાપિ દૃઢસંકલ્પઃ સ્વકૃત્યાન્ન ચચાલ સઃ ॥

અથાસ્ય તીવ્રતપસા શક્રઃ પ્રાદાદ્વરં વરમ્
સર્વવિદ્યાનિધિર્યેન સહસૈવ બભૂવ સઃ ॥

પ્રાપ્તવિદ્યઃ સ સોત્સાહસ્ તૂર્ણં ગત્વા સ્વમાશ્રમમ્
નિજાં તપઃફલાવાપ્તિ કથાં પિત્રે ન્યવેદયત્ ॥

તં મદાક્રાન્તમશ્રાન્ત વૃત્તસંસ્કૃતવાદિનમ્
ભરદ્વાજઃ પ્રમોદે ઽપિ સ્વેદાકુલ ઇવાવદત્ ॥

પુત્ર પ્રાપ્તા ત્વયા વિદ્યા તપસ્તાપાત્કિમુચ્યતે
કિં ત્વાગામિભયાદેતન્ ન યુક્તં પ્રતિભાતિ મે ॥

ઇતઃ સમીપે રૈભ્યસ્ય કોપનસ્ય તપોવનમ્
વિદ્યામદાન્ધૌ તત્પુત્રાવ્ અર્વાવસુપરાવસૂ ॥

તાવશ્રાન્તશ્રુતોન્માદૌ ત્વં ચાભિનવપણ્ડિતઃ
તત્સંગમે દ્વેષમયઃ સદા સંનિહિતઃ કલિઃ ॥

ગ્રીવાસ્તમ્ભભૃતઃ પરોન્નતિકથામાત્રે શિરઃશૂલિનઃ સોદ્વેગભ્રમણપ્રલાપવિપુલક્ષોભાભિભૂતસ્થિતેઃ
અન્તર્દ્વેષવિષપ્રવેશવિષમક્રોધોષ્ણનિઃશ્વાસિનઃ કષ્ટા નૂતનપણ્ડિતસ્ય વિકૃતિર્ભીમજ્વરારમ્ભભૂઃ ॥

તવ તત્ર પ્રયાતસ્ય યુક્તાયુક્તવિવાદિનઃ
ભવિષ્યતિ મુનેઃ શાપાદ્ અવશ્યં મદનિગ્રહઃ ॥

શુક્તિકારજતજ્ઞાન નીલપીતાદિદર્શનૈઃ
ઉન્માદં જનયત્યેવ વિદ્યાદર્પપિશાચિકા ॥

એષ વિદ્યોપદેશેન વિનાશઃ પ્રાર્થિતસ્ત્વયા
રૈભ્યાશ્રમો ન ગન્તવ્યઃ કર્તવ્યં યદિ મદ્વચઃ ॥

ઇત્યુક્તો ઽપ્યસકૃત્પિત્રા સ ગત્વા રૈભ્યપુત્રયોઃ
વ્યધાદ્વિવાદનિર્વેદૈઃ સદા વિદ્યામદક્ષિતિમ્ ॥

તં દર્પમત્તં સાકોપ ભીમભ્રૂભઙ્ગદુર્મુખૌ
તાવૂચતુર્મનઃસક્ત વિદ્યાવિદ્વેષશૂલિનૌ ॥

કનીયાનાવયોર્યસ્માદ્ વયસા ત્વં શ્રુતેન ચ
કરોષિ વાદૈરાક્ષેપં તસ્માદાયુઃક્ષયો ઽસ્તુ તે ॥

ઇત્યુક્તો ઽપિ ક્રુધા તાભ્યાં ન દર્પાદ્વિરરામ સઃ
ન પ્રસન્નં ન ચ ક્રુદ્ધં ગણયન્તિ મદોદ્ધતાઃ ॥

અત્રાન્તરે ભ્રમદ્ભૃઙ્ગ માલાભ્રૂભઙ્ગવિભ્રમઃ
કાલઃ પ્રોષિતકાન્તાનાં પુષ્પકાલઃ સમાયયૌ ॥

ક્ષિપ્તપત્ત્રાઃ સુમનસાં રજઃકલુષિતેક્ષણાઃ
સદ્વેષા ઇવ વિદ્વાંસશ્ ચેરુર્મલયમારુતાઃ ॥

માધુર્યલલિતોદાર વાણીવિલસિતૈર્મુહુઃ
કવીનામિવ સંઘર્ષઃ કોકિલાનામજાયત ॥

રૈભ્યે પ્રયાતે પુત્રાભ્યાં સહ સ્નાતું સરિત્તટમ્
ભરદ્વાજાત્મજો ઽભ્યેત્ય પ્રવિવેશ તદાશ્રમમ્ ॥

