Charaka Samhita (with commentary) · Part 6180
avaramadhyamābhyāṃ lakṣitaḥ puruṣaḥ // 9
pravaramiti sarvarasam // 10
sātmyamupapādayet abhyased ityarthaḥ // 11
krameṇeti yathoktābhyāsakrameṇa // 12
upapāditasarvarasasātmyenāpi cāhāraḥ praśastaprakṛtyādisampanna eva kartavya ityāha sarvarasam ityādi // 13
abhisamīkṣyeti hitāhitatvena vicārya // 14
hitameveti padena yadeva prakṛtyādinā hitaṃ tad evānurudhyeta sevetetyarthaḥ // 15]
tatra khalvimānyaṣṭāv āhāravidhiviśeṣāyatanāni bhavanti tadyathā prakṛtikaraṇasaṃyogarāśideśakālopayogasaṃsthopayoktraṣṭamāni bhavanti // Car_3,1.21
[{Āyurvedadīpikā}
āhārasya vidhiḥ prakāro vidhānaṃ vā ityāhāravidhiḥ tasya viśeṣo hitatvamahitatvaṃ ca tasyāyatanāni hetūn ity āhāravidhiviśeṣāyatanāni // 1
āhāraprakārasya hitatvamahitatvaṃ ca prakṛtyādihetukam ityarthaḥ // 2
upayoktā aṣṭamo yeṣāṃ tānyupayoktraṣṭamāni // 3]
tatra prakṛtir ucyate svabhāvo yaḥ sa punarāhārauṣadhadravyāṇāṃ svābhāviko gurvādiguṇayogaḥ tadyathā maṣamudgayoḥ śūkaraiṇayośca /
[{Āyurvedadīpikā}
uktāni prakṛtyādinā vibhajate tatretyādinā // 1
svābhāvika iti saṃskārādyakṛtaḥ // 2
māṣamudgayor iti prakṛtyā māṣe gurutvaṃ mudge ca laghutvaṃ śūkare gurutvam eṇe ca laghutvam // 3]
karaṇaṃ punaḥ svābhāvikānāṃ dravyāṇām abhisaṃskāraḥ /
saṃskāro hi guṇāntarādhānam ucyate /
te guṇās toyāgnisaṃnikarṣaśaucamanthanadeśakālavāsanabhāvanādibhiḥ kālaprakarṣabhājanādibhiś cādhīyante /
[{Āyurvedadīpikā}
dravyāṇām iti vaktavye svābhāvikānām iti yat karoti tenotpattikāle janakabhūtaiḥ svaguṇāropaṇaṃ saṃskārastūtpannasyaiva toyādinā guṇāntarādhānamiti darśayati // 1
tacca prākṛtaguṇopamardenaiva kriyate yathā toyāgnisaṃnikarṣaśaucais taṇḍulasthaṃ gauravam upahatya lāghavam anne kriyate // 2
yaduktaṃ sudhautaḥ prasrutaḥ svinnaḥ saṃtaptaś caudano laghuḥ // 3
tathā raktaśālyāderlaghor apyagnisaṃyogādinā lāghavaṃ vardhate // 4
manthanādguṇādhānaṃ yathā śothakṛd dadhi śothaghnaṃ sasnehamapi manthanāt iti // 5
deśena yathā bhasmarāśer adhaḥ sthāpayet ityādau // 6
vāsanena guṇādhānaṃ yathāpām utpalādivāsanena sugandhānukaraṇam // 7
bhāvanayā ca svarasādikṛtayā sthitasyaivāmalakāder guṇasyotkarṣo bhavati // 8
kālaprakarṣādyathā pakṣājjātarasaṃ pibed ityādi // 9
bhājanena yathā traiphalenāyasīṃ pātrīṃ kalkenālepayet ityādau // 10
ādigrahaṇāt peṣaṇābhimantraṇādi gṛhyate // 11
nanu saṃskārādheyena guṇena kathaṃ svābhāvikaguṇanāśaḥ kriyate yataḥ svabhāvo niṣpratikriyaḥ ityuktaṃ yadi hi saṃskāreṇa svābhāvikagurutvaṃ pratikriyate tadā svabhāvo niṣpratikriyaḥ iti kathaṃ brūmaḥ svabhāvo niṣpratikriyaḥ iti svabhāvo bhāvānām utpattau nānyathā kriyate // 12
tena jātipratibaddhaṃ māṣādīnāṃ gurutvaṃ na tajjātau sphoṭayituṃ pāryate saṃskāreṇa tu tadanyathākaraṇamanumatameva dṛṣṭatvāt // 13
kaścit tu guṇo dravyāṇāṃ saṃskārādināpi nānyathā kriyate yathā vahner auṣṇyaṃ vāyoścalatvaṃ tailasya sneha ityādi // 14
ete hi yāvaddravyabhāvina eva guṇāḥ // 15
gauravādayastu purāṇadhānyādiṣvapyapagamadarśanān na yāvaddravyabhāvinaḥ // 16
uktaṃ hi guṇo dravyavināśād vā vināśam upagacchati // 17
guṇāntaropadhānād vā iti // 18
yatra tu saṃskāreṇa vrīherlājalakṣaṇaṃ dravyāntarameva janyate tatra guṇāntarotpādaḥ suṣṭhveva // 19]
saṃyogaḥ punar dvayor bahūnāṃ vā dravyāṇāṃ saṃhatībhāvaḥ sa viśeṣamārabhate yaṃ punar naikaikaśo dravyāṇyārabhante tad yathā madhusarpiṣoḥ madhumatsyapayasāṃ ca saṃyogaḥ /
[{Āyurvedadīpikā}
saṃyogam āha saṃyogas tv ityādi // 1
sa viśeṣamārabhata iti saṃyujyamānadravyaikadeśe 'dṛṣṭaṃ kāryam ārabhata ityarthaḥ // 2
yaṃ naikaikaśa iti yaṃ viśeṣaṃ pratyekasaṃyujyamānāni dravyāṇi nārabhanta ityarthaḥ // 3
madhusarpiṣī hi pratyekamamārake milite tu mārake bhavataḥ kṣīramatsyādisaṃyogaśca kuṣṭhādikaro bhavati // 4
saṃyogas tv iha prādhānyenaivopalabhyamānadravyamelako vivakṣitas tena bhāvanādiṣvapi yadyapi saṃyogo 'sti tathāpi tatra bhāvanādravyāṇāṃ prādhānyenānupalabdher na saṃyogena grahaṇam // 5]
rāśistu sarvagrahaparigrahau mātrāmātraphalaviniścayārthaḥ /
tatra sarvasyāhārasya pramāṇagrahaṇam ekapiṇḍena sarvagrahaḥ parigrahaḥ punaḥ pramāṇagrahaṇam ekaikaśyenāhāradravyāṇām /
sarvasya hi grahaḥ sarvagrahaḥ sarvataśca grahaḥ parigraha ucyate /
[{Āyurvedadīpikā}
rāśiḥ pramāṇam // 1
mātrāmātraphalaviniścayārtha iti mātrāvadāhārauṣadhasya ca yat phalaṃ śubham amātrasya hīnasyātiriktasya vā yat phalam aśubham // 2
yaduktaṃ tasya jñānārtham ucitapramāṇam anucitapramāṇaṃ ca rāśisaṃjñaṃ bhavati // 3
sarvagrahaṃ vivṛṇoti tatretyādi // 4
sarvasyeti miśrīkṛtasyānnamāṃsasūpāder ekapiṇḍena mānam // 5
parigrahaṃ vivṛṇoti parigrahaḥ punar ityādi // 6
ekaikaśyeneti annasya kuḍavaḥ sūpasya palaṃ māṃsasya dvipalamityādyavayavamānapūrvakaṃ samudāyamānam // 7
sarvagrahe pratyavayavamānaniyamo nāsti tena yena kenacid āhāreṇa pratyekamaniyatamānena sampūrṇāhāramātrāniyamanaṃ sarvagrahaḥ // 8
etadeva śabdavyutpattyā darśayati sarvasya hītyādi // 9
sarvata iti pratyekāvayavata ityarthaḥ // 10]
deśaḥ punaḥ sthānaṃ sa dravyāṇāmutpattipracārau deśasātmyaṃ cācaṣṭe /
[{Āyurvedadīpikā}
deśaṃ vibhajate deśa ityādi // 1
sthānagrahaṇenāhāradravyasya tathā bhoktuśca sthānaṃ darśayati // 2
ācaṣṭa iti dravyasyotpattipracārādikṛtaguṇajñānahetur bhavati // 3
tatrotpattyā himavati jātaṃ guṇavadbhavati marau jātaṃ laghu bhavati ityādi // 4
