Darpadalana · Chapter 2

dhanena darpaḥ kimayaṃ narāṇāṃ lakṣmīkaṭākṣāñcalacañcalena
yatkaṃdharābaddhamapi prayāti naikaṃ padaṃ kālagatasya paścāt //

surakṣitaṃ tiṣṭhati nirnimittam arakṣitaṃ tiṣṭhati daivayogāt
sthitaṃ kadaryasya ca copayuktam unmattanṛttopamameva vittam //

karmoktinarmanirmāṇaiḥ prātaḥ prātaḥ pradhāvatām
dhanaṃ dhanaṃ pralapatāṃ nidhanaṃ vismṛtaṃ nṛṇām //

vicchāyayornirvyayayoḥ kaṣṭakliṣṭakalatrayoḥ
viśeṣaḥ kleśadoṣasya kaḥ kadaryadaridrayoḥ //

ye dhanādānasaṃnaddhā nekṣante nidhanāvadhim
nindanto lubdhatāṃ teṣām ante 'nye bhuñjate dhanam //

uktaṃ parasyāmiṣatām anuktaṃ yātyadṛśyatām
hṛdaye śalyatāṃ dhatte nidhane dhanināṃ dhanam //

dhanena jīviteneva kaṇṭhasthena nirīkṣate
paryante 'pyaprakāśena bandhūnāṃ mukhamāturaḥ //

yadarjitaṃ parikleśair arjitaṃ yanna bhujyate
vibhajyate yadante 'nyaḥ kasyacinmāstu taddhanam //

vidyā vivādāya dhanaṃ madāya prajñāprakarṣaḥ paravañcanāya
atyunnatirlokaparābhavāya yeṣāṃ prakāśastimiraṃ hi teṣām //

aśāntāntastṛṣṇā dhanalavaṇavārivyatikarair gatacchāyaḥ kāyaściravirasarūkṣāśanatayā
anidrā mando 'gnirnṛpasalilacaurānalabhayāt kadaryāṇāṃ kaṣṭaṃ sphuṭamadhanakaṣṭādapi param //

śrāvastyāṃ sārthavāho 'bhūd arthanātha ivāparaḥ
nando nāma nirānandaḥ kīrtanenārthināmapi //

sa kadaryaḥ sadā sarva janasyodvegaduḥsahaḥ
mūrdhaśāyī nidhānānāṃ kālavyāla ivābhavat //

kṛtvā samastaṃ divasaṃ dhanānāṃ nidhānakumbhīgaṇanāvidhānam
sa lājapeyāpalamānaśīlam aśnāti rātrāvudaraṃ saśūlam (?) //

nirvyañjanaṃ nirlavaṇaṃ vinaṣṭam amṛṣṭapākaṃ viniviṣṭakaṣṭam
adṛṣṭahāsaṃ vyayasaṃnirodhāt tasyābhavadveśma saśokamūkam //

vicchāyaṃ niḥsukhānandaṃ nirdīpaṃ jalavarjitam
tasya kaṣṭaṃ kadaryasya paralokamabhūdgṛham //

sa bhaktasaṃcaye nityam abhaktaḥ saṃtatāmayaiḥ
suvarṇavānvivarṇo 'bhūt saṃpūrṇaścintayā kṛśaḥ //

puṇyaprāpyā matirnāma dhanarddhiriva rūpiṇī
bhāryābhūttadayogyasya tasya daivaviparyayāt //

sadā pracchādya sā bhartuś cakārātithisatkriyām
tena vyayavivādeṣu śoṣitā kalahāgninā //

tasyāṃ tasyābhavatsūnuḥ saguṇaścandanābhidhaḥ
pitrā lobhāndhakāreṇa nītaḥ padma ivānyatām //

kadācitsvagṛhadvāri dṛṣṭvā labdhānnamarthinam
cakāra kalahaṃ nandaḥ patnyā śoṇitapātanam //

so 'vadatkopadaṣṭauṣṭhaḥ śvasanbhāryāmadhomukhīm
tatsparsapāpaṃ stanayoḥ kṣālayantīmivāśrubhiḥ //

