Darpadalana · Chapter 1

praśāntāśeṣavighnāya darpasarpāpasarpaṇāt
satyāmṛtanidhānāya svaprakāśavikāsine //

saṃsāravyatirekāya hṛtotsekāya cetasaḥ
praśamāmṛtasekāya vivekāya namo namaḥ //

kṣemendraḥ suhṛdāṃ prītyā darpadoṣacikitsakaḥ
svāsthyāya kurute yatnaṃ madhuraiḥ sūktibheṣajaiḥ //

kulaṃ vittaṃ śrutaṃ rūpaṃ śauryaṃ dānaṃ tapastathā
prādhānyena manuṣyāṇāṃ saptaite madahetavaḥ //

ahaṃkārābhibhūtānāṃ bhūtānāmiva dehinām
hitāya darpadalanaṃ kriyate mohaśāntaye //

kulaṃ kulaṃ kalayatāṃ mohānmithyābhimāninām
lagnaḥ ko 'yaṃ na jānīmaḥ stabdhagrīvāgrahagrahaḥ //

kulasya kamalasyeva mūlamanviṣyate yadi
doṣapaṅkaprastāntas tadāvaśyaṃ prakāśate //

yathā jātyaturaṃgasya na śakyajjātya(?)mucyate
tathā guṇavataḥ sūnur nirguṇastatkulodbhavaḥ //

ekaścetpūrvapuruṣaḥ kule yajvā bahuśrutaḥ
aparaḥ pāpakṛnmūrkhaḥ kulaṃ kasyānurvartatām //

loke kulaṃ kulaṃ tāvad yāvatpūrvasamanvayaḥ
guṇaprabhāve vicchinne samāptaṃ sakalaṃ kulam //

kulābhimānaḥ kasteṣāṃ jaghanyasthānajanmanām
kulakūlaṃkaṣā yeṣāṃ jananyo nimnagāḥ striyaḥ //

kulīnasya kulīnasya navadāridryalajjayā
kiṃ kulenākulīnāgre yāñcādainyapralāpinaḥ //

guṇavatkulajāto 'pi nirguṇaḥ kena pūjyate
dogdhrīkulodbhavā dhenur vandhyā kasyopayujyate //

svayaṃ kulakṛtastasmād vicārya tyajyatāṃ madaḥ
guṇādhīnaṃ kulaṃ jñātvā guṇeṣvādhīyatāṃ matiḥ //

mūlānveṣaṇacintyamānamaniśaṃ nāstyeva puṃsāṃ kulaṃ strīṇāṃ yatra paramparaiva tanute saṃtānatantukramam
etāsāṃ kṛtakaprapañcaracanālajjāvatīnāṃ puraḥ saṃsaktasmararūḍhagūḍhacaritaṃ tattvena jānāti kaḥ //

kulābhimānābharaṇasya mātā pitāmahī vā prapitāmahī vā
yoṣitsvabhāvena yadi praduṣṭā tadeṣa doṣaḥ kulamūlaghātaḥ //

sūryavaṃśe triśaṅkuryaś caṇḍālo 'bhūnmahīpatiḥ
dilīparaghurāmādyāḥ kṣitipāstatkulodbhavāḥ //

bhūbhujāṃ somavaṃśyānāṃ yaḥ pūrvapuruṣo budhaḥ
gurutalpe sa candrasya jāto jagati viśrutaḥ //

kanyāyāstanayaḥ karṇaḥ kṣetrajāḥ pāṇḍunandanāḥ
sāmānyakulacarcābhiḥ kimanyābhiḥ prayojanam //

mathurāyāmabhūtpūrvaṃ brāhmaṇaḥ śrīmatāṃ varaḥ
yajvā śrutanidhirnāma śrutimānviśrutaśrutaḥ //

tasya muktālatā nāma prāṃśuvaṃśasamudbhavā
babhūva vallabhā patnī lāvaṇyalalitākṛtiḥ //

tasyāṃ tasyābhavatkāntaḥ suvṛttaḥ saguṇāgraṇīḥ
putrastejonidhirnāma vidyāvimaladarpaṇaḥ //

sa dhīmānvedavidvādī kaviḥ sarvakalālayaḥ
sabhāsu viduṣāṃ cakre lajjayāvanataṃ śiraḥ //

taṃ darpadoṣajvaritaṃ grīvāstambhayutaṃ rahaḥ
praśamāya pitā snehāt pathyaṃ vaktuṃ pracakrame //

putra mithyābhimānena kiṃ prayāto 'si mūḍhatām
yanmadadviradārūḍhaḥ pūjyapūjāsu lajjase //

nāstyupāyaḥ sa saṃsāre darpaśvabhranipātinām
mūḍhānāṃ kriyate yena kṣanaṃ hastāvalambanam //

kaṣṭaṃ kenopadiṣṭaste vinaṣṭavinayasmṛteḥ
madaḥ sādhujanāviṣṭaḥ kulavidyādhanodbhavaḥ //

asthiraḥ kulasaṃbandhaḥ sadā vidyāvivādinī
mado mohāya mithyaiva muhūrtanidhanaṃ dhanam //