તત્ર પુષ્પોચ્ચયવ્યગ્રાં ધર્મપત્નીં પુરાવસોઃ
સો ઽપશ્યત્સુપ્રભાં નામ રૂપદર્પાપહાં રતેઃ ॥

ઉટજાઙ્ગનસક્તાનાં હરિણીનાં વિલોકને
વિલાસદીક્ષાં કુર્વાણાં તરલાપાઙ્ગમઙ્ગિભિઃ ॥

તાં દૃષ્ટ્વા ચન્દ્રવદનાં મદનાનન્દદેવતામ્
બભૂવોત્ક્રાન્તમર્યાદઃ સહસૈવ મુનેઃ સુતઃ ॥

સ બ્રહ્મચારી કામેન નવેન તરલીકૃતઃ
અભિલાષોચિતં વક્તુમ્ અનભિજ્ઞો ઽપ્યુવાચ તામ્ ॥

ઉન્માદનમિદં રૂપમ્ અનુરૂપં મનોભુવઃ
સમુત્સિક્તમિવાસક્તં કરોતિ મમ માનસમ્ ॥

વિદ્યાવિનયમુત્સૃજ્ય સંત્યજ્ય ગુરુયન્ત્રણામ્
ત્વયિ પ્રવૃત્તં ચિત્તં મે પ્રાગ્જન્મપ્રેમબન્ધનમ્ ॥

જાનામિ યત્કૃતસ્યાસ્ય વિપાકે કર્મણઃ ફલમ્
તથાપ્યભિમતં ધર્તું ન શક્નોમિ કરોમિ કિમ્ ॥

ન શ્રુતેન ન વિત્તેન ન વૃત્તેન ન કર્મણા
પ્રવૃત્તં શક્યતે રોદ્ધું મનોભવપથે મનઃ ॥

ઇત્યુક્ત્વા તાં ભયોદ્ભ્રાન્ત નયનામાશ્રમોન્મુખીમ્
ગન્તું પ્રવૃત્તાં સો ઽભ્યેત્ય જગ્રાહાંશુકપલ્લવે ॥

કદલી કુઞ્જરેણેવ તરસા તેન નિર્જને
કૃષ્યમાણા તમવદત્ સા નિષેધચલાઙ્ગુલિઃ ॥

મા મા મલિનય સ્વચ્છં શીલં મમ તથાત્મનઃ
વિદ્યાયા નિરવદ્યાયાઃ કિમેતદુચિતં ફલમ્ ॥

શીલશુક્લાંશુકાં ત્યક્ત્વા લજ્જાં નિજવધૂમિવ
ગૃહ્ણાસિ પરનારીણાં પાણિના પટપલ્લવમ્ ॥

કિમેતદિત્યનુચિતં દૃષ્ટ્વા નૂનં કમણ્ડલુઃ
ઉદ્ગ્રીવઃ કૌતુકેનેવ મુખં તવ નિરીક્ષતે ॥

બિભ્રતો ઽન્તર્ગતરસાં કુસુમેષુરુચિં નવામ્
જટાવલ્કલભારસ્તે તરોરિવ ન શાન્તયે ॥

પાપસંકલ્પમાત્રેણ ત્રપયાધોમુખી તવ
પતિતા સ્પર્શભીત્યેવ કમ્પલોલાક્ષમાલિકા ॥

આસનાબ્જે સરસ્વત્યા જપલોલરદચ્છદે
દુર્નયોક્તિર્ન યુક્તેયં મુખે તવ મનીષિણઃ ॥

ઇયં તપોવનમહી વિવેકજનની કથમ્
જનયત્યભિલાષં તે જનનીવાજિતાત્મનઃ ॥

દુર્મદો (દુર્દમો) યૌવનભરસ્ તુરઙ્ગ ઇવ હારકઃ
સર્વથા શિથિલાત્માનમ્ અવટે ક્ષિપતિ ક્ષણાત્ ॥

ધિગ્ધિયં કિં વિવેકેન દૂરે વિશ્રામ્યતુ શ્રુતમ્
ધાર્યતે યૈર્ન સંસાર વિકારસ્ખલિતં મનઃ ॥

ક્વ વિદ્યા વિદિતાશેષ કાર્યાકાર્યવિમર્શધીઃ
મૂઢતા ક્વ ચ દુષ્કર્મ મહાપાપકુટુમ્બિની ॥