mama dāsyati ko bhikṣāṃ tvatpāṇikṣīṇasaṃpadaḥ
dāridryajananī yasya sthitā tvaṃ durbhagā gṛhe //

striyo yatra pragalbhante bharturācchādya kartṛtām
gṛhaṃ bhavatyavaśyaṃ tad āspadaṃ paramāpadām //

gṛhamekaṃ gṛhasthasya gṛhāṇāṃ śatamarthinaḥ
bhāryābharjitavittasya naṣṭā gṛhapatergatiḥ //

tṛptidaṃ darśanenāpi jantorjīvitajīvitam
draviṇaṃ yena rakṣanti svakāyaṃ bhakṣayanti te //

jīvannapyakriyo niḥsvaḥ śavo 'pyarthena sakriyaḥ
dāridryaṃ maraṇaṃ loke dhanamāyuḥ śarīriṇām //

etadevārthasāmarthyaṃ pratyakṣeṇopalakṣyate
yatskandhabandhe jīvadbhiḥ śavaḥ śibikayohyate //

prayacchasi kimarthibhyas tvamannaṃ kleśasaṃcitam
dīyate yatkila prāptyai tatprāptaṃ kiṃ na rakṣyate //

putradārādisaṃbandhaḥ puṃsāṃ dhananibandhanaḥ
kṣīṇātputrāḥ palāyante dārā gacchanti cānyataḥ //

paṇḍitāḥ kavayaḥ śūrāḥ kalāvantastapasvinaḥ
vaidyasyeva savittasya vīkṣante mukhamāturāḥ //

iti tasya vacaḥ śrutvā kṛpaṇasyārthaniṣkṛpam
sā tamūce samucitaṃ sattvasyābhijanasya ca //

santaḥ kurvanti yatnena dharmasyārthe dhanārjanam
dharmācāravinīnānāṃ draviṇaṃ malasaṃcayaḥ //

yatkarotyaruciṃ kleśaṃ tṛṣṇaṃ mohaṃ prajāgaram
na taddhanaṃ kadaryāṇāṃ hṛdayavyādhireva tat //

vardhate yo dhanavyādhiḥ sukhabhogaviyogakṛt
tasyāśu śamanaṃ pathaṃ rājavaidyacikitsayā //

lobhānnābhūdgṛhe yasya kadācitkaścidutsavaḥ
nṛtyanti paṭahaistasya nidhane dhanabhāginaḥ //

kaṇācāmatuṣāṅgārān yatnena parirakṣasi
mūṣakāpahṛtaṃ koṣe ratnarāśiṃ na paśyasi //

dhanena darpaḥ ko nāma yatkṣaṇena vinaśyati
rakṣyamāṇaṃ vyayenaiva bhakṣyamāṇamupaplavaiḥ //

vicāryamāṇastattvena daivādhīnatayā nṛṇām
na kasyāṃcidavasthāyāṃ dhanalobhaḥ praśasyate //

kalau kāle khale mitre putre durvyasanānvite
taskareṣu pravṛddheṣu lubdhe rājñi dhanena kim //

ṛṇikaiḥ kalahairnityam acchinnaguṇanāgateḥ
dānadviṣo 'napatyasya mandāgneśca dhanena kim //

sahasāsāditārthasya rājadrohādipātakaiḥ
bhayādavyayaśīlasya śalyeneva dhanena kim //

ghorapratigrahagrāma grastodagraguṇaujasaḥ
tadvibhāgānabhijñasya dhūrtāptasya dhanena kim //

rātrisevāvasannasya śītavātātapasthiteḥ
prabhudṛṣṭiprahṛṣṭasya kaṣṭārhasya dhanena kim //

prabhūtalābhalobhena prayuktārthasya sarvataḥ
bhūrjadṛṣṭena tuṣṭasya naṣṭabuddherdhanena kim //

malaśīlasya vaṇija sthūtkṛtasya jugupsayā
laśunasyāśuceḥ pāka gandheneva dhanena kim //

kāṅkṣitenāpyalabdhena bhogārhe navayauvane
jarājīrṇaśarīrasya bhāreṇeva dhanena kim //

pravrajyātyaktagehasya janagauravapūjayā
dhanasaṃghaṭitārthasya bandheneva dhanena kim //

