Charaka Samhita (with commentary) · Part 81100

kṣāre lāvaṇa iti jyotiṣmatyāḥ kṣāre // 2
sādhayed iti nirvāpayet // 3
lauhānāmityanenaiva lohāntarniviṣṭayoḥ suvarṇarajatayor grahaṇe siddhe punas tayor vacanaṃ tayor viśeṣeṇādaropadarśanārtham // 4
rasāyanaprabhāvād eva mahādhanatvam iti jñeyam // 5]
aindrī matsyākhyako brāhmī vacā brahmasuvarcalā /
pippalyo lavaṇaṃ hema śaṅkhapuṣpī viṣaṃ ghṛtam // Car_6,1.3.24
eṣāṃ triyavakān bhāgān hemasarpirviṣair vinā /
dvau yavau tatra hemnastu tilaṃ dadyādviṣasya ca // Car_6,1.3.25
sarpiṣaśca palaṃ dadyāttadaikadhyaṃ prayojayet /
ghṛtaprabhūtaṃ sakṣaudraṃ jīrṇe cānnaṃ praśasyate // Car_6,1.3.26
jarāvyādhipraśamanaṃ smṛtimedhākaraṃ param /
āyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ dhanyaṃ svaravarṇaprasādanam // Car_6,1.3.27
paramojaskaraṃ caitatsiddhamaindraṃ rasāyanam /
nainat prasahate kṛtyā nālakṣmīrna viṣaṃ na ruk // Car_6,1.3.28
śvitraṃ sakuṣṭhaṃ jaṭharāṇi gulmāḥ plīhā purāṇo viṣamajvaraśca /
medhāsmṛtijñānaharāśca rogāḥ śāmyantyanenātibalāśca vātāḥ // Car_6,1.3.29
[{Āyurvedadīpikā}
matsyākhyako macchu iti loke khyātaḥ anye tu aindrībhedaṃ matsyākhyakam āhuḥ // 1
triyavakāniti triyavapramāṇān // 2
ghṛtaprabhūtam ityannaviśeṣaṇam // 3
kṛtyā abhicāraḥ // 4]
maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaḥ prayojyaḥ kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam /
raso guḍūcyāstu samūlapuṣpyāḥ kalkaḥ prayojyaḥ khalu śaṅkhapuṣpyāḥ // Car_6,1.3.30
āyuḥpradānyāmayanāśanāni balāgnivarṇasvaravardhanāni /
medhyāni caitāni rasāyanāni medhyā viśeṣeṇa ca śaṅkhapuṣpī // Car_6,1.3.31
[{Āyurvedadīpikā}
maṇḍūkaparṇyā ityādayaś catvāro yogāḥ // 1]
pañcāṣṭau sapta daśa vā pippalīrmadhusarpiṣā /
rasāyanaguṇānveṣī samāmekāṃ prayojayet // Car_6,1.3.32
tisrastisrastu pūrvāhṇaṃ bhuktvāgre bhojanasya ca /
pippalyaḥ kiṃśukakṣārabhāvitā ghṛtabharjitāḥ // Car_6,1.3.33
prayojyā madhurasammiśrā rasāyanaguṇaiṣiṇā /
jetuṃ kāsaṃ kṣayaṃ śoṣaṃ śvāsaṃ hikkāṃ galāmayān // Car_6,1.3.34
arśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ pāṇḍutāṃ viṣamajvaram /
vaisvaryaṃ pīnasaṃ śophaṃ gulmaṃ vātabalāsakam // Car_6,1.3.35
[{Āyurvedadīpikā}
pañcetyādau saṃkhyāvyatikrameṇānuktasaṃkhyānām api pippalīnām upayogaṃ sūcayati // 1
yadāpi trīṇi dravyāṇi nātyupayuñjīta pippalīṃ kṣāraṃ lavaṇam ityuktaṃ tathāpīha dravyāntarasaṃyuktānāṃ pippalīnām abhyāso na viruddhaḥ kiṃvā uktapippalīrasāyanavyatirekeṇotsargāpavādanyāyāt sa niṣedho jñeyaḥ // 2
kiṃśukaḥ palāśaḥ // 3]
kramavṛddhyā daśāhāni daśapaippalikaṃ dinam /

vardhayet payasā sārdhaṃ tathaivāpanayet punaḥ // Car_6,1.3.36
jīrṇe jīrṇe ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā /
pippalīnāṃ sahasrasya prayogo'yaṃ rasāyanam // Car_6,1.3.37
piṣṭās tā balibhiḥ sevyāḥ śṛtā madhyabalair naraiḥ /
cūrṇīkṛtā hrasvabalair yojyā doṣāmayān prati // Car_6,1.3.38
daśapaippalikaḥ śreṣṭho madhyamaḥ ṣaṭ prakīrtitaḥ /
prayogo yas triparyantaḥ sa kanīyān sa cābalaiḥ // Car_6,1.3.39
bṛṃhaṇaṃ svaryam āyuṣyaṃ plīhodaravināśanam /
vayasaḥ sthāpanaṃ medhyaṃ pippalīnāṃ rasāyanam // Car_6,1.3.40
jaraṇānte 'bhayām ekāṃ prāgbhuktād dve vibhītake /
bhuktvā tu madhusarpirbhyāṃ catvāryāmalakāni ca // Car_6,1.3.41
prayojayan samām ekāṃ triphalāyā rasāyanam /
jīved varṣaśataṃ pūrṇam ajaro 'vyādhireva ca // Car_6,1.3.42
traiphalenāyasīṃ pātrīṃ kalkenālepayen navām /
tam ahorātrikaṃ lepaṃ pibet kṣaudrodakāplutam // Car_6,1.3.43
prabhūtasneham aśanaṃ jīrṇe tatra praśasyate /
ajaro 'ruk samābhyāsāj jīvec caiva samāḥ śatam // Car_6,1.3.44
madhukena tugākṣīryā pippalyā kṣaudrasarpiṣā /
triphalā sitayā cāpi yuktā siddhaṃ rasāyanam // Car_6,1.3.45
sarvalauhaiḥ suvarṇena vacayā madhusarpiṣā /
viḍaṅgapippalībhyāṃ ca triphalā lavaṇena ca // Car_6,1.3.46
saṃvatsaraprayogeṇa medhāsmṛtibalapradā /
bhavatyāyuḥpradā dhanyā jarāroganibarhaṇī // Car_6,1.3.47
anamlaṃ ca kaṣāyaṃ ca kaṭu pāke śilājatu /
nātyuṣṇaśītaṃ dhātubhyaścaturbhyastasya sambhavaḥ // Car_6,1.3.48
hemnaśca rajatāttāmrādvarāt kṛṣṇāyasādapi /
rasāyanaṃ tadvidhibhistad vṛṣyaṃ tacca roganut // Car_6,1.3.49
vātapittakaphaghnaiśca niryūhaistatsubhāvitam /
vīryotkarṣaṃ paraṃ yāti sarvairekaikaśo 'pi vā // Car_6,1.3.50
[{Āyurvedadīpikā}
śilājaturasāyanaṃ darśayituṃ śilājatuno 'bhyarhitasya guṇāneva tāvadāha anamlam ityādi // 1
varāditi śreṣṭhāt // 2
suśrute yadyapi trapusīsambhavaṃ prakṣipya ṣaḍvidhaśilājatu sāmānyena roge rasāyanādhikāre coktaṃ tathāpīha rasāyanādhikāre tadadhikṛtacaturvidham evoktam // 3]
prakṣiptoddhṛtam apy enat punas tat prakṣiped rase /
koṣṇe saptāhametena vidhinā tasya bhāvanā // Car_6,1.3.51
pūrvoktena vidhānena lohaiścūrṇīkṛtaiḥ saha /
tatpītaṃ payasā dadyād dīrghamāyuḥ sukhānvitam // Car_6,1.3.52
jarāvyādhipraśamanaṃ dehadārḍhyakaraṃ param /
medhāsmṛtikaraṃ dhanyaṃ kṣīrāśī tatprayojayet // Car_6,1.3.53
prayogaḥ saptasaptāhās trayaś caikaśca saptakaḥ /

nirdiṣṭas trividhastasya paro madhyo'varastathā // Car_6,1.3.54
palamardhapalaṃ karṣo mātrā tasya tridhā matā /
[{Āyurvedadīpikā}
śilājatubhāvanāvidhim āha prakṣiptetyādi // 1
prakṣiptānantaramuddhṛtaṃ prakṣiptoddhṛtam // 2
lauhaiḥ saheti bhāgāniyame lohasamānabhāgatā śilājatunaḥ // 3
prayogaḥ saptasaptāhā iti saptasaptāhavyāpakaprayoga ityarthaḥ evaṃ trayaś caikaśca saptaka ityatrāpi boddhavyam // 4]
jāterviśeṣaṃ savidhiṃ tasya vakṣyāmyataḥ param // Car_6,1.3.55
hemādyāḥ sūryasaṃtaptāḥ sravanti giridhātavaḥ /
jatvābhaṃ mṛdu mṛtsnācchaṃ yanmalaṃ tacchilājatu // Car_6,1.3.56
madhuraśca satiktaśca japāpuṣpanibhaśca yaḥ /
kaṭurvipāke śītaśca sa suvarṇasya nisravaḥ // Car_6,1.3.57
rūpyasya kaṭukaḥ śvetaḥ śītaḥ svādu vipacyate /
tāmrasya barhikaṇṭhābhastiktoṣṇaḥ pacyate kaṭu // Car_6,1.3.58
yastu guggulukābhāsastiktako lavaṇānvitaḥ /
kaṭurvipāke śītaśca sarvaśreṣṭhaḥ sa cāyasaḥ // Car_6,1.3.59
gomūtragandhayaḥ sarve sarvakarmasu yaugikāḥ /
rasāyanaprayogeṣu paścimastu viśiṣyate // Car_6,1.3.60
yathākramaṃ vātapitte śleṣmapitte kaphe triṣu /
viśeṣataḥ praśasyante malā hemādidhātujāḥ // Car_6,1.3.61
[{Āyurvedadīpikā}
savidhim iti vidhānasahitam // 1
śilājatuvidhānaṃ ca yathākramaṃ vātapitte ityādigranthena vaktavyam // 2
hemādiśabdeneha hemādisambhavasthānabhūtaśilocyate yato na sākṣāt suvarṇādibhya eva śilājatu sravati // 3
mṛtsnaṃ masṛṇam acchaṃ svaccham // 4
yastu rūpyabhave kaṭurase viruddhaḥ svāduḥ pāka uktaḥ sa utsargāpavādanyāyena jñeyaḥ // 5
vīryaṃ tu tāmrabhavasyoṣṇasya tathā trayāṇāṃ ca śītatvayuktānām atyuṣṇaśītavīryatāyā avakāśo nāsti ataḥ sāmānyaguṇakathane nātyuṣṇaśītam itipadena uṣṇasya śītasya ca vīryasya prakarṣo niṣidhyate tenānuṣṇāśītatvaṃ vidhīyate tataśca śilājatuni vīryaṃ śītam uṣṇaṃ vābhihitamapi na balavadbhavatīti labhyate // 6]
śilājatuprayogeṣu vidāhīni gurūṇi ca /
varjayet sarvakālaṃ tu kulatthānparivarjayet // Car_6,1.3.62
te hy atyantaviruddhatvād aśmano bhedanāḥ param /
loke dṛṣṭāstatasteṣāṃ prayogaḥ pratiṣidhyate // Car_6,1.3.63
payāṃsi takrāṇi rasāḥ sayūṣās toyaṃ samūtrā vividhāḥ kaṣāyāḥ /
āloḍanārthaṃ girijasya śastās te te prayojyāḥ prasamīkṣya kāryam // Car_6,1.3.64
na so 'sti rogo bhuvi sādhyarūpaḥ śilāhvayaṃ yaṃ na jayet prasahya /
tat kālayogairvidhibhiḥ prayuktaṃ svasthasya corjāṃ vipulāṃ dadāti // Car_6,1.3.65
karapracitike pāde daśa ṣaṭ ca maharṣiṇā /
rasāyanānāṃ siddhānāṃ saṃyogāḥ samudāhṛtāḥ // Car_6,1.3.66
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye karapracitīyo nāma rasāyanapādastṛtīyaḥ // Car_6,1.3.67
[{Āyurvedadīpikā}
śilājatuprayogeṣviti bahuvacanamāloḍanādibhedena prayogabhedaṃ buddhisthīkṛtya jñeyam // 1