etadeva kulīnatvam etadeva guṇārjanam
yatsadaiva satāṃ satsu vinayāvanataṃ śiraḥ //

dayaiva viditā vidyā satyamevākṣayaṃ dhanam
akalaṅkavivekānāṃ śīlamevāmalaṃ kulam //

abhogasubhagā bhūtir adainyadhavalaṃ kulam
adarpaviśadā vidyā bhavatyunnatacetasām //

dveṣaḥ kasya na doṣāya prītiḥ kasya na bhūtaye
darpaḥ kasya na pātāya nonnatyai kasya namratā //

tyāginā kiṃ daridreṇa kiṃ kulīnena pāpinā
tuṣṭena kiṃ kadaryeṇa darpāndhena budhena kim //

vairāyate suhṛdbhāvaḥ pradānaṃ haraṇāyate
darpabhūtābhibhūtasya vidyā maurkhyaśatāyate //

guṇināṃ matsaraḥ śatrur lubdhānāmatiyācakaḥ
sarva eva sadarpāṇāṃ na kaścitpriyavādinām //

tasmātkāryastvayā putra nāhaṃkāraḥ kadācana
darpodgrīvaḥ kilogreṇa mohagrāheṇa gṛhyate //

vaṃśenonnatiśālinā guṇagaṇenāntaścamatkāriṇā rūpeṇātimanohareṇa mahatā vittena vṛttena vā
rohanmohamahātarurmadamayaḥ saṃjāyate yaḥ sadā tasyādau dṛḍharūḍhamūladalane kāryo 'bhiyogastvayā //

guṇeṣvanādaraṃ putra prāptaśrīrapi mā kṛthāḥ
saṃpūrṇo 'pi ghaṭaḥ kūpād guṇacchinnaḥ patatyadhaḥ //

kulābhimānaṃ tyaja saṃvṛttāgraṃ dhanābhimānaṃ tyaja dṛṣṭanaṣṭam
vidyābhimānaṃ tyaja paṇyarūpaṃ rūpābhimānaṃ tyaja kālalehyam //

putra prayatnena vibodhito 'si na muñcasi tvaṃ yadi darpamoham
tadeṣa te yāsyati śalyabhāvaṃ tīvrābhitāpaprasavo 'bhimānaḥ //

vibhūtinalinīgajaḥ sujanamānabhaṅgaśani nipātapathadaiśikaḥ sukṛtacitradhūmodgamaḥ
parāśayanavajvaraścaritacandrabimbāmbudaḥ sadā samadacetasāṃ guṇavināśaheturmadaḥ //

anityateyaṃ yadi nityatā syāt sarvaṃ na pāke virasaṃ yadi syāt
kulārthavidyādikṛto 'bhimānas tadaiṣa te syānna viḍambanīyaḥ //

ahaṃ vādī vidyāparicayaguruḥ sarvaviduṣām ahaṃ mānī vāṇīprasaraparipākena sukaviḥ
ahaṃ līlāhaṃsaḥ kuvalayadṛśāṃ mānasacaraḥ karotyantaḥ puṃsāmiti madapiśācaḥ paricayam //

lakṣmīḥ kṣaṇakṣayavatī parirakṣitāpi kāyo 'pyapāyanicayasya nikāya eva
saṃbhogayogasukhasaṃgatirapyatathyā mithyābhimānakalanāghana eṣa śāpaḥ //

ityukto 'pyasakṛtpitrā līlāmīlitalocanaḥ
sa yayau mattahastīva vegādagaṇitāṅkuśaḥ //

pādena kṣitimālikhanti samadāḥ kopoṣṇaniḥśvāsinas tiryagjihmanirīkṣaṇairvidadhati bhrūbhaṅgabhīmaṃ mukham
sasvedāṅgulikandalīnikaṣaṇaistāmyallalāṭatvacaḥ kampante hitamantravādasamaye bhūtābhibhūtā iva //

sa kadācidvarāśveṣu sthiteṣu javakautukāt
pratasthe kharamāruhya vayasyagṛhamutsave //

tena tīkṣṇapratodena codyamānaḥ punaḥ punaḥ
kharastīvravyathārto 'bhūt prakṣaratkṣatajokṣitaḥ //

srutākṣaḥ kathitakleśaḥ svasvanocitasaṃjñayā
so 'vadatsaṃmukhāyātāṃ gardabhīṃ jananīṃ nijām //

mātarbrāhmaṇaputro 'yaṃ paśya māmadhamāśayaḥ
vidārayanpratodena vahantaṃ hantumudyataḥ //

kiṃ karomi yamenāhaṃ labdho 'nena durātmanā
avaṭe pātayāmyenaṃ tanuṃ śvabhre kṣipāmi vā //

ityārtarāviṇaṃ putraṃ sāśrunetrātha gardabhī
tamuvāca sasaṃtāpaṃ snehasaṃkrantatadyathā //

vahainaṃ durmadaṃ putra sahasva viṣamāṃ vyathām
asya nāstyeva hṛdaye dāruṇe karuṇākaṇaḥ //