śiśoraṅkuśaśūnyasya pātitasyāpathe viṭaiḥ
kṣaṇakṣayopayogena svapneneva dhanena kim //

bhāryayā svairacāriṇyā grāmasthasya niyoginaḥ
prasabhaṃ bhujyamānena pāpāptena dhanena kim //

śiṣyasaṃpāditāśeṣa bhogavastrādisaṃpadaḥ
gurordambhena siddhasya saṃcitena dhanena kim //

rājakoṣaniyuktasya cauryacihnena kevalam
vyayena śaṅkanīyasya vadheneva dhanena kim //

ajñātabhāvicaurādi doṣairnityavināśinā
hāsyaikahetunā loke gaṇakasya dhanena kim //

piṭakasyeva pūrṇasya pīḍanīyasya bhūbhujā
niṣpākaśākabhojyasya grāmīṇasya dhanena kim //

kalamākrāntaviśvasya maṣīkṛṣṇasya bhoginaḥ
āsannabandhanasyānte divirasya dhanena kim //

gṛhiṇīvigrahograsya muhustṛṇa upekṣayā (?)
kopopavāsaniḥśvāsa saṃtaptasya dhanena ki //

malinasya kuvastrasya svalpāśanaparasya ca
dāridryādhikakaṣṭasya kadaryasya dhanena kim //

nirdhanāḥ sukhino dṛṣṭāḥ sadhanāścātiduḥkhitāḥ
sukhaduḥkhodaye jāntor daivādhīne dhanena kim //

samāneṣu vyatīteṣu svajane śūnyacetasaḥ
virasāsārasaṃsāra viraktasya dhanena kim //

yathāvāptopayuktārtha niścintasya vipaścitaḥ
atyalpaparituṣṭasya saṃtuṣṭasya dhanena kim //

bālastṛṇe ca kanake ca samānadṛṣṭir iṣṭaṃ na vetti viṣayeṣvaviśeṣabuddhiḥ
vittena koṣaparipoṣasahena tasmin kāle vivekavikalo vada kiṃ karoti //

prāṇādhikasya suhṛdastaruṇījanasya putrasya vā guṇanidheḥ sahasā viyoge
śokena śocati yadā vivaśaḥ śarīrī ratnācalairapi tadā vada kiṃ karoti //

nārthaṃ śṛṇoti na punaḥ sthitimīhate vā sparśaṃ na vetti na rasaṃ na tathādhivāsam
vṛddhaḥ prayāti pavanena yadā jaḍatvaṃ bhogairdhanena ca tadā vada kiṃ karoti //

rogārditaḥ spṛśati naiva dṛśāpi bhojyaṃ tīvravyathaḥ spṛhayate maraṇāya jantuḥ
sarvauṣadheṣu viphaleṣu yadā virauti dhānyairdhanena ca tadā vada kiṃ karoti //

nidrācchedasakhedabāndhavajanaḥ sodvegavaidyojjhitaḥ pākakvāthakadarthitaḥ parijanaistandrībhayātkṣobhitaḥ
bhagnasvāsthyamanorathaḥ priyatamāvaṣṭabdhapādadvayaḥ paryante vapuṣaḥ karoti puruṣaḥ kiṃ śalyatulyairdhanaiḥ //

alaṃkṛtaḥ kāñcanakoṭimūlyair mahārharatnairgajavājivāhaiḥ
nimeṣamātraṃ labhate na jīvaṃ kālena kāle śikhayā gṛhītaḥ //

niścetanaḥ kāṣṭhasamānakāyas tyaktaḥ kṣaṇātputrakalatramitraiḥ
bhubhāśubhaprāktanakarmabhāgī yatnāptaratnairvada kiṃ karoti //

tasmātprabhūtavibhavodbhavavibhrameṇa bhūtābhibhūta iva mā bhava sābhimānaḥ
etāḥ śriyaḥ prabalalobhaghanāndhakāra vidyullatāparicitāḥ sahasaiva yānti //