śilājatuprayoge guruniṣedhe'pi viśeṣavacanāt kṣīrādiprayogaḥ // 2
sarvakālamiti yāvadrasāyanāhitā guṇāḥ santi // 3
kecit tu yāvajjīvaṃ kulatthavarjanam āhuḥ yaduktaṃ suśrute tadbhāvitaḥ kapotāṃśca kulatthāṃśca vivarjayet iti // 4
śilājatuprayogaṃ stauti na so 'stītyādi // 5]
Carakasaṃhitā, Cikitsāsthāna, 1 [Rasāyanādhyāya], 4 [Āyurvedasamutthānīya]
athāta āyurvedasamutthānīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ // Car_6,1.4.1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ // Car_6,1.4.2
[{Āyurvedadīpikā}
āyurvedasamutthānīyo nāma rasāyanapādaḥ pāriśeṣyād ucyate āyurvedasamutthānam asminn astīti matvarthīyacchapratyayeṇāyurvedasamutthānīyaḥ // 1]
ṛṣayaḥ khalu kadācicchālīnā yāyāvarāśca grāmyauṣadhyāhārāḥ santaḥ sāmpannikā mandaceṣṭā nātikalyāśca prāyeṇa babhūvuḥ /
te sarvāsām itikartavyatānām asamarthāḥ santo grāmyavāsakṛtamātmadoṣaṃ matvā pūrvanivāsam apagatagrāmyadoṣaṃ śivaṃ puṇyam udāraṃ medhyam agamyam asukṛtibhir gaṅgāprabhavam amaragandharvakiṃnarānucaritam anekaratnanicayamacintyādbhutaprabhāvaṃ brahmarṣisiddhacāraṇānucaritaṃ divyatīrthauṣadhiprabhavam atiśaraṇyaṃ himavantam amarādhipatiguptaṃ jagmur bhṛgvaṅgiro'trivasiṣṭhakaśyapāgastyapulastyavāmadevāsitagautamaprabhṛtayo maharṣayaḥ // Car_6,1.4.3
[{Āyurvedadīpikā}
ṛṣīṇāṃ śālīnatvaṃ yāyāvaratvaṃ ca karmaviśeṣaparigrahāt // 1
sampannam anu upayujyanta iti sāmpannikāḥ // 2
nātikalyā iti nātinīrogāḥ // 3
itikartavyatā vyāpāraḥ // 4
indraparyāyakathanaṃ stutyarthaṃ stutiś ceyam indrasyāyurvedaprakāśakatvāt // 5]
tān indraḥ sahasradṛg amaragurur abravītsvāgataṃ brahmavidāṃ jñānatapodhanānāṃ brahmarṣīṇām /
asti nanu vo glānir aprabhāvatvaṃ vaisvaryaṃ vaivarṇyaṃ ca grāmyavāsakṛtam asukham asukhānubandhaṃ ca grāmyo hi vāso mūlam aśastānāṃ tat kṛtaḥ puṇyakṛdbhir anugrahaḥ prajānāṃ svaśarīramavekṣituṃ kālaḥ kālaścāyamāyurvedopadeśasya brahmarṣīṇām ātmanaḥ prajānāṃ cānugrahārtham āyurvedamaśvinau mahyaṃ prāyacchatāṃ prajāpatiraśvibhyāṃ prajāpataye brahmā prajānām alpam āyur jarāvyādhibahulam asukham asukhānubandham alpatvād alpatapodamaniyamadānādhyayanasaṃcayaṃ matvā puṇyatamam āyuḥprakarṣakaraṃ jarāvyādhipraśamanam ūrjaskaram amṛtaṃ śivaṃ śaraṇyamudāraṃ bhavanto mattaḥ śrotumarhatāthopadhārayituṃ prakāśayituṃ ca prajānugrahārthamārṣaṃ brahma ca prati maitrīṃ kāruṇyam ātmanaś cānuttamaṃ puṇyamudāraṃ brāhmamakṣayaṃ karmeti // Car_6,1.4.4
tacchrutvā vibudhapativacanam ṛṣayaḥ sarva evāmaravaram ṛgbhis tuṣṭuvuḥ prahṛṣṭāśca tadvacanamabhinananduśceti // Car_6,1.4.5
[{Āyurvedadīpikā}
asukhānubandhamiti rogarūpam asukham anubadhnātītyasukhānubandham // 1
mūlamiti kāraṇam // 2
kṛtaḥ prajānāmanugraha iti grāme sthitvā āyurvedoktārogyasādhanadharmādiprakāśanena prajānugrahaḥ kṛta evetyarthaḥ // 3
ayaṃ śabda ubhābhyāṃ kālaśabdābhyāṃ yojanīyaḥ // 4
prajāpataye brahmeti chedaḥ // 5
prajānām alpādikam āyurmattveti yojanā // 6
alpatvāt āyuṣa iti śeṣaḥ // 7
alpastapaḥprabhṛtīnāṃ saṃcayo'smin alpe āyuṣi tat tathā // 8
pratiśabdo maitryādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate // 9
athaśabdaś cādhikāre // 10
tena maitrīkāruṇyādīnyadhikṛtya yaṃ brahmā prajāpataye'dāt tamanuśrotum arhateti yojanā // 11
yadyapi ca ṛṣayo bharadvājadvārā indrādadhigatāyurvedāḥ tathāpi grāmyavāsakṛtamanoglānyā na tathā sphuṭārtho vartata iti śaṅkayā punarindras tānupadiśati // 12]
athendras tadāyurvedāmṛtam ṛṣibhyaḥ saṃkramyovāca etatsarvamanuṣṭheyam ayaṃ ca śivaḥ kālo rasāyanānāṃ divyāścauṣadhayo himavatprabhavāḥ prāptavīryāḥ tadyathā aindrī brāhmī payasyā kṣīrapuṣpī śrāvaṇī mahāśrāvaṇī śatāvarī vidārī jīvantī punarnavā nāgabalā sthirā vacā chattrā aticchatrā medā mahāmedā jīvanīyāścānyāḥ payasā prayuktāḥ ṣaṇmāsāt paramāyurvayaśca taruṇamanāmayatvaṃ svaravarṇasampadam upacayaṃ medhāṃ smṛtimuttamabalam iṣṭāṃścāparān bhāvān āvahanti siddhāḥ // Car_6,1.4.6
[{Āyurvedadīpikā}
mahāśrāvaṇī alambuṣā // 1
aticchatrā madhurikā // 2]
brahmasuvarcalā nāmauṣadhir yā hiraṇyakṣīrā puṣkarasadṛśapattrā ādityaparṇī nāmauṣadhiryā sūryakāntā iti vijñāyate suvarṇakṣīrā sūryamaṇḍalākārapuṣpā ca nārīnāmauṣadhiḥ aśvabalā iti vijñāyate yā bilvajasadṛśapattrā kāṣṭhagodhā nāmauṣadhir godhākārā sarpānāmauṣadhiḥ sarpākārā somo nāmauṣadhirājaḥ pañcadaśaparvā sa soma iva hīyate vardhate ca padmā nāmauṣadhiḥ padmākārā padmaraktā padmagandhā ca ajānām auṣadhiḥ ajaśṛṅgī iti vijñāyate nīlā nāmauṣadhistu nīlakṣīrā nīlapuṣpā latāpratānabahuleti āsāmoṣadhīnāṃ yāṃ yāmevopalabheta tasyās tasyāḥ svarasasya sauhityaṃ gatvā snehabhāvitāyām ārdrapalāśadroṇyāṃ sapidhānāyāṃ digvāsāḥ śayīta tatra pralīyate ṣaṇmāsena punaḥ sambhavati tasyājaṃ payaḥ pratyavasthāpanaṃ ṣaṇmāsena devatānukārī bhavati vayovarṇasvarākṛtibalaprabhābhiḥ svayaṃ cāsya sarvavācogatāni prādurbhavanti divyaṃ cāsya cakṣuḥ śrotraṃ ca bhavati gatir yojanasahasraṃ daśavarṣasahasrāṇy āyur anupadravaṃ ceti // Car_6,1.4.7
[{Āyurvedadīpikā}
brahmasuvarcalāprabhṛtayo yathoktalakṣaṇā divyauṣadhayo nātiprasiddhāḥ // 1