ઇત્યુચ્યમાનો ઽપિ યદા ન સ તત્યાજ દુર્ગ્રહમ્
શીલાપહારસંત્રસ્તા સા તદા સમચિન્તયત્ ॥

કિં કરોમ્યજને લબ્ધા વિવશાહં પ્રમાદિના
ઉત્સૃષ્ટધર્મનિમયાઃ કિં ન કુર્વન્ત્યવારિતાઃ ॥

અયં સ્મરાતુરસ્તાવદ્ વચસા ન નિવર્તતે
વઞ્ચ્યન્તે સાન્ત્વવાદેન કામક્રોધમદોદ્ધતા ॥

ઇતિ ધ્યાત્વા તમવદત્ સા શનૈર્મૃદુવાદિની
ગચ્છ ત્વં સ્વયમેષ્યામિ નિશિ શૂન્યલતાગૃહે ॥

સ્નાત્વા સપુત્રઃ કાલે ઽસ્મિન્ નાયાતિ શ્વશુરો મમ
જ્વલજ્જ્વલનતુલ્યસ્ય તસ્યાગ્રે કિં કરિષ્યસિ ॥

ઇત્યુક્તઃ સ તયા પ્રાયાત્ સત્યં વિજ્ઞાય તદ્વચઃ
દુષ્પ્રાપમપિ મન્યન્તે સુલભં કામમોહિતાઃ ॥

રૈભ્યં તતઃ સમાયાતમ્ અગ્ન્યાગારાગ્રતઃ સ્થિતમ્
સ્નુષા પ્રોવાચ કોપાગ્નિ ધૂમેનેવાશ્રુવર્ષિણી ॥

ભરદ્વાજાત્મજસ્તાત પાપસ્તવ સુહૃત્સુતઃ
મમાદ્ય વિજને શીલ વિપ્લવે ઽભ્યર્થિતાં ગતઃ ॥

સ મયા દુર્ગ્રહગ્રસ્તઃ સમેષ્યામીતિ વઞ્ચિતઃ
વિમુચ્યે નાન્યથા હસ્તાત્ તસ્ય સ્વસ્તિમતી સતી ॥

એતદાકર્ણ્ય સહસા પ્રજ્વલન્મન્યુના મુનિઃ
બભૂવ દુર્નિમિત્તોલ્કા પાતક્રૂરે ઇવાંશુમાન્ ॥

વિદ્યાવતાં સ્ફુરત્યન્તર્ વિવેકઃ સ્વસ્થચેતસામ્
વિકારકાલે સંમોહશ્ ચિત્તે વિદ્યા ચ પુસ્તકે ॥

સ નિઃશ્વસન્નથ ક્રોધ જ્વરારમ્ભારુણેક્ષણઃ
અભિચારજપેનેવ કમ્પમાનાધરો ઽભ્યધાત્ ॥

અહો બત ભરદ્વાજઃ પુત્રસ્યાધ્યયને વ્યધાત્
ધર્મોપદેશં યત્નેન નગ્નીકર્તું પરાઙ્ગનઃ ॥

ઇત્યુક્ત્વામર્ષસંરમ્ભાદ્ અપરં વક્તુમક્ષમઃ
સ પ્રવિશ્યાગ્નિસદનં પ્રતીકારપરો ઽભવત્ ॥

ઉત્પાટ્ય વિકટાટોપ કોપઃ પ્રૌઢાગ્નિપિઙ્ગલમ્
સ જુહાવ જટાં વહ્નૌ ક્રૂરક્રોધસટામિવ ॥

દ્વિતીયાયાં હુતાયાં ચ શૂલભૃદ્ઘોરરાક્ષસઃ
કૃત્યાસખઃ સમુદ્ભૂતઃ પ્રોવાચ પ્રણતો મુનિમ્ ॥

કિં કરોમિ મુને કસ્ય વિનાશાયાસ્મિ નિર્મિતઃ
ત્રૈલોક્યમપિ નિર્દગ્ધું સંનદ્ધો ઽહં ત્વદાજ્ઞયા ॥

ઇતિ બ્રુવાણં તં રૈભ્યઃ ક્રૂરાકારમભાષત
ભરદ્વાજસુતં ગચ્છ કવલીકુર્વપણ્ડિતમ્ ॥

ઇતિ તેન સમાદિષ્ટઃ સ વ્રજન્કમ્પિતાવનિઃ
અર્ધશૌચં મુનિસુતં દૃષ્ટ્વા દુરાત્સમાદ્રવત્ ॥