pracāreṇa laghu bhakṣyāṇāṃ prāṇināṃ tathā dhanvapracāriṇāṃ bahukriyāṇāṃ ca lāghavaṃ viparyaye ca gauravaṃ gṛhyate // 5
deśasāmyena ca deśaviparītaguṇaṃ sātmyaṃ gṛhyate yathānūpe uṣṇarūkṣādi dhanvani ca śītasnigdhādi // 6
okasātmyaṃ tu upayoktṛgrahaṇena gṛhītam // 7]
kālo hi nityagaś cāvasthikaśca tatrāvasthiko vikāramapekṣate nityagastu ṛtusātmyāpekṣaḥ /
[{Āyurvedadīpikā}
nityaga iti ahorātrādirūpaḥ // 1
āvasthika iti rogitvabālyādyavasthāviśeṣita ityarthaḥ // 2
vikāramapekṣata iti bālyādikṛtaṃ tu śleṣmavikāraṃ jvarādikaṃ cāhāraniyamārthamapekṣata ityarthaḥ // 3
ṛtusātmyaṃ hi ṛtumapekṣata iti ṛtusātmyāpekṣaḥ // 4]
upayogasaṃsthā yoganiyamaḥ sa jīrṇalakṣaṇāpekṣaḥ /
[{Āyurvedadīpikā}
evamāhāropayogaḥ kartavya evaṃ na kartavya ityupayoganiyamaḥ sa jīrṇalakṣaṇāpekṣa iti prādhānyenoktaḥ // 1
teneha ajalpann ahasan nātidrutaṃ nātivilambitam ityādyupayoganiyamamapyapekṣata eva ajīrṇabhojane tu mahāṃstridoṣakopalakṣaṇo doṣo bhavatītyayam evodāhṛtaḥ // 2]
upayoktā punaryastamāhāramupayuṅkte yadāyattam okasātmyam /
ityaṣṭāv āhāravidhiviśeṣāyatanāni vyākhyātāni bhavanti // Car_3,1.22
[{Āyurvedadīpikā}
yadāyattam okasātmyam iti bhoktṛpuruṣāpekṣaṃ hy abhyāsasātmyaṃ bhavati kasyaciddhi kiṃcid evābhyāsāt pathyamapathyaṃ vā sātmyaṃ bhavati // 1]
eṣāṃ viśeṣāḥ śubhāśubhaphalāḥ parasparopakārakā bhavanti tān bubhutseta buddhvā ca hitepsureva syāt na ca mohāt pramādādvā priyam ahitam asukhodarkam upasevyam āhārajātam anyadvā kiṃcit // Car_3,1.23
[{Āyurvedadīpikā}
eṣāmityādau śubhaphalā viśeṣā aśubhaphalāśca parasparopakārakā bhavantīti jñeyam // 1
tatra prakṛtyā lāghavādiḥ śubhaphalaḥ gurvādiś cāśubhaphalaḥ // 2
karaṇādyādheyo'pi viśeṣaḥ śāstroktaḥ śubhaḥ niṣiddhastvaśubhaḥ // 3
deśāsātmyaṃ ninditadeśabhavatvādi ca dravyasyāśubhaphalam // 4
evaṃ kālāsātmyamaśubhaphalaṃ cājīrṇabhojanādi tathā okāsātmyaṃ cāśubhamaśubhaphalamiti jñeyaṃ viparītaṃ tu śubhaphalam // 5
mohāditi ajñānāt pramādāditi jñātvāpi rāgād ityarthaḥ // 6
priyamiti tadātvamātrapriyam // 7
ahitamityasya vivaraṇamasukhodarkam iti // 8
asukhaṃ duḥkharūpam udarka uttarakālīnaṃ phalaṃ yasya sa tathā // 9
anyadveti bheṣajavihārādi // 10]
tatredamāhāravidhividhānamarogāṇāmāturāṇāṃ cāpi keṣāṃcit kāle prakṛtyaiva hitatamaṃ bhuñjānānāṃ bhavati uṣṇaṃ snigdhaṃ mātrāvat jīrṇe vīryāviruddham iṣṭe deśe iṣṭasarvopakaraṇaṃ nātidrutaṃ nātivilambitam ajalpan ahasan tanmanā bhuñjīta ātmānamabhisamīkṣya samyak // Car_3,1.24
[{Āyurvedadīpikā}
tatretyādau idamiti vakṣyamāṇam // 1
āhāravidhir vidhīyate yenoṣṇasnigdhādinā vakṣyamāṇena tadāhāravidhividhānam // 2
āturāṇāṃ ca keṣāṃciditi padena raktapittināṃ śītameva kapharogiṇāṃ rūkṣameva hitamityādiviparyayaṃ darśayati // 3
keṣāṃcidbhuñjānānām idam āhāravidhividhānaṃ hitatamaṃ bhavatīti yojanā // 4
prakṛtyaiveti svabhāvenaiva hitatamaṃ hitatamam ityuktaṃ tena yat prakṛtyā hitaṃ tat kadācideva kaṃcideva puruṣam āsādyāhitaṃ bhavati tacca kādācitkatvād anādṛtaṃ tena prāyikatvādenaṃ hitatamaṃ vakṣyāma iti bhāvaḥ // 5
uṣṇamityādau samyagiti chedaḥ // 6]
tasya sādguṇyam upadekṣyāma uṣṇam aśnīyād uṣṇaṃ hi bhujyamānaṃ svadate bhuktaṃ cāgnim audaryam udīrayati kṣipraṃ jarāṃ gacchati vātam anulomayati śleṣmāṇaṃ ca parihrāsayati tasmāduṣṇam aśnīyāt /
snigdhamaśnīyāt snigdhaṃ hi bhujyamānaṃ svadate bhuktaṃ cānudīrṇam agnim udīrayati kṣipraṃ jarāṃ gacchati vātamanulomayati śarīramupacinoti dṛḍhīkarotīndriyāṇi balābhivṛddhim upajanayati varṇaprasādaṃ cābhinirvartayati tasmāt snigdhamaśnīyāt /
[{Āyurvedadīpikā}
tasyeti uṣṇādiguṇayuktasyānnasya // 1
sādguṇyamiti praśastaguṇayogitām // 2
parihrāsayatīti bhinnasaṃghātaṃ karoti // 3]
mātrāvadaśnīyāt mātrāvaddhi bhuktaṃ vātapittakaphān apīḍayad āyur eva vivardhayati kevalaṃ sukhaṃ gudam anuparyeti na coṣmāṇamupahanti avyathaṃ ca paripākameti tasmānmātrāvad aśnīyāt /
[{Āyurvedadīpikā}
mātrāvaditi praśaṃsāyāṃ matup tena praśastamātram ityarthaḥ // 1
apīḍayaditi anatimātratvena svasthānasthitaṃ sadvātādīn sthānāpīḍanād aprakopayat // 2
gudam anuparyetīti pariṇataṃ sadanurūpatayā niḥsaratītyarthaḥ // 3
ūṣmāṇaṃ vahnim // 4]
jīrṇe 'śnīyāt ajīrṇe hi bhuñjānasyābhyavahṛtam āhārajātaṃ pūrvasyāhārasya rasam apariṇatam uttareṇāhārarasenopasṛjat sarvān doṣān prakopayatyāśu jīrṇe tu bhuñjānasya svasthānastheṣu doṣeṣvagnau codīrṇe jātāyāṃ ca bubhukṣāyāṃ vivṛteṣu ca srotasāṃ mukheṣu viśuddhe codgāre hṛdaye viśuddhe vātānulomye visṛṣṭeṣu ca vātamūtrapurīṣavegeṣvabhyavahṛtam āhārajātaṃ sarvaśarīradhātūn apradūṣayad āyur evābhivardhayati kevalaṃ tasmājjīrṇe 'śnīyāt /
[{Āyurvedadīpikā}
pūrvasyeti dināntarakṛtasya // 1
apariṇatam iti asamyagjātam // 2
āhāraraseneti āhārapariṇāmagatena madhurādinā kiṃvā āhārajena rasena // 3
svasthānastheṣu doṣeṣvityādi jīrṇāhārasya lakṣaṇam // 4]
vīryāviruddham aśnīyāt aviruddhavīryam aśnan hi viruddhavīryāhārajairvikārair nopasṛjyate tasmād vīryāviruddham aśnīyāt /
[{Āyurvedadīpikā}
viruddhavīryāhārajair iti kuṣṭhāndhyavisarpādyair ātreyabhadrakāpyīyoktaiḥ // 1]
iṣṭe deśe iṣṭasarvopakaraṇaṃ cāśnīyāt iṣṭe hi deśe bhuñjāno nāniṣṭadeśajairmanovighātakarair bhāvair manovighātaṃ prāpnoti tathaiveṣṭaiḥ sarvopakaraṇaiḥ tasmādiṣṭe deśe tatheṣṭasarvopakaraṇaṃ cāśnīyāt /
[{Āyurvedadīpikā}
manovighātakarairbhāvairiti trividhakukṣīye vakṣyamāṇaiḥ kāmādibhiś cittopatāpakaraiś cittavikārair ityarthaḥ // 1