ādityaparṇī sūryāvartameva deśaviśeṣajātaṃ kecid varṇayanti // 2
aśvabaleti jñāyata iti ṛṣibhirevānena nāmnā jñāyate nalaukikaiḥ lokāprasiddhatvāt // 3
soma iva vardhate hīyata iti yathāsomavṛddhikṣayau tathā tatkālameva tasya vṛddhikṣayau bhavataḥ // 4
pralīyata iti druto bhavati anye tu mūrchatīti varṇayanti // 5
pratyavasthāpanamiti āhārasevāyāṃ yojyam ityarthaḥ // 6
sarvavācogatāni sarvavākyaviśeṣāḥ // 7]
divyānāmoṣadhīnāṃ yaḥ prabhāvaḥ sa bhavadvidhaiḥ /
śakyaḥ soḍhumaśakyastu syātsoḍhumakṛtātmabhiḥ // Car_6,1.4.8
oṣadhīnāṃ prabhāveṇa tiṣṭhatāṃ sve ca karmaṇi /
bhavatāṃ nikhilaṃ śreyaḥ sarvamevopapatsyate // Car_6,1.4.9
vānaprasthairgṛhasthaiśca prayatairniyatātmabhiḥ /
śakyā oṣadhayo hy etāḥ sevituṃ viṣayābhijāḥ // Car_6,1.4.10
[{Āyurvedadīpikā}
etaddivyaṃ rasāyanamṛṣibhistadvidhair vā sevyam iti darśayann āha divyānām ityādi // 1
viṣayābhijā iti svocitapuṇyadeśe jātā ityarthaḥ apuṇye tu deśe divyauṣadhijanmaiva na bhavati bhavantyo 'pi nirvāryā bhavantīti bhāvaḥ // 2]
yāstu kṣetraguṇaisteṣāṃ madhyamena ca karmaṇā /
mṛduvīryatarās tāsāṃ vidhirjñeyaḥ sa eva tu // Car_6,1.4.11
paryeṣṭuṃ tāḥ prayoktuṃ vā ye 'samarthāḥ sukhārthinaḥ /
rasāyanavidhisteṣāmayamanyaḥ praśasyate // Car_6,1.4.12
[{Āyurvedadīpikā}
samprati brahmasuvarcalādīnāṃ yathā mṛduvīryatvaṃ bhavati tadāha yās tv ityādi // 1
kṣetraguṇair iti himālayādipraśastadeśavyatiriktakṣetradharmaiḥ // 2
teṣāmiti ṛṣivyatiriktānāṃ vānaprasthādīnām // 3
madhyamena ca karmaṇeti asamyakprayogeṇa kiṃvā anatimahatādṛṣṭena // 4]
balyānāṃ jīvanīyānāṃ bṛṃhaṇīyāś ca yā daśa /
vayasaḥ sthāpanānāṃ ca khadirasyāsanasya ca // Car_6,1.4.13
kharjūrāṇāṃ madhūkānāṃ mustānāmutpalasya ca /
mṛdvīkānāṃ viḍaṅgānāṃ vacāyāścitrakasya ca // Car_6,1.4.14
śatāvaryāḥ payasyāyāḥ pippalyā joṅgakasya ca /
ṛddhyā nāgabalāyāśca dvāradāyā dhavasya ca // Car_6,1.4.15
triphalākaṇṭakāryoś ca vidāryāścandanasya ca /
ikṣūṇāṃ śaramūlānāṃ śrīparṇyāstiniśasya ca // Car_6,1.4.16
rasāḥ pṛthak pṛthag grāhyāḥ palāśakṣāra eva ca /
eṣāṃ palonmitān bhāgān payo gavyaṃ caturguṇam // Car_6,1.4.17
dve pātre tilatailasya dve ca gavyasya sarpiṣaḥ /
tat sādhyaṃ sarvam ekatra susiddhaṃ snehamuddharet // Car_6,1.4.18
tatrāmalakacūrṇānāmāḍhakaṃ śatabhāvitam /
svarasenaiva dātavyaṃ kṣaudrasyābhinavasya ca // Car_6,1.4.19
śarkarācūrṇapātraṃ ca prasthamekaṃ pradāpayet /
tugākṣīryāḥ sapippalyāḥ sthāpyaṃ saṃmūrchitaṃ ca tat // Car_6,1.4.20

sucaukṣe mārttike kumbhe māsārdhaṃ ghṛtabhāvite /
mātrāmagnisamāṃ tasya tata ūrdhvaṃ prayojayet // Car_6,1.4.21
hematāmrapravālānām ayasaḥ sphaṭikasya ca /
muktāvaiḍūryaśaṅkhānāṃ cūrṇānāṃ rajatasya ca // Car_6,1.4.22
prakṣipya ṣoḍaśīṃ mātrāṃ vihāyāyāsamaithunam /
jīrṇe jīrṇe ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā // Car_6,1.4.23
sarvarogapraśamanaṃ vṛṣyamāyuṣyam uttamam /
sattvasmṛtiśarīrāgnibuddhīndriyabalapradam // Car_6,1.4.24
paramūrjaskaraṃ caiva varṇasvarakaraṃ tathā /
viṣālakṣmīpraśamanaṃ sarvavācogatapradam // Car_6,1.4.25
siddhārthatāṃ cābhinavaṃ vayaśca prajāpriyatvaṃ ca yaśaśca loke /
prayojyam icchadbhiridaṃ yathāvad rasāyanaṃ brāhmamudāravīryam // Car_6,1.4.26
[{Āyurvedadīpikā}
balyānām ityādau joṅgakam aguru // 1
dvāradā śākataruḥ kapikacchur vā // 2
śrīparṇī gambhārī // 3
palāśakṣāraḥ palāśakṣārodakam // 4
sucaukṣe iti suviśuddhe // 5
agnisamāmiti agnyanurūpām // 6
ṣoḍaśīṃ mātrāmiti āmalakādicūrṇayuktaghṛtāpekṣayā ṣoḍaśabhāgo hemādicūrṇād grāhyaḥ // 7]
samarthānāmarogāṇāṃ dhīmatāṃ niyatātmanām /
kuṭīpraveśaḥ kṣaṇināṃ paricchadavatāṃ hitaḥ // Car_6,1.4.27
ato'nyathā tu ye teṣāṃ sauryamārutiko vidhiḥ /
tayoḥ śreṣṭhataraḥ pūrvo vidhiḥ sa tu suduṣkaraḥ // Car_6,1.4.28
rasāyanavidhibhraṃśājjāyeran vyādhayo yadi /
yathāsvamauṣadhaṃ teṣāṃ kāryaṃ muktvā rasāyanam // Car_6,1.4.29
[{Āyurvedadīpikā}
kuṭīprāveśikarasāyanaviṣayān vātātapikarasāyanaviṣayāṃśca puruṣān āha samarthānām ityādi // 1
kṣaṇināmiti kṛtakṣaṇānām // 2
sūryamārutasevayāpi kriyata iti sauryamārutikaḥ // 3]
satyavādinamakrodhaṃ nivṛttaṃ madyamaithunāt /
ahiṃsakamanāyāsaṃ praśāntaṃ priyavādinam // Car_6,1.4.30
japaśaucaparaṃ dhīraṃ dānanityaṃ tapasvinam /
devagobrāhmaṇācāryaguruvṛddhārcane ratam // Car_6,1.4.31
ānṛśaṃsyaparaṃ nityaṃ nityaṃ karuṇavedinam /
samajāgaraṇasvapnaṃ nityaṃ kṣīraghṛtāśinam // Car_6,1.4.32
deśakālapramāṇajñaṃ yuktijñam anahaṃkṛtam /
śastācāram asaṃkīrṇam adhyātmapravaṇendriyam // Car_6,1.4.33
upāsitāraṃ vṛddhānāmāstikānāṃ jitātmanām /
dharmaśāstraparaṃ vidyānnaraṃ nityarasāyanam // Car_6,1.4.34

guṇair etaiḥ samuditaiḥ prayuṅkte yo rasāyanam /
rasāyanaguṇān sarvān yathoktān sa samaśnute // Car_6,1.4.35
[{Āyurvedadīpikā}
sāmānyena rasāyanaviṣayapuruṣaguṇānāha satyavādinam ityādi // 1
karuṇayā sattvāni paśyatīti karuṇavedī // 2
asaṃkīrṇaḥ asaṃkīrṇabhojī // 3
nityaṃ rasāyanaprayogo yasya sa nityarasāyanaḥ // 4]
yathāsthūlam anirvāhya doṣāñchārīramānasān /
rasāyanaguṇair jantur yujyate na kadācana // Car_6,1.4.36
yogā hy āyuḥprakarṣārthā jarāroganibarhaṇāḥ /
manaḥśarīraśuddhānāṃ sidhyanti prayatātmanām // Car_6,1.4.37
tadetanna bhavedvācyaṃ sarvameva hatātmasu /
arujebhyo 'dvijātibhyaḥ śuśrūṣā yeṣu nāsti ca // Car_6,1.4.38
[{Āyurvedadīpikā}
manaḥśuddhyaiva prayatātmatāyāṃ labdhāyāṃ punas tadabhidhānam itaramānasaguṇeṣu prayatātmatāyā abhyarhitatopadarśanārtham // 1
arujebhyo 'dvijātibhyo yeṣu ca puruṣeṣu śuśrūṣā nāsti teṣu caitan na vācyamiti yojanā // 2]
ye rasāyanasaṃyogā vṛṣyayogāśca ye matāḥ /
yaccauṣadhaṃ vikārāṇāṃ sarvaṃ tadvaidyasaṃśrayam // Car_6,1.4.39
prāṇācāryaṃ budhastasmāddhīmantaṃ vedapāragam /
aśvināv iva devendraḥ pūjayed atiśaktitaḥ // Car_6,1.4.40
aśvinau devabhiṣajau yajñavāhāv iti smṛtau /
yajñasya hi śiraśchinnaṃ punastābhyāṃ samāhitam // Car_6,1.4.41
praśīrṇā daśanāḥ pūṣṇo netre naṣṭe bhagasya ca /
vajriṇaśca bhujastambhastābhyāmeva cikitsitaḥ // Car_6,1.4.42
cikitsitaśca śītāṃśurgṛhīto rājayakṣmaṇā /
somābhipatitaścandraḥ kṛtastābhyāṃ punaḥ sukhī // Car_6,1.4.43
bhārgavaścyavanaḥ kāmī vṛddhaḥ san vikṛtiṃ gataḥ /
vītavarṇasvaropetaḥ kṛtastābhyāṃ punaryuvā // Car_6,1.4.44
etaiścānyaiśca bahubhiḥ karmabhir bhiṣaguttamau /
babhūvaturbhṛśaṃ pūjyāv indrādīnāṃ mahātmanām // Car_6,1.4.45
grahāḥ stotrāṇi mantrāṇi tathā nānāhavīṃṣi ca /
dhūmrāśca paśavastābhyāṃ prakalpyante dvijātibhiḥ // Car_6,1.4.46
prātaśca savane somaṃ śakro 'śvibhyāṃ sahāśnute /
sautrāmaṇyāṃ ca bhagavānaśvibhyāṃ saha modate // Car_6,1.4.47
indrāgnī cāśvinau caiva stūyante prāyaśo dvijaiḥ /
stūyante vedavākyeṣu na tathānyā hi devatāḥ // Car_6,1.4.48
ajarairamaraistāvadvibudhaiḥ sādhipair dhruvaiḥ /
ete prayatairevamaśvinau bhiṣajāv iti // Car_6,1.4.49
mṛtyuvyādhijarāvaśyair duḥkhaprāyaiḥ sukhārthibhiḥ /
kiṃ punarbhiṣajo martyaiḥ pūjyāḥ syur nātiśaktitaḥ // Car_6,1.4.50