raudraḥ śūdreṇa jāto 'yaṃ brāhmaṇyāṃ brahmavarjitaḥ
paraduḥkhaṃ na jānāti caṇḍaṃ caṇḍālaceṣṭitaḥ //

dayādaridraṃ hṛdayaṃ vacaḥ krakacakarkaśam
yonisaṃkarajātānām etatpratyakṣalakṣaṇam //

navanītopamā vāṇī karuṇākomalaṃ manaḥ
ekabījaprajātānāṃ bhavatyavanataṃ śiraḥ //

raṭati kaṭukāṭopaṃ kopādakāraṇavairavān spṛśati na dayāṃ dainyāpanne vijātitayā śaṭhaḥ
kṣaṇarasikatālolaḥ sevāśritānavamanyate guṇiṣu kurute garvodgārānakharvagalaḥ khalaḥ //

iti duḥsahamākarṇya gardabhīvacanaṃ dvijaḥ
sarvaprāṇisvanābhijñaḥ saṃmohābhihato 'patat //

sa labdhasaṃjñaḥ sucirān meruśṛṅgādiva cyutaḥ
tatyāja sahasā darpaṃ naṣṭākhilakulonnatiḥ //

saṃmūrcchito viṣeṇeva sa gatvā māturantikam
yathāśrutaṃ nivedyāsyai sarvaṃ papraccha tāṃ rahaḥ //

tanutyāgapravṛttena pṛṣṭā sā tena śāpitā
adhomukhī tamavadad vailakṣyalulitākṣaraiḥ //

lajjākaramasatkarma kathaṃ tatkathayāmi te
saṃsārādapi sāścaryaṃ gahanaṃ strīviceṣṭitam //

api kuñjarakarṇāgrād api pippalapallavāt
api vidyudvilasitād vilolaṃ lalanāmanaḥ //

na bādhyante guṇaiḥ patyur na lakṣyante parīkṣakaiḥ
na dhanena nivāryante śīlatyāgodyatāḥ striyaḥ //

dhanayauvanasaṃjāta darpakāluṣyaviplavāḥ
kenonnataparibhraṣṭā vāryante nimnagāḥ striyaḥ //

dehapradāḥ prāṇaharā narāṇāṃ bhīrusvabhāvāḥ praviśanti vahnim
krūrāḥ paraṃ pallavapeśalāṅgyo mugdhā vidagdhānapi vañcayanti //

ahaṃ pura rajaḥsnātā kāle kusumulāñchane
ekākinī puṣpavane yauvanonmādinī sthitā //

vratadīkṣāpare patyau serṣyeva vinatānanā
unnatastanavinyasta hastā ciramacintayam //

etāḥ śvasanasotkampāḥ sajṛmbhāḥ ṣaṭpadasvanaiḥ
sotkaṇṭhamiva gāyanti latāḥ puṣparajakhalāḥ //

udbhinnayauvanākrāntā priyabhogaviyoginī
vrataśeṣajuṣaḥ patyur doṣeṇaivāsmi niṣphalā //

iti cintākṣaṇe tasmiṃl lagnābhimukhadarpaṇaḥ
nāpitaḥ parihāsākhyaḥ śīlaśatrurivāyayau //

sa māmekākinīṃ dṛṣṭvā naṣṭasaṃvṛttikātarām
pasparśotkampinīṃ pāda nakhagrahaṇalīlayā //

tatrāhaṃ vṛttakartavyā nīcasaṃgamalajjayā
adhomukhī cyutaṃ śīlaṃ vīkṣamāṇeva mūrcchitā //

avidūre carantī sā kharī sarvaṃ dadarśa tat
gūḍhagarbhapradaṃ caitat karma me kulapātakam //

āstāṃ kimanayā putra guptavṛttāntacarcayā
saṃvṛttānyeva śobhante śarīrāṇi kulāni ca //

iti māturvacaḥ śrutvā yātaḥ sa sahasāndhatām
jātimānāvapatanān nirjīvita ivābhavat //

atha gatvā nirāhāraḥ sa kailāsāṭṭāhāsinīm
āśāṃ brāhmaṇyabaddhāśaś cacāra suciraṃ tapaḥ //

tasyogratapasā tuṣṭaḥ svayameva śatakratuḥ
brāhmaṇyaṃ yācamānasya na dadau durlabhaṃ bhuvi //

punaḥ punaḥ sa tapasā saṃtāpitajagattrayaḥ
sahasrākṣavarātprāpa devatvaṃ na tu vipratām //

chandodevābhidhāno 'tha so 'bhavadbhuvi viśrutaḥ
pratyabdamekadivase hy arcanīyo mṛgīdṛśām //

saṃmohapātālaviśālasarpas tasmānna kāryaḥ kulajātidarpaḥ
śamakṣamādānadayāśrayāṇāṃ śīlaṃ viśālaṃ kulamāmananti //

mātā na yasyāstyavivekarāśiḥ punarbhavābdhirjanako na yasya
yasya prasaktā dayitā na tṛṣṇā sa eva loke kuśalī kulīnaḥ //