તસ્મિન્નભિદ્રુતે વેગાદ્ દીપ્તશૂલે નિશાચરે
ભયભગ્નગતિઃ પ્રાપ શરણં ન મુનેઃ સુતઃ ॥

પલાયમાનઃ સંપ્રાપ્તઃ સ જવાત્પિતુરાશ્રમત્
અગ્ન્યાગારં વિશન્રુદ્ધઃ શૂદ્રેણાશૌચદૂષિતઃ ॥

દાસસ્પૃષ્ટઃ સ નિઃશૌચઃ પતિતઃ સંભ્રમાત્ક્ષિતૌ
રક્ષઃ શૂલહતઃ પશ્ચાત્ સહસા ભસ્મસાદભૂત્ ॥

અત્રાન્તરે ભરદ્વાજઃ પ્રવિશન્નિજમાશ્રમમ્
વિધ્વસ્તચ્છાયમાલોક્ય સોદ્વેગઃ સમચિન્તયત્ ॥

મમ પુષ્પફલાદાન પ્રત્યાવૃત્તસ્ય વહ્નયઃ
સદોત્તિષ્ઠન્તિ પુરતસ્ તે ઽદ્ય કિં નિશ્ચલા ઇવ ॥

ઇતિ સંચિન્ત્ય દૃષ્ટ્વાગ્રે ભસ્મભીતં સુતં મુનિઃ
શ્રુત્વા ચ દાસકથિતં વૃત્તાન્તં ન્યપતદ્ભુવિ ॥

સ લબ્ધસંજ્ઞઃ શનકૈર્ અવદદ્બાષ્પગદ્ગદમ્
રૈભ્યો ઽપિ વિદ્વાન્કાલેન પ્રાપ્નોતુ સ્વસુતાદ્વધમ્ ॥

હા પુત્ર રક્ષિતેનાપિ ક્ષણક્ષયનિપાતિના
ન જીવામિ સદોષેણ કાયેનેવ ત્વયા વિના ॥

ઇત્યુક્ત્વા પુત્રશોકેન ચિતાગ્નિમવિશન્મુનિઃ
મહત્સ્વપિ નવોત્સેકાદ્ અભગ્નપ્રસરાઃ શુચઃ ॥

અથ યાતે શનૈઃ કાલે બૃહદ્યુમ્નસ્ય ભૂપતેઃ
યાજકૌ જગ્મતુર્ગેહમ્ અર્વાવસુપરાવસૂ ॥

પ્રવૃત્તે વિધિવત્તસ્ય દીર્ઘસત્ત્રે પૃથુશ્રિયઃ
દાનમાનોદયઃ કો ઽપિ તયોર્યાજકયોરભૂત્ ॥

કદાચિદ્દિનપર્યન્ત સંધ્યાયાં નિજમાશ્રમમ્
પરાવસુઃ સમાગચ્છન્ દૃષ્ટ્વા પિતરમગ્રતઃ ॥

કૃષ્ણાજિનોત્તરાસઙ્ગં દણ્ડેન મૃગશઙ્કયા
જઘાન શાપવિવશઃ સ તેનાભૂદ્વિચેતનઃ ॥

જનકં હતમાલોક્ય બ્રહ્મહત્યાભયાકુલઃ
ગત્વા યજ્ઞભુવં ભ્રાત્રે સ તમર્થં ન્યવેદયત્ ॥

અર્વાવસુસ્તમવદદ્ ભ્રાતઃ કિં ક્રિયતે વિધેઃ
ભવન્તિ યસ્ય સંકલ્પાદ્ એવંરૂપા વિપર્યયાઃ ॥

ધર્માર્થી પાપમાપ્નોતિ શીલાર્થી શીલવિપ્લવમ્
વિધૌ વિધુરતાં યાતે દ્રવિણાર્થી દરિદ્રતામ્ ॥

બ્રહ્મહત્યાવ્રતં તીવ્રં ભવતો ઽર્થે ચરામ્યહમ્
ત્વમસ્ય કુરુ ભૂભર્તુઃ સંપૂર્ણાં યાજનક્રિયામ્ ॥

ઉક્ત્વેત્યર્વાવસુર્ભ્રાતુઃ પાપશાન્ત્યૈ ધૃતવ્રતઃ
ચકાર સર્વતીર્થેષુ તીવ્રનિષ્કૃતિપારણમ્ ॥

તં સમાપ્તવ્રતં પ્રાપ્તં રાજ્ઞો યજ્ઞવસુંધરામ્
દૂરાત્પરાવસુર્જ્ઞાત્વા પિતૃઘ્નઃ સમચિન્તયત્ ॥