śīlavānmatimān yukto dvijātiḥ śāstrapāragaḥ /
prāṇibhirguruvatpūjyaḥ prāṇācāryaḥ sa hi smṛtaḥ // Car_6,1.4.51
[{Āyurvedadīpikā}
samprati rasāyanādisiddhir vaidyādhīnā tena vaidyastutim ārabhate ya ityādi // 1
prāṇācāryamityatra prāṇivaryam iti vā pāṭhaḥ tatra prāṇināṃ varyaḥ śreṣṭhaḥ prāṇivaryaḥ // 2
yajñaṃ vahata iti yajñavāhau // 3
etadyajñavāhatvameva darśayati dakṣasya hītyādi // 4
pūṣṇaḥ sūryasya bhago'pi sūryabhedaḥ // 5
somābhipatita iti somābhipatanayogena pīḍita ityarthaḥ somātipacita iti vā pāṭhaḥ tatrāpyatipacanena somapānātiyogaṃ darśayati // 6
grahāḥ somapānapātrāṇi // 7
stotrāṇi stavāḥ stāvakavācaḥ śastrāṇīti kecit saṃśasyate 'neneti kṛtvā sāmaṛgvyatiriktaṃ stotramāhuḥ śastrāṇi astrāṇyeva vaṣaḍyuktāni śastrāṇi ca yajñe kalpyanta eva // 8
dhūmrāś ca paśava iti dhūmravarṇapaśavaḥ evaṃvarṇāś ca paśavaḥ śreṣṭhā bhavanti // 9
savana iti yajñasthāne // 10
sautrāmaṇī yajñaviśeṣaḥ // 11
atiśaktita iti nijaśakter apyatirekeṇa // 12]
vidyāsamāptau bhiṣajo dvitīyā jātirucyate /
aśnute vaidyaśabdaṃ hi na vaidyaḥ pūrvajanmanā // Car_6,1.4.52
vidyāsamāptau brāhmaṃ vā sattvamārṣamathāpi vā /
dhruvam āviśati jñānāttasmād vaidyo dvijaḥ smṛtaḥ // Car_6,1.4.53
nābhidhyāyenna cākrośed ahitaṃ na samācaret /
prāṇācāryaṃ budhaḥ kaścid icchann āyur anitvaram // Car_6,1.4.54
[{Āyurvedadīpikā}
vaidyaśabdadvijaśabdayoḥ pravṛttinimittamāha vidyetyādi // 1
tena vidyāyogād vaidyatvaṃ tathā vidyāsamāptilakṣaṇajanmanā dvijatvaṃ bhavatītyuktaṃ bhavati // 2
brāhmaṃ vā ārṣaṃ vā iti vikalpo vaidyaviśeṣābhiprāyād bhavati tayor yo naiṣṭhikacikitsārthastasya brāhmam itarasya tu lokānugrāhiṇa ārṣamiti vyavasthā // 3]
cikitsitastu saṃśrutya yo vāsaṃśrutya mānavaḥ /
nopākaroti vaidyāya nāsti tasyeha niṣkṛtiḥ // Car_6,1.4.55
bhiṣagapyāturān sarvān svasutāniva yatnavān /
ābādhebhyo hi saṃrakṣed icchan dharmam anuttamam // Car_6,1.4.56
dharmārthaṃ cārthakāmārthamāyurvedo maharṣibhiḥ /
prakāśito dharmaparair icchadbhiḥ sthānamakṣaram // Car_6,1.4.57
nārthārthaṃ nāpi kāmārthamatha bhūtadayāṃ prati /
vartate yaścikitsāyāṃ sa sarvam ativartate // Car_6,1.4.58
kurvate ye tu vṛttyarthaṃ cikitsāpaṇyavikrayam /
te hitvā kāñcanaṃ rāśiṃ pāṃśurāśimupāsate // Car_6,1.4.59
dāruṇaiḥ kṛṣyamāṇānāṃ gadair vaivasvatakṣayam /
chittvā vaivasvatān pāśān jīvitaṃ yaḥ prayacchati // Car_6,1.4.60
dharmārthadātā sadṛśastasya nehopalabhyate /
na hi jīvitadānāddhi dānam anyad viśiṣyate // Car_6,1.4.61
paro bhūtadayā dharma iti matvā cikitsayā /

vartate yaḥ sa siddhārthaḥ sukham atyantam aśnute // Car_6,1.4.62
[{Āyurvedadīpikā}
saṃśrutyeti pratijñāya // 1
cikitsaiva paṇyaṃ vikretavyamiti cikitsāpaṇyam // 2
te hitvetyādau dharmārthaṃ kriyamāṇacikitsā mahāphalatvena kāñcanarāśitulyā itarā tv asārakalpā pāṃśurāśitulyā // 3
vaivasvatakṣayamiti yamagṛham // 4]
āyurvedasamutthānaṃ divyauṣadhividhiṃ śubham /
amṛtālpāntaraguṇaṃ siddhaṃ ratnarasāyanam // Car_6,1.4.63
siddhebhyo brahmacāribhyo yaduvācāmareśvaraḥ /
āyurvedasamutthāne tat sarvaṃ saṃprakāśitam // Car_6,1.4.64
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne rasāyanādhyāye āyurvedasamutthānīyo nāma rasāyanapādaścaturthaḥ // Car_6,1.4.65
[{Āyurvedadīpikā}
saṃgrahe ratnarasāyanamiti hemādiratnasaṃyuktaṃ rasāyanam // 1
āyurvedasamutthāne prakāśitatayā divyauṣadhividhyādi yaduvāca brahmacāribhyo'mareśvaraḥ tat saṃprakāśitam iti yojanā // 2]
Carakasaṃhitā, Cikitsāsthāna, 2 [Vājīkaraṇādhyāya], 1 [Saṃyogaśaramūlīya]
athātaḥ saṃyogaśaramūlīyaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ // Car_6,2.1.1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ // Car_6,2.1.2
[{Āyurvedadīpikā}
svasthorjaskaratvasāmānyāt rasāyanamanu vājīkaraṇaṃ vācyaṃ tatrāpi vājīkaraṇe pravṛttyupadarśakaprakaraṇayuktatvād ādau saṃyogaśaramūlīya ucyate /
saṃyogaḥ śaramūlānām asminn astīti saṃyogaśaramūlīyaḥ // 1]
vājīkaraṇam anvicchet puruṣo nityamātmavān /
tadāyattau hi dharmārthau prītiśca yaśa eva ca // Car_6,2.1.3
putrasyāyatanaṃ hy etadguṇāścaite sutāśrayāḥ /
[{Āyurvedadīpikā}
avājī vājīvātyarthaṃ maithune śaktaḥ kriyate yena tad vājīkaraṇam // 1
uktaṃ hi vājīvātibalo yena yātyapratihataḥ striyam ityādi // 2
anvicchediti rasāyanānmahāphalāt tadapekṣayālpaphalaṃ vājīkaraṇaṃ paścād icchet // 3
puruṣa iti padena taruṇapuruṣagrāhiṇā bālavṛddhau niṣiddhavyavāyau nirākaroti // 4
uktaṃ hi /
atibālo hy asaṃpūrṇasarvadhātuḥ striyo vrajan /
upatapyeta sahasā taḍāgamiva kājalam // 5
śuṣkaṃ rūkṣaṃ yathā kāṣṭhaṃ jantujagdhaṃ vijarjaram /
spṛṣṭamāśu viśīryeta tathā vṛddhaḥ striyo vrajan iti // 6
nityamityanena na rasāyanavat saṃprayogo vṛṣyasya kiṃtv āhāravat sarvadoṣayoga iti darśayati // 7
ātmavānityanena durātmano vṛṣyakaraṇaṃ niṣedhati sa hi vṛṣyopayogādupacitadhātuḥ sann agamyāgamanamapi kuryāt // 8
dharmādayo vṛṣyāyattā eva yathā bhavanti tadāha putrasyetyādi // 9
āyatanaṃ kāraṇam // 10
ete guṇā iti dharmādayaḥ vṛṣyaprayogajanitaḥ putro dharmādīn pituḥ sampādayatītyarthaḥ // 11
vājīkaraṇasevayā ceha yuktayaiva ṛtukāle ca maithunaṃ prādhānyenābhipretaṃ tena tisraiṣaṇīye traya upastambhāḥ ityādigranthena brahmacaryaṃ yaduktaṃ tad ṛtukāle yathāvidhikṛtamaithunāpratiṣedhakam iti na virodhaḥ // 12]
vājīkaraṇam agryaṃ ca kṣetraṃ strī yā praharṣiṇī // Car_6,2.1.4