naṣṭe lajjitavittanāthavibhave sāmrājyabhoge purā śrūyante nalarāmapāṇḍutanayāḥ kaṣṭaṃ praviṣṭā vanam
śakraḥ śrīvirahe viveśa nalinīnālāntaralaṃ hriyā kasyāsthā vividhāvadhānavidhinā niḥsaṃnidhāne dhane //

ityukto 'pyasakṛtpatnyā svalobhānna cacāla saḥ
svabhāvaḥ sarvabhūtānāṃ sahajaḥ kena vāryate //

tataḥ sa kāle lobhena bhiṣagbhaiṣajyavarjitaḥ
koṣe nidhānakumbheṣu līnapṛṣṭo vyapadyata //

adattabhuktamutsṛjya dhanaṃ sucirarakṣitam
mūṣakā iva gacchanti kadaryāḥ svakṣaye kṣayam //

tasya yātasya nirayaṃ nināya nṛpatirdhanam
paryante rājagāminyo lubdhānāṃ dhanasaṃpadaḥ //

tatsūnoścandanasyātha śeṣārthenāpi bhūyasā
babhūva bhūrisaṃbhāra bhogavyayamahotsavaḥ //

mā kaścinnāma nandasya mandāgneriha bhāṣatām
bhogabhaṅgabhayeneti prātastatrābavījjanaḥ //

dhigdhigdhanaṃ kunidhanaṃ nandasyevātmabādhanam
dīyatāṃ bhujyatāṃ sarvam ityūcuḥ puravāsinaḥ //

tataḥ kāle mate bāhya koṣṭhadvārāntavāsinī
vṛddhāndhā suṣuve putraṃ caṇḍālī khaṇḍikābhidhā //

andhaḥ kubjaḥ kṛśaḥ khañjaḥ kuṣṭhī sthūlagalagrahaḥ
samūha iva duḥkhānāṃ sa tasyāstanayo 'bhavat //

tadapuṇyaiḥ parikṣīṇe mātuḥ kṣīre sa niścalaḥ
kṛpayā bāndhavastrībhiḥ śunīkṣīreṇa vardhitaḥ //

etadeva viruddhānāṃ vaicitryaṃ pūrvakarmāṇām
kṛcchrāvasannā jīvantiṃ vipadyante yadīśvarāḥ //

vraṇaiḥ sa pūtikalila klāmyatkṛmikulairvṛtaḥ
pakvaṇe kuṇapākāras tasthau klinnatṛṇāstare //

tasminnapyativātsalyāt putrāsthāṃ jananī sthirām
babandha vāsanālīnaḥ snehamoho hi duḥsahaḥ //

sa vardhamānaḥ śanakaiḥ smaśānāṅgāradhūsaraḥ
pakvaṇograpiśācānām apyudvegakaro 'bhavat //

yaṣṭīniṣaṇṇagamanaḥ kuṣṭakledajugupsitaḥ
sa jagāma pathā yena prayayau tena nāparaḥ //

atrāntare candanasya pituḥ śrāddhadine mahān
babhūvārthisamūhānna dāne kalakalasvanaḥ //

tataḥ karparamādāya sa caṇḍālaśiśuḥ śanaiḥ
ācāmayācakaḥ kṛcchrād dvārāgrabhuvamāyayau //

taṃ dṛṣṭvā candanaḥ saudhād viprāṇāṃ mārgadūṣaṇam
nivāryatāmayaṃ prāptas tūrṇamityavadatkrudhā //

prabhubhrūbhaṅgabhītena laguḍenāhatastataḥ
dvārapālena sāvartaḥ sa kapota ivābhavat //

sa nirbhinnalalāṭāsthi prakṣaratkṣatajokṣitaḥ
kṣaṇaṃ saṃmūrcchitaḥ prāpa kleśabhogāya jīvitam //

adūravartinī śrutvā caṇḍālī tadyathāravam
upasṛtya śuśocārtā spṛśantī tasya śoṇitam //

kena niṣkaruṇenedaṃ darśitaṃ bata pauruṣam
praklinnakāyavikale yenāsminsubhaṭāyitam //

kāyāpāpamayīṃ duḥkha daśāṃ dṛṣṭvāsya duḥsahām
vairāgyāvasare kena krauryamevaṃvidhaṃ kṛtam //