tatheṣṭaiśca sarvopakaraṇair bhuñjāno manovighātaṃ na prāpnotīti yojanā aniṣṭabhojanāder manovighāto bhavati // 2]
nātidrutamaśnīyāt atidrutaṃ hi bhuñjānasyotsnehanamavasādanaṃ bhojanasyāpratiṣṭhānaṃ ca bhojyadoṣasādguṇyopalabdhiś ca na niyatā tasmānnātidrutam aśnīyāt /
[{Āyurvedadīpikā}
utsnehanam unmārgagamanam // 1
avasādanam avasādaḥ // 2
apratiṣṭhānaṃ hṛdayasthatvena koṣṭhāpraveśaḥ // 3
bhojyagatānāṃ doṣāṇāṃ keśādīnāṃ sādguṇyasya ca svādutvādeḥ upalabdhir na niyatā bhavati kadācidupalabhyate kadācin neti // 4
tatra doṣānupalabdhyā sadoṣasyaiva bhakṣaṇaṃ sādguṇyānupalabdhyā ca prītyabhāvaḥ // 5]
nātivilambitam aśnīyāt ativilambitaṃ hi bhuñjāno na tṛptim adhigacchati bahu bhuṅkte śītībhavaty āhārajātaṃ viṣamaṃ ca pacyate tasmānnātivilambitam aśnīyāt /
[{Āyurvedadīpikā}
viṣamaṃ ca pacyata iti cirakālabhojanenāgnisambandhasya vaiṣamyāditi bhāvaḥ // 1]
ajalpannahasan tanmanā jalpato hasato 'nyamanasa vā bhuñjānasya ta eva hi doṣā bhavanti ya evātidrutam aśnataḥ tasmād ajalpannahasaṃstanmanā bhuñjīta /
[{Āyurvedadīpikā}
ya evātidrutam aśnato doṣā iti utsnehanādayaḥ // 1]
ātmānam abhisamīkṣya bhuñjīta samyag idaṃ mamopaśete idaṃ nopaśeta ityevaṃ viditaṃ hy asyātmana ātmasātmyaṃ bhavati tasmādātmānamabhisamīkṣya bhuñjīta samyagiti // Car_3,1.25
[{Āyurvedadīpikā}
nopaśeta itītyatra itiśabdena sātmyāsātmyavidhānopadarśakena vicāraphalamokasātmyasevanaṃ darśayati // 1
ātmana iti padenātmanaivātmasātmyaṃ pratipuruṣaṃ jñāyate na śāstropadeśeneti darśayati // 2]
rasān dravyāṇi doṣāṃśca vikārāṃśca prabhāvataḥ /
veda yo deśakālau ca śarīraṃ ca sa no bhiṣak // Car_3,1.26
[{Āyurvedadīpikā}
adhyāyoktarasaprabhāvādijñānaṃ stauti rasānityādi /
sa no bhiṣagiti no 'smākaṃ saṃmata ityarthaḥ // 1]
vimānārtho rasadravyadoṣarogāḥ prabhāvataḥ /
dravyāṇi nātisevyāni trividhaṃ sātmyameva ca // Car_3,1.27
āhārāyatanānyaṣṭau bhojyasādguṇyameva ca /
vimāne rasasaṃkhyāte sarvametatprakāśitam // Car_3,1.28
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte vimānasthāne rasavimānaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ // Car_3,1.29
[{Āyurvedadīpikā}
doṣavikārau ca yadyapi trividhakukṣīye prabhāvavistāreṇa vaktavyau tathāpīha saṃkṣepeṇoktāv eva tena doṣavikāraprabhāvāv apyuktāv iti yaducyate saṃgrahe tat sādhu // 1
tailādidravyatrayakathanaṃ ca dravyaprabhāvagṛhītamiti kṛtvā na pṛthak saṃgrahe paṭhitam // 2]
Carakasaṃhitā, Śārīrasthāna, 1
athātaḥ katidhāpuruṣīyaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ // Car_5,1.1
iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ // Car_5,1.2
katidhā puruṣo dhīman dhātubhedena bhidyate /
puruṣaḥ kāraṇaṃ kasmāt prabhavaḥ puruṣasya kaḥ // Car_5,1.3
kim ajño jñaḥ sa nityaḥ kiṃ kim anityo nidarśitaḥ /
prakṛtiḥ kā vikārāḥ ke kiṃ liṅgaṃ puruṣasya ca // Car_5,1.4
niṣkriyaṃ ca svatantraṃ ca vaśinaṃ sarvagaṃ vibhum /
vadanty ātmānam ātmajñāḥ kṣetrajñaṃ sākṣiṇaṃ tathā // Car_5,1.5
niṣkriyasya kriyā tasya bhagavan vidyate katham /
svatantraś ced aniṣṭāsu kathaṃ yoniṣu jāyate // Car_5,1.6
vaśī yady asukhaiḥ kasmād bhāvair ākramyate balāt /
sarvāḥ sarvagatatvāc ca vedanāḥ kiṃ na vetti saḥ // Car_5,1.7
na paśyati vibhuḥ kasmāc chailakuḍyatiraskṛtam /
kṣetrajñaḥ kṣetram athavā kiṃ pūrvam iti saṃśayaḥ // Car_5,1.8
jñeyaṃ kṣetraṃ vinā pūrvaṃ kṣetrajño hi na yujyate /
kṣetraṃ ca yadi pūrvaṃ syāt kṣetrajñaḥ syād aśāśvataḥ // Car_5,1.9
sākṣibhūtaś ca kasyāyaṃ kartā hy anyo na vidyate /
syāt kathaṃ cāvikārasya viśeṣo vedanākṛtaḥ // Car_5,1.10
atha cārtasya bhagavaṃs tisṛṇāṃ kāṃ cikitsati /
atītāṃ vedanāṃ vaidyo vartamānāṃ bhaviṣyatīm // Car_5,1.11
bhaviṣyantyā asaṃprāptir atītāyā anāgamaḥ /
sāṃpratikyā api sthānaṃ nāsty arteḥ saṃśayo hy ataḥ // Car_5,1.12
kāraṇaṃ vedanānāṃ kiṃ kim adhiṣṭhānam ucyate /
kva caitā vedanāḥ sarvā nivṛttiṃ yānty aśeṣataḥ // Car_5,1.13
sarvavit sarvasaṃnyāsī sarvasaṃyoganiḥsṛtaḥ /
ekaḥ praśānto bhūtātmā kair liṅgair upalabhyate // Car_5,1.14
ity agniveśasya vacaḥ śrutvā matimatāṃ varaḥ /
sarvaṃ yathāvat provāca praśāntātmā punarvasuḥ // Car_5,1.15
khādayaś cetanāṣaṣṭhā dhātavaḥ puruṣaḥ smṛtaḥ /
cetanādhātur apy ekaḥ smṛtaḥ puruṣasaṃjñakaḥ // Car_5,1.16
punaś ca dhātubhedena caturviṃśatikaḥ smṛtaḥ /
mano daśendriyāṇy arthāḥ prakṛtiś cāṣṭadhātukī // Car_5,1.17
lakṣaṇaṃ manaso jñānasyābhāvo bhāva eva ca /
sati hy ātmendriyārthānāṃ sannikarṣe na vartate // Car_5,1.18
vaivṛttyān manaso jñānaṃ sānnidhyāt tac ca vartate /
aṇutvam atha caikatvaṃ dvau guṇau manasaḥ smṛtau // Car_5,1.19
cintyaṃ vicāryam ūhyaṃ ca dhyeyaṃ saṃkalpyam eva ca /
yat kiṃcin manaso jñeyaṃ tat sarvaṃ hy arthasaṃjñakam // Car_5,1.20
indriyābhigrahaḥ karma manasaḥ svasya nigrahaḥ /
ūho vicāraś ca tataḥ paraṃ buddhiḥ pravartate // Car_5,1.21
[{Āyurvedadīpikā}
manoguṇamabhidhāya manoviṣayamāha cintyamityādi // 1
cintyaṃ kartavyatayā akartavyatayā vā yanmanasā cintyate // 2
vicāryam upapattyanupapattibhyāṃ yadvimṛśyate // 3
ūhyaṃ ca yat sambhāvanayā ūhyate evametadbhaviṣyati iti // 4
dhyeyaṃ bhāvanājñānaviṣayam // 5
saṃkalpyaṃ guṇavattayā doṣavattayā vāvadhāraṇāviṣayam // 6
yat kiṃcidityanena sukhādyanuktaviṣayāvarodhaḥ // 7
manaso jñeyamiti indriyanirapekṣamanogrāhyam // 8
ete ca mano'rthāḥ śabdādirūpā eva tena ṣaṣṭhārthakalpanayā na caturviṃśatisaṃkhyātirekaḥ // 9
sukhādayas tu śabdādivyatiriktā mano'rthā buddhibhedagrahaṇenaiva grāhyāḥ // 10