અયં મે દક્ષિણાકાલે ભાગહર્તા સમાગતઃ
મદભાગ્યૈશ્ચિરં તીવ્ર વ્રતક્લિષ્ટો ઽપિ જીવતિ ॥

ઇતિ સંચિન્ત્ય સો ઽભ્યેત્ય પ્રોવાચ પૃથિવીપતિમ્
લોભમાત્સર્યયોરઙ્કે પતિતઃ પાતકેચ્છયા ॥

રાજન્યજ્ઞમહીમેષ કિલ્બિષી બ્રહ્મહત્યયા
પ્રવિશત્યવિકલ્પેન મદ્ભ્રાતા વાર્યતામિતઃ ॥

ઇત્યુક્તસ્તેન નૃપતિઃ કૃતઘ્નેન વિપર્યયાત્
તસ્ય પ્રવેશમજ્ઞાનાન્ નિષ્પાપસ્ય ન્યવારયત્ ॥

અન્ધા ઇવ ન પશ્યન્તિ યોગ્યાયોગ્યં હિતાહિતમ્
પથા તેનૈવ ગચ્છન્તિ નીયન્તે યેન પાર્થિવાઃ ॥

મિથ્યાપવાદદાનેન નૈવ ભ્રાત્રે ચુકોપ સઃ
નિકારે કારણં દૈવં મન્યન્તે હિ મનીષિણઃ ॥

તેન તસ્યાનૃશંસ્યેન નિર્વિકારતયા તયા
તુષ્ટાઃ ક્રતુસમાસીનાસ્ તમૂચુસ્ત્રિદિવૌકસઃ ॥

પ્રશમેન તવાનેન પ્રસન્નાસ્તે વયં મુને
વરાર્હો ઽપિ વરાચાર ગૃહ્યતાં પ્રવરો વરઃ ॥

ઇત્યુક્તઃ સ સુરૈઃ પ્રીત્યા તાનુવાચ કૃતાઞ્જલિઃ
યદિ યુષ્મદ્વરાર્હો ઽહં દીયતાં યન્મમેપ્સિતમ્ ॥

મત્પિત્રા યો ઽભિચારેણ ભરદ્વાજાત્મજો હતઃ
સ જીવત્વસ્મૃતક્રૂર નિકારઃ સ ચ તત્પિતા ॥

અસ્મત્પિતા મૃગધિયા યઃ પરાવસુના હતઃ
સો ઽપિ વિસ્મૃતતત્કોપઃ સ્વસ્થઃ પ્રાપ્નોતુ જીવિતમ્ ॥

ઇત્યર્થિતે વરે તેન તથેત્યાખ્યાયિ તૈઃ સુરૈઃ
યવક્રીતભરદ્વાજ રૈભ્યાઃ પ્રાપુઃ સ્વજીવિતમ્ ॥

ઇત્યેતે મુનયો ઽપિ દર્પવિફલે યાતે શ્રુતે શોચ્યતાં ક્રોધાન્ધ્યેન પુનઃ પ્રનષ્ટવિમલાલોકે વિવેકે ચ્યુતે
શીલે રાગમહોષ્મણા વિગલિતે દ્વેષેણ નાશં ગતાઃ કસ્યાન્યસ્ય ધનાભિમાનમલિના વિદ્યા વિધત્તે ગુણમ્ ॥

ચેતઃ શાન્ત્યૈ દ્વેષદર્પોજ્ઝિતેન યત્નઃ કાર્યઃ સર્વથા પણ્ડિતેન
વિદ્યાદીપઃ કામકોપાકુલાક્ષ્ણાં દર્પાન્ધાનાં નિષ્ફલાલોક એવ ॥

અલોભઃ પરમં વિત્તમ્ અહિંસા પરમં તપઃ
અમાયા પરમા વિદ્યા નિરવદ્યા મનીષિણામ્ ॥

શુક્રસ્ય વિદ્યા ધનદાર્થહર્તુમ્ આર્યાપ્રપઞ્ચોપચિતસ્ય શોચ્યા
કચસ્ય વાચસ્પતિજન્મનો ઽપિ વ્યાજેન વિદ્યા વિફલીબભૂવ ॥

સ્પૃશતિ મતિં નહિ તેષાં દ્વેષવિષઃ કલિસર્પઃ ।
યદિ શમવિમલમતીનાં સ્વમનસિ ભવતિ ન દર્પઃ ॥