iṣṭā hy ekaikaśo 'py arthāḥ paraṃ prītikarāḥ smṛtāḥ /
kiṃ punaḥ strīśarīre ye saṃghātena pratiṣṭhitāḥ // Car_6,2.1.5
saṃghāto hīndriyārthānāṃ strīṣu nānyatra vidyate /
stryāśrayo hīndriyārtho yaḥ sa prītijanano'dhikam /
strīṣu prītirviśeṣeṇa strīṣv apatyaṃ pratiṣṭhitam // Car_6,2.1.6
dharmārthau strīṣu lakṣmīśca strīṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ /
surūpā yauvanasthā yā lakṣaṇairyā vibhūṣitā // Car_6,2.1.7
yā vaśyā śikṣitā yā ca sā strī vṛṣyatamā matā /
[{Āyurvedadīpikā}
sarvavājīkaraṇebhyaḥ pradhānarūpaṃ vājīkaraṇamāha vājītyādi // 1
kṣetramiva kṣetraṃ tatra śukrarūpabījaprarohaṇāt // 2
arthā iti śabdādayaḥ te ca strīgatādhararasakalaviṅkarutarūpādayaḥ prasiddhā eva // 3
dharmārthau strīṣviti sahaiva patnyā dharmaścarya ityādyupadeśād dharmaḥ tathānuraktā gṛhiṇī artharakṣaṇādi karotītyartha ityarthaḥ // 4
striyā lakṣmyāḥ saṃyoge dhanasampad bhavatīti strīṣu lakṣmīḥ pratiṣṭhitetyarthaḥ // 5
vaśyā āyattā // 6
śikṣiteti kāmaśāstroktagītavāditralāsyādicatuḥṣaṣṭikalāśikṣitā // 7]
nānābhaktyā tu lokasya daivayogācca yoṣitām // Car_6,2.1.8
taṃ taṃ prāpya vivardhante naraṃ rūpādayo guṇāḥ /
vayorūpavacohāvair yā yasya paramāṅganā // Car_6,2.1.9
praviśatyāśu hṛdayaṃ daivād vā karmaṇo 'pi vā /
hṛdayotsavarūpā yā yā samānamanaḥśayā // Car_6,2.1.10
samānasattvā yā vaśyā yā yasya prīyate priyaiḥ /
yā pāśabhūtā sarveṣām indriyāṇāṃ parairguṇaiḥ // Car_6,2.1.11
yayā viyukto nistrīkam aratir manyate jagat /
yasyā ṛte śarīraṃ nā dhatte śūnyam ivendriyaiḥ // Car_6,2.1.12
śokodvegāratibhayair yāṃ dṛṣṭvā nābhibhūyate /
yāti yāṃ prāpya visrambhaṃ dṛṣṭvā hṛṣyatyatīva yām // Car_6,2.1.13
apūrvāmiva yāṃ yāti nityaṃ harṣātivegataḥ /
gatvā gatvāpi bahuśo yāṃ tṛptiṃ naiva gacchati // Car_6,2.1.14
sā strī vṛṣyatamā tasya nānābhāvā hi mānavāḥ /
atulyagotrāṃ vṛṣyāṃ ca prahṛṣṭāṃ nirupadravām // Car_6,2.1.15
śuddhasnātāṃ vrajennārīmapatyārthī nirāmayaḥ /
[{Āyurvedadīpikā}
rūpādivyatirekeṇāpi kācit kasyacit karmavaśādvṛṣyā strī bhavatīti darśayannāha nānetyādi // 1
daivayogāditi prāktanakarmavaśāt // 2
vivardhanta iti vṛṣyatvaṃ sampādayanti // 3
hāvo naraṃ prati strīṇāṃ śṛṅgāraceṣṭāviśeṣaḥ // 4
uktaṃ ca bharatena prakāśarūpakaṃ sattvaṃ sattvotplavāḥ samudgatāḥ // 5
tebhyo hāvādiniṣpattirityāhuḥ paramarṣayaḥ iti // 6
daivād iti prāktanakarmaṇaḥ // 7

karmaṇa iti aihikādvaśīkaraṇādikarmaṇaḥ // 8
manaḥśayaḥ kāmaḥ // 9
pāśabhūteti manaindriyabandhahetutvāt // 10
nānābhāvā hi mānavāḥ ityanena rūpādiguṇayogena sarvapuruṣān prati strīṇāṃ priyatvamiti darśayati // 11]
acchāyaś caikaśākhaś ca niṣphalaśca yathā drumaḥ // Car_6,2.1.16
aniṣṭagandhaścaikaśca nirapatyastathā naraḥ /
citradīpaḥ saraḥ śuṣkam adhātur dhātusaṃnibhaḥ // Car_6,2.1.17
niṣprajas tṛṇapūlīti mantavyaḥ puruṣākṛtiḥ /
apratiṣṭhaśca nagnaśca śūnyaścaikendriyaśca nā // Car_6,2.1.18
mantavyo niṣkriyaścaiva yasyāpatyaṃ na vidyate /
bahumūrtir bahumukho bahuvyūho bahukriyaḥ // Car_6,2.1.19
bahucakṣur bahujñāno bahvātmā ca bahuprajaḥ /
maṅgalyo'yaṃ praśasyo'yaṃ dhanyo'yaṃ vīryavān ayam // Car_6,2.1.20
bahuśākho'yamiti ca stūyate nā bahuprajaḥ /
prītirbalaṃ sukhaṃ vṛttir vistāro vipulaṃ kulam // Car_6,2.1.21
yaśo lokāḥ sukhodarkāstuṣṭiś cāpatyasaṃśritāḥ /
tasmādapatyamanvicchan guṇāṃścāpatyasaṃśritān // Car_6,2.1.22
vājīkaraṇanityaḥ syādicchan kāmasukhāni ca /
upabhogasukhān siddhān vīryāpatyavivardhanān // Car_6,2.1.23
vājīkaraṇasaṃyogān pravakṣyāmyata uttaram /
[{Āyurvedadīpikā}
samprati vṛṣyaprayogasādhyasya putrasyopādeyetāṃ darśayannāha acchāya ityādi // 1
ekaśākha iti ekasvarūpa ityarthaḥ // 2
citralikhito dīpaścitradīpaḥ // 3
adhātur dhātusaṃnibha iti asuvarṇādirūpaḥ suvarṇādivad ābhāsate yo jātuṣakaṅkaṇādiḥ // 4
pūlī napuṃsakadharmitvāt // 5
tṛṇapūlī puruṣākṛtiriti bhāṣayā puruṣārthakriyāvirahitvaṃ darśayati // 6
kāmasukhāni cetyanena putrotpādātiriktaṃ nātiślāghyaṃ phalaṃ darśayati // 7
kāmasukhāni hi aihikānyeva paraṃ na putravad ubhayalokopakārakāṇi // 8
upabhoge maithune sukhaṃ kurvantītyupabhogasukhāḥ kiṃvā upabhoktuṃ sukhā upabhogasukhāḥ /
vīryaṃ śukram // 9]
śaramūlekṣumūlāni kāṇḍekṣuḥ sekṣubālikā // Car_6,2.1.24
śatāvarī payasyā ca vidārī kaṇṭakārikā /
jīvantī jīvako medā vīrā carṣabhako balā // Car_6,2.1.25
ṛddhir gokṣurakaṃ rāsnā sātmaguptā punarnavā /
eṣāṃ tripalikān bhāgān māṣāṇām āḍhakaṃ navam // Car_6,2.1.26
vipācayejjaladroṇe caturbhāgaṃ ca śeṣayet /
tatra peṣyāṇi madhukaṃ drākṣā phalgūni pippalī // Car_6,2.1.27
ātmaguptā madhūkāni kharjūrāṇi śatāvarī /
vidāryāmalakekṣūṇāṃ rasasya ca pṛthak pṛthak // Car_6,2.1.28

sarpiṣaś cāḍhakaṃ dadyāt kṣīradroṇaṃ ca tadbhiṣak /
sādhayedghṛtaśeṣaṃ ca supūtaṃ yojayet punaḥ // Car_6,2.1.29
śarkarāyāstugākṣīryāś cūrṇaiḥ prasthonmitaiḥ pṛthak /
palaiś caturbhir māgadhyāḥ palena maricasya ca // Car_6,2.1.30
tvagelākesarāṇāṃ ca cūrṇair ardhapalonmitaiḥ /
madhunaḥ kuḍavābhyāṃ ca dvābhyāṃ tatkārayedbhiṣak // Car_6,2.1.31
palikā gulikāstyānāstā yathāgni prayojayet /
eṣa vṛṣyaḥ paraṃ yogo bṛṃhaṇo balavardhanaḥ // Car_6,2.1.32
anenāśva ivodīrṇo balī liṅgaṃ samarpayet /
[{Āyurvedadīpikā}
kāṇḍekṣuḥ bṛhadikṣuḥ // 1
ikṣubālikā khaggālikā // 2
payasyā kṣīravidārī // 3
vīrā kṣīrakākolī // 4
phalguḥ kāṣṭhodumbarikā // 5
śatāvarītyantena kalkacchedaḥ // 6
vaṃśarocanā tugākṣīrī anye vaṃśarocanānukāri pārthivadravyaṃ tāladhīti vadanti // 7
styānā iti ghanāḥ // 8]
māṣāṇāmātmaguptāyā bījānāmāḍhakaṃ navam // Car_6,2.1.33
jīvakarṣabhakau vīrāṃ medām ṛddhiṃ śatāvarīm /
madhukaṃ cāśvagandhāṃ ca sādhayet kuḍavonmitām // Car_6,2.1.34
rase tasmin ghṛtaprasthaṃ gavyaṃ daśaguṇaṃ payaḥ /
vidārīṇāṃ rasaprasthaṃ prasthamikṣurasasya ca // Car_6,2.1.35
dattvā mṛdvagninā sādhyaṃ siddhaṃ sarpirnidhāpayet /
śarkarāyāstugākṣīryāḥ kṣaudrasya ca pṛthak pṛthak // Car_6,2.1.36
bhāgāṃścatuṣpalāṃs tatra pippalyāścāvapet palam /
palaṃ pūrvamato līḍhvā tato'nnam upayojayet // Car_6,2.1.37
ya icchedakṣayaṃ śukraṃ śephasaś cottamaṃ balam /
[{Āyurvedadīpikā}
dvitīyaprayoge rase iti kvāthe // 1]
śarkarā māṣavidalāstugākṣīrī payo ghṛtam // Car_6,2.1.38
godhūmacūrṇaṣaṣṭhāni sarpiṣy utkārikāṃ pacet /
tāṃ nātipakvāṃ mṛditāṃ kaukkuṭe madhure rase // Car_6,2.1.39
sugandhe prakṣiped uṣṇe yathā sāndrībhaved rasaḥ /
eṣa piṇḍaraso vṛṣyaḥ pauṣṭiko balavardhanaḥ // Car_6,2.1.40
anenāśva ivodīrṇo balī liṅgaṃ samarpayet /
śikhitittirihaṃsānāmevaṃ piṇḍaraso mataḥ /
balavarṇasvarakaraḥ pumāṃstena vṛṣāyate // Car_6,2.1.41
[{Āyurvedadīpikā}
utkārikā mūṣikotkarākārā // 1