manoviṣayamabhidhāya manaḥkarmāha indriyetyādi // 11
indriyābhigrahaḥ indriyādhiṣṭhānaṃ manasaḥ karma tathā svasya nigraho manasaḥ karma mano hy aniṣṭaviṣayaprasṛtaṃ manasaiva niyamyate manaśca guṇāntarayuktaṃ sadviṣayāntarān niyamayati ityāhureke // 12
yaduktam viṣayapravaṇaṃ cittaṃ dhṛtibhraṃśānna śakyate // 13
niyantum ahitād arthād dhṛtirhi niyamātmikā iti // 14
tena dhṛtyā kāraṇabhūtayā ātmānaṃ niyamayatīti na svātmani kriyāvirodhaḥ // 15
manaḥkarmāntaram āha ūho vicāraś ceti // 16
atroha ālocanajñānaṃ nirvikalpakam vicāro heyopādeyatayā vikalpanam // 17
caturvidhaṃ hi vikalpakāraṇaṃ sāṃkhyā manyante tatra bāhyam indriyarūpam ābhyantaraṃ tu mano'haṃkāro buddhiśceti tritayam // 18
tatrendriyāṇyālocayanti nirvikalpena gṛhṇantītyarthaḥ manastu saṃkalpayati heyopādeyatayā kalpayatītyarthaḥ ahaṃkāro 'bhimanyate mamedamahamatrādhikṛta iti manyata ityarthaḥ buddhir adhyavasyati tyajāmyenaṃ doṣavantam upādadāmyenaṃ guṇavantam ityadhyavasāyaṃ karotītyarthaḥ // 19
ūhas tu yadyapi bāhyacakṣurādikarma tathāpi tatrāpi mano'dhiṣṭhānam astīti manaḥkarmatayoktaḥ // 20
vacanaṃ hi sāntaḥkaraṇā buddhiḥ sarvaṃ viṣayam avagāhate yasmāt // 21
tasmāt trividhaṃ karaṇaṃ dvāri dvārāṇi śeṣāṇi iti // 22
tataḥ paraṃ buddhiḥ pravartata iti ūhavicārānantaraṃ buddhir adhyavasāyaṃ karotītyarthaḥ // 23
ahaṃkāravyāpāraś cābhimananam ihānukto 'pi buddhivyāpāreṇaiva sūcito jñeyaḥ // 24
buddhirhi tyajāmyenamupādadāmīti vādhyavasāyaṃ kurvatī ahaṃkārābhimata eva viṣaye bhavati tena buddhivyāpāreṇaivāhaṃkāravyāpāro 'pi gṛhyate // 25
buddhau hi sarvakaraṇavyāpārārpaṇaṃ bhavati // 26
yaduktam ete pradīpakalpāḥ parasparavilakṣaṇā guṇaviśeṣāḥ /
kṛtsnaṃ puruṣasyārthaṃ prakāśya buddhau prayacchanti // 27]
indriyeṇendriyārtho hi samanaskena gṛhyate /
kalpyate manasā tūrdhvaṃ guṇato doṣato'thavā // Car_5,1.22
jāyate viṣaye tatra yā buddhirniścayātmikā /
vyavasyati tayā vaktuṃ kartuṃ vā buddhipūrvakam // Car_5,1.23
[{Āyurvedadīpikā}
etadevohavicārapūrvakatvaṃ buddher vivṛṇoti indriyeṇetyādi // 1
gṛhyate iti ūhamātreṇa nirvikalpena gṛhyate // 2
guṇata iti upādeyatayā // 3
doṣata iti heyatayā // 4
buddhyadhyavasāyaṃ vivṛṇoti jāyata ityādi // 5
viṣaye tatreti manasā kalpite viṣaye // 6
niścayātmiketi sthirasvarūpā adhyavasāyarūpetyarthaḥ // 7
vyavasyatīti anuṣṭhānaṃ karoti udyukto bhavatītyarthaḥ buddhyadhyavasitamarthaṃ vaktuṃ kartuṃ vānutiṣṭhatīti yāvat // 8
buddhipūrvakamityanena yadeva buddhipūrvakam anuṣṭhānaṃ tad evaivaṃvidhaṃ bhavati nonmattādyanuṣṭhānamiti darśayati // 9]
ekaikādhikayuktāni khādīnāmindriyāṇi tu /
pañca karmānumeyāni yebhyo buddhiḥ pravartate // Car_5,1.24
[{Āyurvedadīpikā}
mano'bhidhāyendriyāṇyabhidhatte tatrāpi jyāyastvād buddhīndriyāṇi prāgāha ekaiketyādi // 1
khādīnāṃ madhye ekaikenādhikena bhūtena yuktānīndriyāṇi pañca cakṣurādīni ekaikādhikapadena pañcāpi pāñcabhautikāni paraṃ cakṣuṣi tejo'dhikamityādyuktaṃ sūcayati // 2
karmānumeyānīti kāryānumeyāni kāryaṃ cakṣurbuddhyādi // 3
yebhyo buddhiḥ pravartata iti yāni buddhīndriyāṇi tānīmāni pañceti darśayati // 4
yadyapi ca sāṃkhye āhaṃkārikāṇīndriyāṇi yaduktaṃ sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtād ahaṃkārād iti tathāpi matabhedādbhautikatvam indriyāṇāṃ jñeyaṃ kiṃvā aupacārikam etadbhautikatvam indriyāṇāṃ jñeyam upacārabījaṃ ca yad guṇabhūyiṣṭhaṃ yad indriyaṃ gṛhṇāti tattadbhūyiṣṭham ityucyate cakṣustejo gṛhṇāti tena taijasam ucyate ityādi jñeyam // 5]
hastau pādau gudopasthaṃ vāgindriyamathāpi ca /
karmendriyāṇi pañcaiva pādau gamanakarmaṇi // Car_5,1.25
pāyūpasthaṃ visargārthaṃ hastau grahaṇadhāraṇe /
jihvāvāgindriyaṃ vāk ca satyā jyotistamo'nṛtā // Car_5,1.26
[{Āyurvedadīpikā}
atha karmendriyāṇyāha hastāv ityādi // 1
hastāv ekaṃ pādau caikamindriyamekarūpakarmakartṛtayā // 2
gudopasthaṃ caikaikam // 3
vāca upādānahānārthaṃ bhedamāha vāk cetyādi // 4
jyotiriva jyotiḥ dharmakartṛtvenobhayalokaprakāśakāritvāt etadviparyayeṇa tamaḥ anṛtā // 5]
mahābhūtāni khaṃ vāyur agnir āpaḥ kṣitistathā /
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca tadguṇāḥ // Car_5,1.27
[{Āyurvedadīpikā}
sampratyuddeśakramānurodhādarthe 'bhidhātavye 'rthānāṃ prakṛtigrahaṇagṛhītapañcabhūtaguṇatayā parādhīnatvād aṣṭadhātuprakṛtigṛhītāni bhūtānyeva tāvadāha mahābhūtānītyādi // 1
śabdādayo yathāsaṃkhyaṃ khādīnāṃ naisargikā guṇā jñeyāḥ // 2
yastu guṇotkarṣo 'bhidhātavyaḥ sa hi anupraviṣṭabhūtasambandhād eva // 3
tena pṛthivyāṃ caturbhūtapraveśāt pañcaguṇatvam evaṃ jalādāv api caturguṇatvādi jñeyam // 4]
teṣāmekaguṇaḥ pūrvo guṇavṛddhiḥ pare pare /
pūrvaḥ pūrvaguṇaścaiva kramaśo guṇiṣu smṛtaḥ // Car_5,1.28
[{Āyurvedadīpikā}
naisargikaṃ guṇamabhidhāya bhūtāntarapraveśakṛtaṃ guṇam āha teṣām ityādi // 1
ekaguṇaḥ pūrva iti pūrvo dhātuḥ kharūpaḥ śabdaikaguṇaḥ // 2
puṃliṅgatā ca khādīnāṃ dhāturūpatābuddhisthīkṛtatvāt uktaṃ hi khādayaś cetanāṣaṣṭhā dhātavaḥ iti // 3
yathā yathā ca paratvaṃ tathā tathā ca guṇavṛddhir yathāsaṃkhyam // 4
nanu etāvatā 'py ekaguṇatvadviguṇatvādi na niyamena jñāyate ko guṇaḥ kva bhūte ityāha pūrva ityādi // 5
guṇiṣu khādiṣu dhātuṣu pūrvo guṇaḥ krameṇa yathāsaṃkhyaṃ vartate na kevalaṃ pūrvaḥ kiṃtu pūrvasyāpi yo guṇaḥ sa ca pūrvaguṇa uttare bhūte vartate // 6