ārtimevaṃvidhāmasya hṛdayakledinīmimām
vilokya kuryātkaḥ pāpaṃ pāpaṃ hi padamāpadām //

yadyanena mahatpāpaṃ na kṛtaṃ pūrvajanmani
taducyatāṃ sphuratkaṣṭā dṛṣṭā kasyedṛśī daśā //

ye dṛśyante vipatkleśa viśeṣaviṣamavyathāḥ
ta eva guravaḥ pāpa vāpasya (?) karaṇe nṛṇām //

karuṇārheṣu śūrāṇām upakāriṣu vairiṇām
vañcakānāmapāpeṣu pāpasaṃkhyāṃ karoti kaḥ //

tāraṃ rodiṣi kiṃ putra sahasvāghātajāṃ rujam
aśarmakarmanirmāṇaṃ marmacchedi śarīriṇām //

iti tasyāṃ pralāpinyāṃ prekṣavāpte jane jinaḥ
anāthabandhuḥ karuṇā sindhustenāyayau pathā //

bhavabhramāsaktapariśramāṇāṃ rāgādidoṣairupatāpitānām
āśvāsanenāmṛtasodareṇa limpanniva dyāṃ dyuticandanena //

dṛṣṭvā tamāpadgatamugraroga bhagnaṃ nimagnaṃ vyasane vivignam
vyalambatārdraḥ karuṇārasena tattāpaśāntyai bhagavāñjinendraḥ //

tatsaṃnidhānena muhūrtamātraṃ sa nirvyathaḥ svāsthyamivāsasāda
nihanti pāpaṃ kuśalaṃ prasūte saṃdarśanaṃ sattvahitāśayānām //

jñātvātha candanaḥ prāptaṃ bhagavantaṃ tathāgatam
vikasatkusumasmeraṃ pūjāmādāya niryayau //

bhagavānapi sāścarya prabhāvādudgataṃ bhuvaḥ
haimaṃ kamalamāruhya tasthau paryaṅkalīlayā //

praṇataṃ caraṇālīnaṃ pūjāvyagrakaraṃ puraḥ
babhāṣe bhagavānprīto bhikṣusaṃsadi candanam //

kimayaṃ yācamāno 'pi varākastāḍitaḥ krudhā
kṛtaṃ na kṛpaṇe kasmāt karuṇākomalaṃ manaḥ //

dayārdrāḥ sarvasattveṣu bhavanti vimalāśayāḥ
evaṃvidhānāṃ duḥkhānāṃ kāraṇaṃ kaluṣaṃ manaḥ //

kṛtakrūrāpakāreṣu vidveṣaparuṣeṣvapi
bhavanti santaḥ kleśoṣma śoṣiteṣu na karkaśāḥ //

kliṣṭaḥ kaṣṭaṃ kadaryo 'yaṃ lobhenāparajanmani
apradānodyatenādya kāyakleśena pīḍitaḥ //

eṣa nandastava pitā pūrṇārthamalasaṃcayāt
āvṛtaḥ pāparogeṇa caṇḍālatvamupāgataḥ //

janmāntare 'pyato 'nyasmin rogayogānmumūrṣaṇā
suvarṇaṃ dattametena tenāyaṃ sadhano 'bhavat //

antyakleśadaśāyāṃ yan mumūrṣuḥ saṃprayacchati
taccābhogyaṃ bhavatyasya lobhādanyeṣu janmasu (?) //

datta na vittaṃ karuṇānimittaṃ lobhapravṛttaṃ kṛtameva cittam
yaiḥ saṃcayosāharasaiḥ pranṛttaṃ śocanti te pātakamātmavṛttam //

ityuktvā bhagavānpuṇyāṃ vidadhe dharmadeśanām
yayā kleśaprahāṇārham arhattvaṃ prāpa candanaḥ //

tasmānna darpaḥ puruṣeṇa kāryaḥ pravardhamānena dhanodayena
adānabhogopahataṃ hi vittaṃ puṃsāṃ paratreha ca durnimittam //