śikhitittirihaṃsānāṃ piṇḍarasair vyastasamastāś catvāraḥ piṇḍarasāḥ // 2]
ghṛtaṃ māṣān sabastāṇḍān sādhayenmāhiṣe rase /
bharjayettaṃ rasaṃ pūtaṃ phalāmlaṃ navasarpiṣi // Car_6,2.1.42
īṣat salavaṇaṃ yuktaṃ dhānyajīrakanāgaraiḥ /
eṣa vṛṣyaśca balyaśca bṛṃhaṇaśca rasottamaḥ // Car_6,2.1.43
caṭakāṃstittirirase tittirīn kaukkuṭe rase /
kukkuṭān bārhiṇarase hāṃse bārhiṇameva ca // Car_6,2.1.44
navasarpiṣi saṃtaptān phalāmlān kārayed rasān /
madhurānvā yathāsātmyaṃ gandhāḍhyān balavardhanān // Car_6,2.1.45
tṛptiṃ caṭakamāṃsānāṃ gatvā yo 'nupibet payaḥ /
na tasya liṅgaśaithilyaṃ syānna śukrakṣayo niśi // Car_6,2.1.46
māṣasūpeṇa yo bhuktvā ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam /
payaḥ pibati rātriṃ sa kṛtsnāṃ jāgarti vegavān /
na nā svapiti rātriṣu nityastabdhena śephasā /
tṛptaḥ kukkuṭamāṃsānāṃ bhṛṣṭānāṃ nakraretasi // Car_6,2.1.47
niḥsrāvya matsyāṇḍarasaṃ bhṛṣṭaṃ sarpiṣi bhakṣayet // Car_6,2.1.48
haṃsabarhiṇadakṣāṇām evamaṇḍāni bhakṣayet // Car_6,2.1.49
[{Āyurvedadīpikā}
niśītyanena sakalaniśāmaithune 'pīti darśayati // 1
haṃsetyādi haṃsabarhidakṣāṇām aṇḍaprayogā yadyapi bhinnāḥ tathāpi prayogāpekṣayā eka evāyaṃ prayogaḥ // 2
evaṃ saṃgrahoktāḥ haṃsabarhidakṣāṇām ekaprayogeṇa pañcadaśaprayogāḥ pūryante // 3]
srotaḥsu śuddheṣvamale śarīre vṛṣyaṃ yadā nā mitamatti kāle /
vṛṣāyate tena paraṃ manuṣyas tadbṛṃhaṇaṃ caiva balapradaṃ ca // Car_6,2.1.50
tasmāt purā śodhanameva kāryaṃ balānurūpaṃ na hi vṛṣyayogāḥ /
sidhyanti dehe maline prayuktāḥ kliṣṭe yathā vāsasi rāgayogāḥ // Car_6,2.1.51
[{Āyurvedadīpikā}
vṛṣyayogāśca śuddhadehaireva kartavyā iti darśayannāha srotaḥsvityādi // 1
mitamiti mātrāvat // 2
kliṣṭe iti mlāne // 3]
vājīkaraṇasāmarthyaṃ kṣetraṃ strī yasya caiva yā /
ye doṣā nirapatyānāṃ guṇāḥ putravatāṃ ca ye // Car_6,2.1.52
daśa pañca ca saṃyogā vīryāpatyavivardhanāḥ /
uktāste śaramūlīye pāde puṣṭibalapradāḥ // Car_6,2.1.53
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye saṃyogaśaramūlīyo nāma vājīkaraṇapādaḥ prathamaḥ // Car_6,2.1.54
[{Āyurvedadīpikā}
saṃgrahe yasya caiva yeti yasya yā vṛṣyetyarthaḥ // 1]
Carakasaṃhitā, Cikitsāsthāna, 2 [Vājīkaraṇādhyāya], 2 [Āsiktakṣīrika]
athāta āsiktakṣīrikaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ // Car_6,2.2.1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ // Car_6,2.2.2
[{Āyurvedadīpikā}

āsiktakṣīrikaṃ vṛṣyapādābhidhānaprasaṅgāt padāntasya viśiṣṭasambandhāvayavatayocyate // 1
āsiktakṣīramiti padam asty asminn iti āsiktakṣīrī tatra svārthikaḥ kapratyayaḥ kiṃvā ḍhakpratyayena vaiśeṣikaśabdavat āsiktakṣīrika iti sādhanīyam // 2]
āsiktakṣīram āpūrṇam aśuṣkaṃ śuddhaṣaṣṭikam /
udūkhale samāpothya pīḍayet kṣīramarditam // Car_6,2.2.3
gṛhītvā taṃ rasaṃ pūtaṃ gavyena payasā saha /
bījānāmātmaguptāyā dhānyamāṣarasena ca // Car_6,2.2.4
balāyāḥ śūrpaparṇyāśca jīvantyā jīvakasya ca /
ṛddhyarṣabhakakākolīśvadaṃṣṭrāmadhukasya ca // Car_6,2.2.5
śatāvaryā vidāryāśca drākṣākharjūrayor api /
saṃyuktaṃ mātrayā vaidyaḥ sādhayettatra cāvapet // Car_6,2.2.6
tugākṣīryāḥ samāṣāṇāṃ śālīnāṃ ṣaṣṭikasya ca /
godhūmānāṃ ca cūrṇāni yaiḥ sa sāndrībhavedrasaḥ // Car_6,2.2.7
sāndrībhūtaṃ ca kuryāt prabhūtamadhuśarkaram /
guṭikā badaraistulyāstāś ca sarpiṣi bharjayet // Car_6,2.2.8
tā yathāgni prayuñjānaḥ kṣīramāṃsarasāśanaḥ /
paśyatyapatyaṃ vipulaṃ vṛddho 'pyātmajamakṣayam // Car_6,2.2.9
[{Āyurvedadīpikā}
āsiktakṣīramiti kṣīrasekavṛddham // 1
yaduktaṃ jatūkarṇe /
kṣīrasekavṛddhaṃ ṣaṣṭikaṃ pakvam ityādi // 2
śuddhaṣaṣṭikamiti gauraṣaṣṭikam // 3
atra balādirasānāṃ tulyamānatāḥ kiṃvā mātrāśabdasyālpavacanatvād balādirasānām alpamātratvam // 4
prakṣepyacūrṇapramāṇam āha yaiḥ sa sāndrībhaved rasa iti yāvanmānena cūrṇena rasasya sāndratā bhavati tāvanmātraṃ cūrṇaṃ grāhyam // 5
prabhūtatvaṃ madhuśarkarayor yāvatātyarthamadhuratvaṃ syāt tāvajjñeyam // 6
atra ca prayogamahimnaiva madhuyuktasyāpi prayogasya bharjanakriyāyām agnisaṃyogo na virodham āvahati tathā hi suśrute 'pi triphalāyaskṛtau madhuno 'gnisambandho bhavatyeva // 7
ātmajamiti harṣabhūtātmajaṃ śukramiti yāvat // 8]
caṭakānāṃ sahaṃsānāṃ dakṣāṇāṃ śikhināṃ tathā /
śiśumārasya nakrasya bhiṣakśukrāṇi saṃharet // Car_6,2.2.10
gavyaṃ sarpir varāhasya kuliṅgasya vasāmapi /
ṣaṣṭikānāṃ ca cūrṇāni cūrṇaṃ godhūmakasya ca // Car_6,2.2.11
ebhiḥ pūpalikāḥ kāryāḥ śaṣkulyo vartikāstathā /
pūpā dhānāś ca vividhā bhakṣyāścānye pṛthagvidhāḥ // Car_6,2.2.12
eṣāṃ prayogādbhakṣyāṇāṃ stabdhenāpūrṇaretasā /
śephasā vājivadyāti yāvadicchaṃ striyo naraḥ // Car_6,2.2.13
ātmaguptāphalaṃ māṣān kharjūrāṇi śatāvarīm /
śṛṅgāṭakāni mṛdvīkāṃ sādhayetprasṛtonmitam // Car_6,2.2.14
kṣīraprasthaṃ jalaprasthametat prasthāvaśeṣitam /
śuddhena vāsasā pūtaṃ yojayet prasṛtais tribhiḥ // Car_6,2.2.15
śarkarāyāstugākṣīryāḥ sarpiṣo 'bhinavasya ca /
tat pāyayet sakṣaudraṃ ṣaṣṭikānnaṃ ca bhojayet // Car_6,2.2.16

jarāparīto'pyabalo yogenānena vindati /
naro'patyaṃ suvipulaṃ yuveva ca sa hṛṣyati // Car_6,2.2.17
[{Āyurvedadīpikā}
dakṣaḥ kukkuṭaḥ // 1
śukrāṇīti yadyapyuktaṃ tathāpi caṭakādiśukragrahaṇasyāśakyatvāt samānaguṇāni tadaṇḍānyapīha gṛhyante // 2
vartikā vartyākārā bhakṣyāḥ // 3
dhānā iti dhānākārā bhakṣyāḥ // 4
ayaṃ tulyadravyatayā vividhabhakṣyarūpo 'pyeka eva yogaḥ // 5]
kharjūrīmastakaṃ māṣān payasyāṃ ca śatāvarīm /
kharjūrāṇi madhūkāni mṛdvīkāmajaḍāphalam // Car_6,2.2.18
palonmitāni matimān sādhayet salilāḍhake /
tena pādāvaśeṣeṇa kṣīraprasthaṃ vipācayet // Car_6,2.2.19
kṣīraśeṣeṇa tenādyād ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam /
saśarkareṇa saṃyoga eṣa vṛṣyaḥ paraṃ smṛtaḥ // Car_6,2.2.20
[{Āyurvedadīpikā}
ajaḍā śūkaśimbī // 1]
jīvakarṣabhakau medāṃ jīvantīṃ śrāvaṇīdvayam /
kharjūraṃ madhukaṃ drākṣāṃ pippalīṃ viśvabheṣajam // Car_6,2.2.21
śṛṅgāṭakaṃ vidārīṃ ca navaṃ sarpiḥ payo jalam /
siddhaṃ ghṛtāvaśeṣaṃ taccharkarākṣaudrapādikam // Car_6,2.2.22
ṣaṣṭikānnena saṃyuktamupayojyaṃ yathābalam /
vṛṣyaṃ balyaṃ ca varṇyaṃ ca kaṇṭhyaṃ bṛṃhaṇam uttamam // Car_6,2.2.23
[{Āyurvedadīpikā}
jīvaketyādau vidāryantaiḥ kalkaiḥ kṣīrajalābhyāṃ ghṛtaṃ sādhanīyam // 1]
dadhnaḥ saraṃ śaraccandrasaṃnibhaṃ doṣavarjitam /
śarkarākṣaudramaricais tugākṣīryā ca buddhimān // Car_6,2.2.24
yuktyā yuktaṃ sasūkṣmailaṃ nave kumbhe śucau paṭe /
mārjitaṃ prakṣipecchīte ghṛtāḍhye ṣaṣṭikaudane // Car_6,2.2.25
pibenmātrāṃ rasālāyāstaṃ bhuktvā ṣaṣṭikaudanam /
varṇasvarabalopetaḥ pumāṃstena vṛṣāyate // Car_6,2.2.26
[{Āyurvedadīpikā}
yuktyeti yathā kaṭutvādyadhikaṃ na bhavati tathā maricādiyogaḥ kartavyaḥ // 1
mārjitamiti sughṛṣṭam // 2
rasālālakṣaṇaṃ sacāturjātakājāji saguḍārdrakanāgaram // 3
rasālā syācchikhariṇī sughṛṣṭaṃ sasaraṃ dadhi iti // 4]
candrāṃśukalpaṃ payasā ghṛtāḍhyaṃ ṣaṣṭikaudanam /
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ prayuñjāno vṛṣāyate // Car_6,2.2.27
tapte sarpiṣi nakrāṇḍaṃ tāmracūḍāṇḍamiśritam /
yuktaṃ ṣaṣṭikacūrṇena sarpiṣābhinavena ca // Car_6,2.2.28
paktvā pūpalikāḥ khādedvāruṇīmaṇḍapo naraḥ /