tena khe pūrve pūrvaḥ śabdaguṇo vartate vāyau tu sparśaḥ kramaprāptaḥ pūrvo bhavati pūrvaguṇaśca śabda iti dviguṇatvam evamagnyādau ca jñeyam // 7
gandhas tūttaraguṇāntarābhāvānna pūrvo bhavati tathāpi gandhaś ca tadguṇāḥ iti granthe tadguṇā itipadāpekṣayā gandhasya pūrvatvaṃ kalpanīyaṃ kiṃvā pūrva iti chattriṇo gacchantīti nyāyenoktaṃ tenāpūrvo 'pi gandhaḥ kramāgataḥ pṛthivyāṃ jñeyaḥ // 8]
kharadravacaloṣṇatvaṃ bhūjalānilatejasām /
ākāśasyāpratīghāto dṛṣṭaṃ liṅgaṃ yathākramam // Car_5,1.29
lakṣaṇaṃ sarvamevaitat sparśanendriyagocaram /
sparśanendriyavijñeyaḥ sparśo hi saviparyayaḥ // Car_5,1.30
[{Āyurvedadīpikā}
bhūtānām asādhāraṇaṃ lakṣaṇamāha kharetyādi // 1
apratīghātaḥ apratihananam asparśatvam iti yāvat sparśavaddhi gativighātakaṃ bhavati nākāśaḥ asparśavattvāt // 2
sarvamevaitaditi kharatvādi // 3
sparśanendriyagocaramiti sparśanendriyajñeyam // 4
kathametatsarvaṃ sparśanendriyajñeyam ityāha sparśanetyādi // 5
saviparyaya iti sparśābhāva ityarthaḥ // 6
yad indriyaṃ yadgṛhṇāti tattasyābhāvamapi gṛhṇāti tena ākāśasyāsparśatvam api sparśanendriyagrāhyam iti yuktam // 7
dravatvaṃ calatvaṃ ca sāṃkhyamate sparśanagrāhyatvāt sthūlabhūtavātadharmaḥ sparśa eva yaddhi sparśanena gṛhyate tat sarvaṃ mahābhūtavātapariṇāma eva // 8
etāni ca khādīni sūkṣmāṇi tanmātrarūpāṇi jñeyāni sthūlabhūtāni tu khādīni vikāratayā tatroktāni // 9
prakṛtivarge sūkṣmarūpāstanmātrā uktāḥ // 10
vacanaṃ hi tanmātrāṇyaviśeṣās tebhyo bhūtāni pañca pañcabhyaḥ // 11
ete smṛtā viśeṣāḥ śāntā ghorāśca mūḍhāśca iti tenehāpi khādīni tanmātraśabdoktāni sūkṣmāṇi boddhavyāni // 12]
Carakasaṃhitā, Cikitsāsthāna, 1 [Rasāyanādhyāya]
athāto 'bhayāmalakīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ // Car_6,1.1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ // Car_6,1.2
[{Āyurvedadīpikā}
pūrvasthānoktalakṣaṇābhāvenāvadhāritāyuṣmadbhāvena cikitsā dharmārthayaśaskarī kartavyetyanantaraṃ cikitsābhidhāyakaṃ sthānam ucyate // 1
rasāyanavājīkaraṇasādhanamapi yathā cikitsocyate tathānantaram eva vakṣyati // 2
tatrāpi jvarādicikitsāyāḥ prāgrasāyanavājīkaraṇayor mahāphalatvenādāv abhidhānam // 3
tayorapi ca rasāyanameva varṣasahasrāyuṣṭvādikāraṇatayā mahāphalam iti tad abhidhīyate tatrāpi cābhayāmalakīyaś cikitsāsthānārthasūtrābhidhāyakatayāgre 'bhidhīyate // 4]
cikitsitaṃ vyādhiharaṃ pathyaṃ sādhanamauṣadham /
prāyaścittaṃ praśamanaṃ prakṛtisthāpanaṃ hitam // Car_6,1.3
[{Āyurvedadīpikā}
tatrādau vyavahārārthaṃ sthānābhidheyasya bheṣajasya paryāyānāha cikitsitam ityādi // 1
karoti caivamādau pradhānābhidheyaparyāyābhidhānaṃ yathānidāne heturūpādiparyāyakathanam // 2
etacca paryāyābhidhānaṃ prādhānyena catuṣpādasyaiva bheṣajasya yaduktaṃ catuṣpādaṃ ṣoḍaśakalaṃ bheṣajamiti bhiṣajo bhāṣante iti // 3
evaṃbhūtabheṣajāṅgarūpatayā tu sthāvarajaṅgamadravyarūpasya bheṣajasya bheṣajatvamevāntaravyavahārakṛtaṃ jñeyam // 4
prāyaścittam iti bheṣajasaṃjñā prāyaścittavad bheṣajasyādharmakāryavyādhiharatvena // 5]
vidyād bheṣajanāmāni bheṣajaṃ dvividhaṃ ca tat /
svasthasyorjaskaraṃ kiṃcit kiṃcidārtasya roganut // Car_6,1.4
[{Āyurvedadīpikā}
dvaividhyaṃ vivṛṇoti svasthasyetyādi // 1
kiṃciditi na sarvam // 2
svasthatvena vyavahriyamāṇasya puṃso jarādisvābhāvikavyādhiharatvena tathāpraharṣavyayāyakṣayitvānucitaśukratvādyapraśastaśārīrabhāvaharatvena ūrjaḥ praśastaṃ bhāvam ādadhātīti svasthasyorjaskaram // 3
ārtasya roganuditi viśeṣaṇena jvarādinārtasya jvarādiharam // 4
roganud iti vacanenaivārtaviśeṣitāyāṃ labdhāyāṃ yad ārtasya iti karoti tena sahajajarādikṛtāṃ pīḍām anudvejikāṃ parityajya jvarādināsvābhāvikena rogeṇa pīḍitasyeti darśayati // 5]
abheṣajaṃ ca dvividhaṃ bādhanaṃ sānubādhanam /
[{Āyurvedadīpikā}
bheṣajaprasaṅgād abheṣajadvaividhyam āha abheṣajam ityādi // 1
bādhanam iha tadātvamātrabādhakaṃ yathāsvalpam apathyam // 2
sānubādhanaṃ ca dīrghakālāvasthāyikuṣṭhādivikārakāri // 3]
svasthasyorjaskaraṃ yattu tadvṛṣyaṃ tadrasāyanam // Car_6,1.5
prāyaḥ prāyeṇa rogāṇāṃ dvitīyaṃ praśame matam /
prāyaḥśabdo viśeṣārtho hy ubhayaṃ hy ubhayārthakṛt // Car_6,1.6
[{Āyurvedadīpikā}
dvividhaṃ bheṣajamuktaṃ vibhajate svasthasyetyādi // 1
tadvṛṣyaṃ tadrasāyanaṃ prāya iti chedaḥ // 2
yadvṛṣyaṃ prāyo bhavati tathā rasāyanaṃ yat prāyo bhavati ārtasya rogaharaṃ yadbāhulyena tat svasthorjaskaram ucyate yattu dvitīyam ārtarogaharaṃ tat prāyeṇa jvarādiśamanaṃ rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca bhavati yathākṣatakṣīṇoktaṃ sarpirguḍādi rasāyanaṃ vṛṣyaṃ ca bhavati tathā pāṇḍurogokto yogarājo rasāyanatvenoktaḥ tathā kāsādhikāre 'gastyaharītakī rasāyanatvenoktetyādy anusaraṇīyam // 3
rasāyanoktānāṃ ca jvarādiharatvam atra suvyaktameva rasāyanagrantheṣu // 4
anye tu bruvate yad vyādhimātraharaṃ na tad rasāyanaṃ kiṃtu śarīrasaṃyogadārḍhyād dīrghāyuḥkartṛtvasādhāraṇadharmayogād upacaritavyādhiharaṃ rasāyanam ihocyata iti // 5
nanu yadi svasthorjaskaramapi vyādhiharaṃ vyādhiharaṃ ca svasthorjaskaraṃ tatkiṃ kiṃciditi padena bheṣajakarmavyavasthādarśakena kriyate brūmaḥ bāhulyena svasthorjaskaratvaṃ vyādhiharatvaṃ ca vyavasthāpyate na ceha sarvārtarogaharasya svasthorjaskaratvamiti pratijñāyate yena pāṭhāsaptaparṇādīnām api rasāyanatvaṃ sādhanīyaśaktitvād ārtarogaharatvena yaducyate tadapi rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca bhavatīti lavamātropadarśanaṃ kriyate tat svasthārtayor ubhayārthakartṛtvam // 6
prāyaḥśabdatātparyaṃ vivṛṇoti prāya ityādi // 7
viśeṣārtham iti bāhulyārtham ityarthaḥ // 8]
dīrghamāyuḥ smṛtiṃ medhāmārogyaṃ taruṇaṃ vayaḥ /
prabhāvarṇasvaraudāryaṃ dehendriyabalaṃ param // Car_6,1.7
vāksiddhiṃ praṇatiṃ kāntiṃ labhate nā rasāyanāt /
lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam // Car_6,1.8
[{Āyurvedadīpikā}
rasāyanakāryam āha dīrgham ityādi // 1
prabhādīnāṃ trayāṇām audaryaṃ yojanīyam // 2
vāksiddhiḥ yad ucyate tad avaśyaṃ bhavatītyarthaḥ // 3
praṇatiḥ lokavandyatā // 4
katham etad rasāyanena kriyata ityāha lābhetyādi rasādigrahaṇena smṛtyādayo 'pi gṛhyante // 5]
apatyasaṃtānakaraṃ yat sadyaḥ sampraharṣaṇam /
vājīvātibalo yena yātyapratihataḥ striyaḥ // Car_6,1.9
bhavatyatipriyaḥ strīṇāṃ yena yenopacīyate /
jīryato 'pyakṣayaṃ śukraṃ phalavadyena dṛśyate // Car_6,1.10
prabhūtaśākhaḥ śākhīva yena caityo yathā mahān /
bhavatyarcyo bahumataḥ prajānāṃ subahuprajaḥ // Car_6,1.11
saṃtānamūlaṃ yeneha pretya cānantyamaśnute /
yaśaḥ śriyaṃ balaṃ puṣṭiṃ vājīkaraṇameva tat // Car_6,1.12
[{Āyurvedadīpikā}
vājīkaraṇakāryam āhāpatyetyādi // 1
apatyasaṃtānaḥ apatyaparamparā tena putrapautrakaram ityarthaḥ vājīkaraṇajanitācchukrāj jātaḥ putraḥ putrajananasamartho bhavatītyarthaḥ // 2
atipriyatvaṃ cehopacitaśukratayā nirantaravyavāyakartṛtvāt yad ucyate /
virūpam api yoddhāraṃ bhṛtyamicchanti pārthivāḥ /
vyavāyavyāyataṃ mūrkhaṃ dhṛṣṭaṃ patimiva striyaḥ // 3
iti // 4
upacīyata iti puṣṭiṃ prāpnoti // 5
akṣayam ivākṣayam // 6
phalavad iti garbhajanakam // 7
caityo devatāyatanam // 8
arcyaḥ arcanīyaḥ // 9
ānantyamivānantyaṃ dīrghasaṃtānatām ityarthaḥ // 10]
svasthasyorjaskaraṃ tv etad dvividhaṃ proktam auṣadham /
yadvyādhinirghātakaraṃ vakṣyate taccikitsite // Car_6,1.13
cikitsitārtha etāvān vikārāṇāṃ yadauṣadham /
rasāyanavidhiścāgre vājīkaraṇameva ca // Car_6,1.14
[{Āyurvedadīpikā}
cikitsita iti jvarādicikitsite // 1
nanu rasāyanavājīkaraṇe api jvarādicikitsite eva tat kiṃ viśiṣyocyate vakṣyate taccikitsite ityāha cikitsitārtha ityādi // 2
satyaṃ rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca jvarādivyādhiharatvāc cikitsitaśabdenocyata ityarthaḥ // 3
atha vyādhiharatvāccikitsite vaktavyatvācca rasāyanavājīkaraṇe kva nu vaktavye ityāha rasāyanetyādi // 4
vidhiḥ vidhānaṃ rasāyanābhidhānam ityarthaḥ // 5
agre iti anantaram // 6
vājīkaraṇaṃ cāgre abhidhāsyate iti śeṣaḥ // 7]
abheṣajamiti jñeyaṃ viparītaṃ yadauṣadhāt /
tadasevyaṃ niṣevyaṃ tu pravakṣyāmi yadauṣadham // Car_6,1.15
[{Āyurvedadīpikā}
abheṣajamapi pūrvoddiṣṭaṃ vivṛṇotyabheṣajamityādi // 1
viparītaṃ rogajananalakṣaṇārthakāri // 2]
rasāyanānāṃ dvividhaṃ prayogamṛṣayo viduḥ /
kuṭīprāveśikaṃ caiva vātātapikameva ca // Car_6,1.16
kuṭīprāveśikasyādau vidhiḥ samupadekṣyate /
nṛpavaidyadvijātīnāṃ sādhūnāṃ puṇyakarmaṇām // Car_6,1.17
nivāse nirbhaye śaste prāpyopakaraṇe pure /
diśi pūrvottarasyāṃ ca subhūmau kārayetkuṭīm // Car_6,1.18
vistārotsedhasampannāṃ trigarbhāṃ sūkṣmalocanām /
ghanabhittimṛtusukhāṃ suspaṣṭāṃ manasaḥ priyām // Car_6,1.19
śabdādīnām aśastānām agamyāṃ strīvivarjitām /
iṣṭopakaraṇopetāṃ sajjavaidyauṣadhadvijām // Car_6,1.20
athodagayane śukle tithinakṣatrapūjite /
muhūrtakaraṇopete praśaste kṛtavāpanaḥ // Car_6,1.21
dhṛtismṛtibalaṃ kṛtvā śraddadhānaḥ samāhitaḥ /
vidhūya mānasāndoṣān maitrīṃ bhūteṣu cintayan // Car_6,1.22
devatāḥ pūjayitvāgre dvijātīṃśca pradakṣiṇam /
devagobrāhmaṇān kṛtvā tatas tāṃ praviśet kuṭīm // Car_6,1.23
tasyāṃ saṃśodhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jātabalaḥ punaḥ /
rasāyanaṃ prayuñjīta tatpravakṣyāmi śodhanam // Car_6,1.24
[{Āyurvedadīpikā}
kuṭīpraveśena yat kriyate tat kuṭīprāveśikam // 1
vātātapasevayāpi yat kriyate tad vātātapikam // 2
trigarbhāṃ prathamamekaṃ gṛhaṃ tasyābhyantare dvitīyam evaṃ trigarbhāstrayo garbhā antarāṇi yasyāṃ sā trigarbhāmiti antas triprakoṣṭhām // 3
sūkṣmalocanāmiti alpadvārajālakām // 4
śukle śuklapakṣe // 5
sajjā vaidyādayo yasyāṃ sā tathā // 6
tithinakṣatrapūjita iti śubhatithinakṣatrayogāt pūjite // 7
kṛtavāpana iti kṛtakṣauraḥ // 8
mānasān doṣāniti kāmakrodhādīn // 9
saṃśodhanair iti vamanavirecanāsthāpanaśirovirecanaiḥ // 10
sukhīti arogaḥ // 11
jātabala iti saṃśodhanāpahṛtamalatayā saṃsarjanādikrameṇa punar jātabalaḥ // 12
yadyapīha saṃśodhanair iti bahuvacanaprayogāt sarvāṇyeva saṃśodhanāni saṃmatāni tathāpīha rasāyane viśeṣeṇa yaugikatvāddharītakyādiprayoga evoktaḥ anye tu harītakyādiprayogeṇaiva paraṃ saṃśodhanaṃ kartavyam ityāhuḥ saṃśodhanair iti bahuvacanaṃ punar yāvacchuddher harītakyādiprayogasyaiva karaṇaṃ darśayati // 13]
harītakīnāṃ cūrṇāni saindhavāmalake guḍam /
vacāṃ viḍaṅgaṃ rajanīṃ pippalīṃ viśvabheṣajam // Car_6,1.25
pibeduṣṇāmbunā jantuḥ snehasvedopapāditaḥ /
tena śuddhaśarīrāya kṛtasaṃsarjanāya ca // Car_6,1.26
trirātraṃ yāvakaṃ dadyāt pañcāhaṃ vāpi sarpiṣā /
saptāhaṃ vā purāṇasya yāvacchuddhestu varcasaḥ // Car_6,1.27
śuddhakoṣṭhaṃ tu taṃ jñātvā rasāyanamupācaret /
vayaḥprakṛtisātmyajño yaugikaṃ yasya yadbhavet // Car_6,1.28
[{Āyurvedadīpikā}
yāvakamiti yavānnam // 1
trirātrādivikalpatrayaṃ hīnamadhyottamaśuddhiviṣayam // 2]
harītakīṃ pañcarasāmuṣṇāmalavaṇāṃ śivām /
doṣānulomanīṃ laghvīṃ vidyāddīpanapācanīm // Car_6,1.29
āyuṣyāṃ pauṣṭikīṃ dhanyāṃ vayasaḥ sthāpanīṃ parām /
sarvarogapraśamanīṃ buddhīndriyabalapradām // Car_6,1.30