ya icchedaśvavad gantuṃ prasektuṃ gajavac ca yaḥ // Car_6,2.2.29
[{Āyurvedadīpikā}
candrāṃśukalpamiti atyarthaśuklam // 1]
etaiḥ prayogairvidhivadvapuṣmān vīryopapanno balavarṇayuktaḥ /
harṣānvito vājivad aṣṭavarṣo bhavet samarthaśca varāṅganāsu // Car_6,2.2.30
yadyacca kiṃcin manasaḥ priyaṃ syādramyā vanāntāḥ pulināni śailāḥ /
iṣṭāḥ striyo bhūṣaṇagandhamālyaṃ priyā vayasyāśca tadatra yogyam // Car_6,2.2.31
[{Āyurvedadīpikā}
atra yogyam iti vṛṣyaprayogasamartham // 1]
āsiktakṣīrike pāde ye yogāḥ parikīrtitāḥ /
aṣṭāv apatyakāmaiste prayojyāḥ pauruṣārthibhiḥ // Car_6,2.2.32
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye āsiktakṣīriko nāma vājīkaraṇapādo dvitīyaḥ // Car_6,2.2.33
[{Āyurvedadīpikā}
pauruṣārthibhiriti śukrārthibhiḥ // 1]
Carakasaṃhitā, Cikitsāsthāna, 2 [Vājīkaraṇādhyāya], 3 [Māṣaparṇabhṛtīya]
athāto māṣaparṇabhṛtīyaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ // Car_6,2.3.1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ // Car_6,2.3.2
[{Āyurvedadīpikā}
māṣaparṇabhṛtīyasambandho 'pi pūrvavat // 1]
māṣaparṇabhṛtāṃ dhenuṃ gṛṣṭiṃ puṣṭāṃ catuḥstanīm /
samānavarṇavatsāṃ ca jīvadvatsāṃ ca buddhimān // Car_6,2.3.3
rohiṇīmathavā kṛṣṇām ūrdhvaśṛṅgīm adāruṇām /
ikṣvādām arjunādāṃ vā sāndrakṣīrāṃ ca dhārayet // Car_6,2.3.4
kevalaṃ tu payastasyāḥ śṛtaṃ vāśṛtameva vā /
śarkarākṣaudrasarpirbhiryuktaṃ tadvṛṣyamuttamam // Car_6,2.3.5
[{Āyurvedadīpikā}
gṛṣṭim ekavāraprasūtām // 1
catuḥstanīm ityanena sampūrṇacatuḥstanīṃ darśayati // 2
rohiṇīmiti lohitavarṇām // 3
ūrdhvaśṛṅgatvaṃ viśuddhabahukṣīrāyā eva bhavatīti vacanājjñeyam // 4
ikṣvādeti ikṣudaṇḍabhakṣā // 5
arjunādā arjunavṛkṣapattrabhakṣā // 6
ikṣvādā vā arjunādā vā māṣaparṇabhṛtā veti vikalpatrayam // 7
payaḥ śṛtamaśṛtaṃ veti dvau yogau // 8
śarkarākṣaudrasarpirbhiryuktaṃ taditi tṛtīyaḥ // 9
etatprayogo'pi jatūkarṇe tasyāḥ kṣīraṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ vā kevalaṃ śṛtamaśṛtaṃ veti // 10]
śukralair jīvanīyaiśca bṛṃhaṇair balavardhanaiḥ /
kṣīrasaṃjananaiścaiva payaḥ siddhaṃ pṛthak pṛthak // Car_6,2.3.6
yuktaṃ godhūmacūrṇena saghṛtakṣaudraśarkaram /
paryāyeṇa prayoktavyamicchatā śukramakṣayam // Car_6,2.3.7

[{Āyurvedadīpikā}
paryāyeṇeti pṛthak pṛthak prayoktavyaṃ tena pañcabhirgaṇaiḥ pañca yogā bhavanti // 1]
medāṃ payasyāṃ jīvantīṃ vidārīṃ kaṇṭakārikām /
śvadaṃṣṭrāṃ kṣīrikāṃ māṣān godhūmāñchāliṣaṣṭikān // Car_6,2.3.8
payasyardhodake paktvā kārṣikān āḍhakonmite /
vivarjayet payaḥśeṣaṃ tatpūtaṃ kṣaudrasarpiṣā // Car_6,2.3.9
yuktaṃ saśarkaraṃ pītvā vṛddhaḥ saptatiko 'pi vā /
vipulaṃ labhate'patyaṃ yuveva ca sa hṛṣyati // Car_6,2.3.10
[{Āyurvedadīpikā}
vivarjayed iti medādikalkaṃ varjayet // 1
vṛddhaḥ saptaterarvāgiti jñeyam // 2
saptatikasya tu yadyapi śukranivṛttiruktā tathāpi vṛṣyaprabhāvād bhavatīti vijñeyam // 3]
maṇḍalairjātarūpasya tasyā eva payaḥ śṛtam /
apatyajananaṃ siddhaṃ saghṛtakṣaudraśarkaram // Car_6,2.3.11
[{Āyurvedadīpikā}
jātarūpasyeti suvarṇasya maṇḍalarūpākṛtir iha suvarṇasya prabhāvādvṛṣyaprayogopakāriṇī bhavatīti vacanājjñeyam // 1
tasyā eveti māṣaparṇabhṛtadhenvāḥ // 2]
triṃśat supiṣṭāḥ pippalyaḥ prakuñce tailasarpiṣoḥ /
bhṛṣṭāḥ saśarkarakṣaudrāḥ kṣīradhārāvadohitāḥ // Car_6,2.3.12
pītvā yathābalaṃ cordhvaṃ ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā /
bhuktvā na rātrim astabdhaṃ liṅgaṃ paśyati nā kṣarat // Car_6,2.3.13
śvadaṃṣṭrāyā vidāryāśca rase kṣīracaturguṇe /
ghṛtāḍhyaḥ sādhito vṛṣyo māṣaṣaṣṭikapāyasaḥ // Car_6,2.3.14
[{Āyurvedadīpikā}
prakuñcaṃ palam // 1
kṣīradhārāvadohitā iti pippalīkalkād upari kṣīradhārāvadohaḥ kartavyaḥ kṣīraṃ ca tāvaddohyaṃ yāvatā pānayogyāḥ pippalyo bhavanti // 2]
phalānāṃ jīvanīyānāṃ snigdhānāṃ rucikāriṇām /
kuḍavaścūrṇitānāṃ syāt svayaṃguptāphalasya ca // Car_6,2.3.15
kuḍavaścaiva māṣāṇāṃ dvau dvau ca tilamudgayoḥ /
godhūmaśālicūrṇānāṃ kuḍavaḥ kuḍavo bhavet // Car_6,2.3.16
sarpiṣaḥ kuḍavaścaikastat sarvaṃ kṣīramarditam /
paktvā pūpalikāḥ khāded bahvyaḥ syur yasya yoṣitaḥ // Car_6,2.3.17
[{Āyurvedadīpikā}
phalānāmityādi // 1
phalānāmiti jīvanīyānām ityādibhis tribhiḥ pratyekam abhisaṃbadhyate // 2
jīvanīyānāmiti ṣaṭkakaṣāyavargoktānāṃ jīvakarṣabhādīnāṃ daśānām // 3
snigdhānāmiti snehopagānāṃ mṛdvīkādīnāṃ daśānāṃ saptakakaṣāyavargoktānām // 4
tathā rucikāriṇām iti catuṣkakaṣāyavargoktānām āmrādīnāṃ hṛdyānāṃ daśānām iti // 5
eṣāṃ jīvanīyaprabhṛtīnāṃ phalānāṃ cūrṇitānāṃ militvā kuḍavo grāhyaḥ // 6
anyad atirohitārtham // 7