kuṣṭhaṃ gulmamudāvartaṃ śoṣaṃ pāṇḍvāmayaṃ madam /
arśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ purāṇaṃ viṣamajvaram // Car_6,1.31
hṛdrogaṃ saśirorogamatīsāramarocakam /
kāsaṃ pramehamānāhaṃ plīhānam udaraṃ navam // Car_6,1.32
kaphaprasekaṃ vaisvaryaṃ vaivarṇyaṃ kāmalāṃ krimīn /
śvayathuṃ tamakaṃ chardiṃ klaibyamaṅgāvasādanam // Car_6,1.33
srotovibandhān vividhān pralepaṃ hṛdayorasoḥ /
smṛtibuddhipramohaṃ ca jayecchīghraṃ harītakī // Car_6,1.34
ajīrṇino rūkṣabhujaḥ strīmadyaviṣakarśitāḥ /
severan nābhayām ete kṣuttṛṣṇoṣṇārditāś ca ye // Car_6,1.35
tān guṇāṃstāni karmāṇi vidyādāmalakīṣvapi /
yānyuktāni harītakyā vīryasya tu viparyayaḥ // Car_6,1.36
ataścāmṛtakalpāni vidyāt karmabhirīdṛśaiḥ /
harītakīnāṃ śasyāni bhiṣagāmalakasya ca // Car_6,1.37
[{Āyurvedadīpikā}
yadyapi dravyāntarāṇi daśavarṣaśatāyuṣkararasāyanādhikṛtāni santi tathāpi harītakyāmalake eva rogaharatvāyuṣkaratvarūpobhayadharmayogād adhyāyādau guṇakarmabhyāmucyete tatrāpi yadyapi āmalakaṃ vayaḥsthāpanānām ityuktaṃ tathāpi rogaharatve harītakī prakarṣavatīti kṛtvā harītaky agre 'bhihitā // 1
harītakyādiṣu pañcarasatvādyutpādo 'dṛṣṭavaśād bhūtasaṃniveśaviśeṣaprabhāvakṛtaḥ tena nātropapattayaḥ kramante // 2
śivāmiti kalyāṇakariṇīṃ praśastaguṇayuktatvāt // 3
sarvarogapraśamanīmiti saṃyogasaṃskārādinā // 4
sarvarogaharatvam abhidhāyāpi kuṣṭhādihantṛtvābhidhānaṃ viśeṣeṇa kuṣṭhādihantṛtvopadarśanārtham // 5
pravartakatve 'pyatīsāragrahaṇīharatvaṃ vibaddhadoṣapravartakatayā jñeyaṃ yaduktaṃ stokaṃ stokaṃ vibaddhaṃ vā saśūlaṃ yo 'tisāryete // 6
abhayāpippalīkalkaiḥ sukhoṣṇaistaṃ virecayed iti // 7
buddhismṛtipradatvamabhidhāyāpi smṛtibuddhipramohaharatvābhidhānaṃ tatra viśiṣṭaśaktyupadarśanārtham // 8
vīryasya tu viparyaya ityanenāmalakasya śītavīryatvam uktam // 9
śasyānīti asthirahitāni phalāni // 10]
oṣadhīnāṃ parā bhūmir himavāñśailasattamaḥ /
tasmātphalāni tajjāni grāhayetkālajāni tu // Car_6,1.38
āpūrṇarasavīryāṇi kāle kāle yathāvidhi /
ādityapavanacchāyāsalilaprīṇitāni ca // Car_6,1.39
yāny ajagdhāny apūtīni nirvraṇānyagadāni ca /
teṣāṃ prayogaṃ vakṣyāmi phalānāṃ karma cottamam // Car_6,1.40
[{Āyurvedadīpikā}
yadyapi himavān auṣadhabhūmīnām ityuktaṃ tathāpi rasāyane himavatprabhavāṇyeva bheṣajāni grāhyāṇīti darśayitum auṣadhīnām ityāhābhidhānam // 1
kāle kāle iti phalapākakāle ityarthaḥ // 2
yathāvidhīti yathā bheṣajagrahaṇaṃ maṅgaladevatārcanādipūrvakaṃ syāt tathāvaśyaṃ rasāyane kartavyam // 3
agadānītyanena pavanadahanādyadoṣaṃ phalasya darśayati // 4]
pañcānāṃ pañcamūlānāṃ bhāgān daśapalonmitān /
harītakīsahasraṃ ca triguṇāmalakaṃ navam // Car_6,1.41
vidārigandhāṃ bṛhatīṃ pṛśniparṇīṃ nidigdhikām /
vidyādvidārigandhādyaṃ śvadaṃṣṭrāpañcamaṃ gaṇam // Car_6,1.42
bilvāgnimanthaśyonākaṃ kāśmaryamatha pāṭalām /
punarnavāṃ śūrpaparṇyau balām eraṇḍameva ca // Car_6,1.43
jīvakarṣabhakau medāṃ jīvantīṃ saśatāvarīm /
śarekṣudarbhakāśānāṃ śālīnāṃ mūlameva ca // Car_6,1.44
ityeṣāṃ pañcamūlānāṃ pañcānāmupakalpayet /
bhāgān yathoktāṃstatsarvaṃ sādhyaṃ daśaguṇe 'mbhasi // Car_6,1.45
daśabhāgāvaśeṣaṃ tu pūtaṃ taṃ grāhayedrasam /
harītakīśca tāḥ sarvāḥ sarvāṇyāmalakāni ca // Car_6,1.46
tāni sarvāṇyanasthīni phalānyāpothya kūrcanaiḥ /
vinīya tasminniryūhe cūrṇānīmāni dāpayet // Car_6,1.47
maṇḍūkaparṇyāḥ pippalyāḥ śaṅkhapuṣpyāḥ plavasya ca /
mustānāṃ saviḍaṅgānāṃ candanāguruṇostathā // Car_6,1.48
madhukasya haridrāyā vacāyāḥ kanakasya ca /
bhāgāṃś catuṣpalān kṛtvā sūkṣmailāyās tvacas tathā // Car_6,1.49
sitopalāsahasraṃ ca cūrṇitaṃ tulayādhikam /
tailasya hy āḍhakaṃ tatra dadyāt trīṇi ca sarpiṣaḥ // Car_6,1.50
sādhyamaudumbare pātre tat sarvaṃ mṛdunāgninā /
jñātvā lehyamadagdhaṃ ca śītaṃ kṣaudreṇa saṃsṛjet // Car_6,1.51
kṣaudrapramāṇaṃ snehārdhaṃ tatsarvaṃ ghṛtabhājane /
tiṣṭhet saṃmūrchitaṃ tasya mātrāṃ kāle prayojayet // Car_6,1.52
yā noparundhyādāhāramekaṃ mātrā jarāṃ prati /
ṣaṣṭikaḥ payasā cātra jīrṇe bhojanamiṣyate // Car_6,1.53
vaikhānasā vālakhilyāstathā cānye tapodhanāḥ /
rasāyanamidaṃ prāśya babhūvur amitāyuṣaḥ // Car_6,1.54
muktvā jīrṇaṃ vapuścāgryamavāpustaruṇaṃ vayaḥ /
vītatandrāklamaśvāsā nirātaṅkāḥ samāhitāḥ // Car_6,1.55
medhāsmṛtibalopetāś cirarātraṃ tapodhanāḥ /
brāhmaṃ tapo brahmacaryaṃ ceruścātyantaniṣṭhayā // Car_6,1.56
rasāyanamidaṃ brāhmamāyuṣkāmaḥ prayojayet /
dīrgham āyur vayaś cāgryaṃ kāmāṃśceṣṭān samaśnute // Car_6,1.57
[{Āyurvedadīpikā}
pañcānām ityādau pratidravyaṃ daśapalabhāgagrahaṇam uktaṃ hi jātūkarṇe iti pañca pañcamūlāni teṣāṃ pratidravyaṃ daśapalāni iti // 1
harītakīsahasramiti harītakīphalasahasram // 2
śūrpaparṇyau mudgamāṣaparṇyau // 3
vīrā jālaṃdharaṃ śākam // 4
kūrcanaṃ jarjarīkaraṇasādhanaṃ śilāputrakamusalādi // 5
vinīyeti prakṣipya // 6
plavaḥ kaivartamustakam // 7
kanakaṃ nāgakeśaram // 8
tvag guḍatvak // 9
audumbare iti tāmramaye // 10
snehārdhamiti sarpistailārdham // 11
ekam anaparāhṇikam āhāram // 12]
yathoktaguṇānām āmalakānāṃ sahasraṃ piṣṭasvedanavidhinā payasa ūṣmaṇā susvinnamanātapaśuṣkamanasthi cūrṇayet /