tathā hy ayaṃ prayogo jatūkarṇe ca paṭhyate drākṣākharjūramāṣājaḍāgodhūmaśālighṛtānāṃ kuḍavaḥ tilamudgau dvikauḍavikau cūrṇayitvā ityādi // 8]
ghṛtaṃ śatāvarīgarbhaṃ kṣīre daśaguṇe pacet /
śarkarāpippalīkṣaudrayuktaṃ tadvṛṣyamuttamam // Car_6,2.3.18
[{Āyurvedadīpikā}
ghṛtaṃ śatāvarītyādau śarkarādīnāṃ prakṣepyāṇām anyatodṛṣṭanyāyād ghṛtāt pādikatvaṃ ghṛtasya prāsthikatvam // 1]
karṣaṃ madhukacūrṇasya ghṛtakṣaudrasamāṃśikam /
prayuṅkte yaḥ payaścānu nityavegaḥ sa nā bhavet // Car_6,2.3.19
[{Āyurvedadīpikā}
karṣam ityādikāntāḥ pañcadaśa prayogāḥ // 1]
ghṛtakṣīrāśano nirbhīr nirvyādhir nityago yuvā /
saṃkalpapravaṇo nityaṃ naraḥ strīṣu vṛṣāyate // Car_6,2.3.20
kṛtaikakṛtyāḥ siddhārthā ye cānyonyānuvartinaḥ /
kalāsu kuśalāstulyāḥ sattvena vayasā ca ye // Car_6,2.3.21
kulamāhātmyadākṣiṇyaśīlaśaucasamanvitāḥ /
ye kāmanityā ye hṛṣṭā ye viśokā gatavyathāḥ // Car_6,2.3.22
ye tulyaśīlā ye bhaktā ye priyā ye priyaṃvadāḥ /
tair naraḥ saha visrabdhaḥ suvayasyair vṛṣāyate // Car_6,2.3.23
abhyaṅgotsādanasnānagandhamālyavibhūṣaṇaiḥ /
gṛhaśayyāsanasukhair vāsobhirahataiḥ priyaiḥ // Car_6,2.3.24
vihaṃgānāṃ rutairiṣṭaiḥ strīṇāṃ cābharaṇasvanaiḥ /
saṃvāhanair varastrīṇām iṣṭānāṃ ca vṛṣāyate // Car_6,2.3.25
[{Āyurvedadīpikā}
ghṛtakṣīrāśana ityādinā tu vṛṣyatvārthina āhārācārābhidhānam // 1
nityamityanena vyavāyanityatayā śukramārgānavarodhena vyavāyaśaktiṃ darśayati // 2
kṛtam ekaṃ kṛtyaṃ yaiste tathā etacca anyonyārtharāgakāraṇam // 3
siddhārthā iti siddhasādhyāḥ akṛtārthā hi vyākulamanaso na kāmakṣamāḥ // 4
vṛṣāyata iti upacitapravṛttyunmukhaśukro bhavati // 5]
mattadvirephācaritāḥ sapadmāḥ salilāśayāḥ /
jātyutpalasugandhīni śītagarbhagṛhāṇi ca // Car_6,2.3.26
nadyaḥ phenottarīyāśca girayo nīlasānavaḥ /
unnatir nīlameghānāṃ ramyacandrodayā niśāḥ // Car_6,2.3.27
vāyavaḥ sukhasaṃsparśāḥ kumudākaragandhinaḥ /
ratibhogakṣamā rātryaḥ saṃkocāguruvallabhāḥ // Car_6,2.3.28
[{Āyurvedadīpikā}
mattadvirephācaritāḥ ityādi gṛhāṇi ca ityantaṃ yogyatayā ṛtuvibhāgenānuktam api grīṣma eva jñeyaṃ meghānāṃ ityantaṃ prāvṛṣi tathā gandhina ityantaṃ śaradi vallabhā ityantaṃ ca vidhānaṃ hemantaśiśirayor jñeyam // 1
saṃkocaṃ kuṅkumaṃ saṃkocāguruṇoḥ samālabhanārthaṃ vallabhā yāsu niśāsu tās tathā // 2]
sukhāḥ sahāyāḥ parapuṣṭaghuṣṭāḥ phullā vanāntā viśadānnapānāḥ /
gāndharvaśabdāśca sugandhayogāḥ sattvaṃ viśālaṃ nirupadravaṃ ca // Car_6,2.3.29
siddhārthatā cābhinavaśca kāmaḥ strī cāyudhaṃ sarvamihātmajasya /
vayo navaṃ jātamadaśca kālo harṣasya yoniḥ paramā narāṇām // Car_6,2.3.30

praharṣayonayo yogā vyākhyātā daśa pañca ca /
māṣaparṇabhṛtīye'smin pāde śukrabalapradāḥ // Car_6,2.3.31
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne vājīkaraṇādhyāye māṣaparṇabhṛtīyo nāma vājīkaraṇapādastṛtīyaḥ // Car_6,2.3.32
[{Āyurvedadīpikā}
sukhā ityādigranthavidhānaṃ tu vasantābhiprāyavihitam anyatrāpyaviruddham // 1
ātmajasyeti manmathasya // 2
jātamadaḥ kālo vasantādiḥ // 3]
Carakasaṃhitā, Cikitsāsthāna, 2 [Vājīkaraṇādhyāya], 4 [Pumāñjātabalādika]
athātaḥ pumāñjātabalādikaṃ vājīkaraṇapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ // Car_6,2.4.1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ // Car_6,2.4.2
[{Āyurvedadīpikā}
pāriśeṣyāt pumāñjātabalādika ucyate // 1
pumāñjātabalādayaḥ śabdā asmin vidyanta iti pumāñjātabalādikaḥ āsiktakṣīrikavacchabdasiddhiḥ // 2]
pumān yathā jātabalo yāvadicchaṃ striyo vrajet /
yathā cāpatyavān sadyo bhavet tad upadekṣyate // Car_6,2.4.3
na hi jātabalāḥ sarve narāś cāpatyabhāginaḥ /
bṛhaccharīrā balinaḥ santi nārīṣu durbalāḥ // Car_6,2.4.4
santi cālpāśrayāḥ strīṣu balavanto bahuprajāḥ /
prakṛtyā cābalāḥ santi santi cāmayadurbalāḥ // Car_6,2.4.5
narāścaṭakavat kecid vrajanti bahuśaḥ striyam /
gajavacca prasiñcanti kecin na bahugāminaḥ // Car_6,2.4.6
kālayogabalāḥ kecit kecidabhyasanadhruvāḥ /
kecitprayatnairvyajyante vṛṣāḥ kecit svabhāvataḥ // Car_6,2.4.7
tasmāt prayogānvakṣyāmo durbalānāṃ balapradān /
sukhopabhogān balināṃ bhūyaśca balavardhanān // Car_6,2.4.8
pūrvaṃ śuddhaśarīrāṇāṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ /
balāpekṣī prayuñjīta śukrāpatyavivardhanān // Car_6,2.4.9
ghṛtatailarasakṣīraśarkarāmadhusaṃyutāḥ /
vastayaḥ saṃvidhātavyāḥ kṣīramāṃsarasāśinām // Car_6,2.4.10
[{Āyurvedadīpikā}
jātabalatve saty api nāvaśyam apatyabhāgitvaṃ bhavatīti vā yathā jātabalaḥ ityukte'pi yathā cāpatyavān bhavet yuktam // 1
tadeva śukravaicitryaṃ sphoṭayati na hītyādi // 2
na hi jātabalāḥ sarve ityekaḥ pakṣaḥ tathā narā nāpatyabhāginaḥ sarva iti dvitīyaḥ pakṣo jñeyaḥ // 3
etacchukrabalabhedaprasaṅgād aparānapi śukrabalaviśeṣān āha bṛhaccharīrā ityādi // 4
alpāśrayā alpaśarīrāḥ ete ca śukrasāratvena narīṣu balavanto bahuprajāśca bhavanti // 5
gajavat prasiñcantīti śukraṃ bahu visṛjanti // 6
kālayogena hemantādikālasambandhena vyavāye balavanto bhavantīti kālayogabalāḥ // 7
abhyasanadhruvā iti vyavāyābhyāsenaiva vyavāyasamarthā bhavanti // 8
evaṃ prayatnair vyajyanta iti vṛṣyaprayogaiḥ strīṣu pravartante // 9
sukhopabhogān iti sukhānuṣṭhānān // 10

nirūhānuvāsanaśuddhānāṃ vṛṣyaprayogāḥ phaladā bhavantīti nirūhānuvāsanābhidhānam // 11]
piṣṭvā varāhamāṃsāni dattvā maricasaindhave /
kolavadgulikāḥ kṛtvā tapte sarpiṣi vartayet // Car_6,2.4.11
vartanastambhitāstāśca prakṣepyāḥ kaukkuṭe rase /
ghṛtāḍhye gandhapiśune dadhidāḍimasārike // Car_6,2.4.12
yathā na bhindyād gulikās tathā taṃ sādhayed rasam /
taṃ piban bhakṣayaṃs tāśca labhate śukramakṣayam // Car_6,2.4.13
māṃsānām evam anyeṣāṃ medyānāṃ kārayedbhiṣak /
guṭikāḥ sarasās tāsāṃ prayogaḥ śukravardhanaḥ // Car_6,2.4.14
[{Āyurvedadīpikā}
vartanastambhitā iti vartanena kaṭhinīkṛtāḥ // 1
dadhidāḍimasārābhyāṃ saṃskṛtaṃ dadhidāḍimasārikam // 2
dāḍimasāraśca dāḍimarasaḥ // 3
māṃsānāmityādi atideśayogo dvitīyaḥ // 4
medyānāmiti medurāṇām // 5]
māṣānaṅkuritāñchuddhān vituṣān sājaḍāphalān /
ghṛtāḍhye māhiṣarase dadhidāḍimasārike // Car_6,2.4.15
prakṣipenmātrayā yukto dhānyajīrakanāgaraiḥ /
bhuktaḥ pītaśca sa rasaḥ kurute śukramakṣayam // Car_6,2.4.16
[{Āyurvedadīpikā}
ajaḍā śūkaśimbī // 1
bhuktaḥ pītaśceti pūrvayogavad dhanabhāgasya bhojanaṃ dravasya ca pānaṃ jñeyam // 2]
ārdrāṇi matsyamāṃsāni śapharīrvā subharjitāḥ /
tapte sarpiṣi yaḥ khādetsa gacchet strīṣu na kṣayam // Car_6,2.4.17
ghṛtabhṛṣṭān rase chāge rohitān phalasārike /
anupītarasān snigdhānapatyārthī prayojayet // Car_6,2.4.18
[{Āyurvedadīpikā}
matsyaśabdena pradhānakalpanayā rohitaṃ vadanti // 1
phalasārika iti dāḍimāmalakādiphalasārasaṃskṛtam // 2]
kuṭṭakaṃ matsyamāṃsānāṃ hiṅgusaindhavadhānyakaiḥ /
yuktaṃ godhūmacūrṇena ghṛte pūpalikāḥ pacet // Car_6,2.4.19
māhiṣe ca rase matsyān snigdhāmlalavaṇān pacet /
rase cānugate māṃsaṃ pothayettatra cāvapet // Car_6,2.4.20
maricaṃ jīrakaṃ dhānyamalpaṃ hiṅgu navaṃ ghṛtam /
māṣapūpalikānāṃ tadgarbhārtham upakalpayet // Car_6,2.4.21
etau pūpalikāyogau bṛṃhaṇau balavardhanau /
harṣasaubhāgyadau putryau paraṃ śukrābhivardhanau // Car_6,2.4.22
[{Āyurvedadīpikā}
kuṭṭakamiti kuṭṭanenāṇuśaḥ kṛtam // 1]
māṣātmaguptāgodhūmaśāliṣaṣṭikapaiṣṭikam /