tadāmalakasahasrasvarasaparipītaṃ sthirāpunarnavājīvantīnāgabalābrahmasuvarcalāmaṇḍūkaparṇīśatāvarīśaṅkhapuṣpīpippalīvacāviḍaṅgasvayaṅguptāmṛtā candanāgurumadhukamadhūkapuṣpotpalapadmamālatīyuvatīyūthikācūrṇāṣṭabhāgasaṃyuktaṃ punar nāgabalāsahasrapalasvarasaparipītam anātapaśuṣkaṃ dviguṇitasarpiṣā kṣaudrasarpiṣā vā kṣudraguḍākṛtiṃ kṛtvā śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe bhasmarāśer adhaḥ sthāpayed antarbhūmeḥ pakṣaṃ kṛtarakṣāvidhānam atharvavedavidā pakṣātyaye coddhṛtya kanakarajatatāmrapravālakālāyasacūrṇāṣṭabhāgasaṃyuktam ardhakarṣavṛddhyā yathoktena vidhinā prātaḥ prātaḥ prayuñjāno 'gnibalam abhisamīkṣya jīrṇe ca ṣaṣṭikaṃ payasā sasarpiṣkam upasevamāno yathoktān guṇān samaśnuta iti // Car_6,1.58
idaṃ rasāyanaṃ brāhmaṃ maharṣigaṇasevitam /
bhavatyarogo dīrghāyuḥ prayuñjāno mahābalaḥ // Car_6,1.59
kāntaḥ prajānāṃ siddhārthaś candrādityasamadyutiḥ /
śrutaṃ dhārayate sattvamārṣaṃ cāsya pravartate // Car_6,1.60
dharaṇīdharasāraśca vāyunā samavikramaḥ /
sa bhavatyaviṣaṃ cāsya gātre saṃpadyate viṣam // Car_6,1.61
[{Āyurvedadīpikā}
piṣṭasvedanavidhineti yathā piṣṭakaṃ toyaparipūritapātroparidattatṛṇādisaṃsthitaṃ svedyate tathā tat svedanīyam ityarthaḥ // 1
svarasaparipītamiti svarasabhāvitam // 2
brahmasuvarcalādyauṣadhāny āyurvedasamutthānīye vakṣyamāṇāni // 3
yuvatiḥ navamālikā // 4
aṣṭamo bhāgo 'ṣṭabhāgaḥ // 5
kṣudraguḍākṛtim iti phāṇitākṛtim // 6
ardhakarṣavṛddhyeti ardhakarṣātprabhṛti vardhayet // 7
yathoktavidhineti kuṭīprāveśikena vidhinā // 8
yathoktān guṇāniti pūrvaprayogaphalaśrutipaṭhitān // 9
dharaṇīdharasāra iti uṣṭramukhavat tena dharaṇīdharāḥ parvatās teṣāṃ sāro lauhaṃ tadvatsāra ityarthaḥ // 10
aviṣamiti viṣam avikāri // 11]
bilvo 'gnimanthaḥ śyonākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalirbalā /
parṇyaś catasraḥ pippalyaḥ śvadaṃṣṭrā bṛhatīdvayam // Car_6,1.62
śṛṅgī tāmalakī drākṣā jīvantī puṣkarāguru /
abhayā cāmṛtā ṛddhir jīvakarṣabhakau śaṭī // Car_6,1.63
mustaṃ punarnavā medā sailā candanamutpalam /
vidārī vṛṣamūlāni kākolī kākanāsikā // Car_6,1.64
eṣāṃ palonmitān bhāgāñśatāny āmalakasya ca /
pañca dadyāttadaikadhyaṃ jaladroṇe vipācayet // Car_6,1.65
jñātvā gatarasānyetāny auṣadhānyatha taṃ rasam /
taccāmalakamuddhṛtya niṣkulaṃ tailasarpiṣoḥ // Car_6,1.66
paladvādaśake bhṛṣṭvā dattvā cārdhatulāṃ bhiṣak /
matsyaṇḍikāyāḥ pūtāyā lehavatsādhu sādhayet // Car_6,1.67
ṣaṭpalaṃ madhunaścātra siddhaśīte pradāpayet /
catuṣpalaṃ tugākṣīryāḥ pippalīdvipalaṃ tathā // Car_6,1.68
palamekaṃ nidadhyācca tvagelāpattrakesarāt /
ityayaṃ cyavanaprāśaḥ paramukto rasāyanaḥ // Car_6,1.69
kāsaśvāsaharaś caiva viśeṣeṇopadiśyate /
kṣīṇakṣatānāṃ vṛddhānāṃ bālānāṃ cāṅgavardhanaḥ // Car_6,1.70
svarakṣayam urorogaṃ hṛdrogaṃ vātaśoṇitam /
pipāsāṃ śukrasthān doṣāṃścāpyapakarṣati // Car_6,1.71
asya mātrāṃ prayuñjīta yoparundhyānna bhojanam /
asya prayogāc cyavanaḥ suvṛddho'bhūtpunaryuvā // Car_6,1.72
medhāṃ smṛtiṃ kāntimanāmayatvam āyuḥprakarṣaṃ balamindriyāṇām /
strīṣu praharṣaṃ paramagnivṛddhiṃ varṇaprasādaṃ pavanānulomyam // Car_6,1.73
rasāyanasyāsya naraḥ prayogāl labheta jīrṇo 'pi kuṭīpraveśāt /
jarākṛtaṃ rūpamapāsya sarvaṃ bibharti rūpaṃ navayauvanasya // Car_6,1.74
[{Āyurvedadīpikā}
parṇyaś catasra iti śālaparṇī pṛśniparṇī mudgaparṇī māṣaparṇī ca // 1
tāmalakī bhūmyāmalakī // 2
kākanāsā nāsāphalā kākatuṇḍaka ityanye // 3
gatarasatvamiha dravyāṇāṃ caturbhāgasthitajale bhavati // 4
niṣkulamiti nirasthi // 5
tailasarpiṣoriti samāsanirdeśād ubhābhyāmeva dvādaśapalāni na pṛthak pṛthak // 6
matsyaṇḍikā khaṇḍasaṃhatiḥ // 7
atra ṣaṭpalatvena samayorapi madhusarpiṣor dravyāntarayuktatvenāviruddhatvam // 8]
athāmalakaharītakīnām āmalakavibhītakānāṃ harītakīvibhītakānām āmalakaharītakīvibhītakānāṃ vā palāśatvagavanaddhānāṃ mṛdāvaliptānāṃ kukūlasvinnānām akulakānāṃ palasahasramulūkhale saṃpothya dadhighṛtamadhupalalatailaśarkarāsaṃyuktaṃ bhakṣayed anannabhug yathoktena vidhinā tasyānte yavāgvādibhiḥ pratyavasthāpanam abhyaṅgotsādanaṃ sarpiṣā yavacūrṇaiśca ayaṃca rasāyanaprayogaprakarṣo dvistāvadagnibalam abhisamīkṣya pratibhojanaṃ yūṣeṇa payasā vā ṣaṣṭikaḥ sasarpiṣkaḥ ataḥ paraṃ yathāsukhavihāraḥ kāmabhakṣyaḥ syāt /
anena prayogeṇarṣayaḥ punar yuvatvam avāpur babhūvuś cānekavarṣaśatajīvino nirvikārāḥ paraśarīrabuddhīndriyabalasamuditāś ceruś cātyantaniṣṭhayā tapaḥ // Car_6,1.75
[{Āyurvedadīpikā}
kukūlakaḥ karīṣāgniḥ // 1
akulakānāmiti anasthnām // 2
dravyādīnāmatra mānaṃ noktaṃ tena pradhānasya cūrṇasya dadhyādibhir militaiḥ samānamānatvaṃ kiṃvā pratyekameva dadhyādīnāṃ cūrṇasamatvam // 3
palalaṃ tilacūrṇam // 4
bhakṣayediti vacanaṃ lehye'pi alpābhyavaharaṇamātrārthatvād upapannam // 5
anannabhugiti sarvathāhārāntarābhuk // 6
tasyānta iti etatprayogaparityāgakāle // 7
pratyavasthāpanamiti yavāgvādikramaviśeṣaṇaṃ tena prayogānte yadā annasaṃsarjanaṃ kartavyaṃ tadā yavāgvādikrameṇety uktasyārthasya pratyavasthāpanaṃ kriyata ityarthaḥ // 8
yūṣeṇa payasā veti vikalpo'gnibalāpekṣayā // 9]
harītakyāmalakavibhītakapañcapañcamūlaniryūhe pippalīmadhukamadhūkakākolīkṣīrakākolyātmaguptājīvakarṣabhakakṣīraśuklākalkasamprayuktena vidārīsvarasena kṣīrāṣṭaguṇasamprayuktena ca sarpiṣaḥ kumbhaṃ sādhayitvā prayuñjāno 'gnibalasamāṃ mātrāṃ jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ śāliṣaṣṭikam uṣṇodakānupānam aśnañjarāvyādhipāpābhicāravyapagatabhayaḥ śarīrendriyabuddhibalam atulam upalabhyāpratihatasarvārambhaḥ paramāyur avāpnuyāt // Car_6,1.76
[{Āyurvedadīpikā}
atra harītakyādau kṣīraśuklā kṣīravidārikā // 1
atra harītakyādikvāthasya tv eko bhāgaḥ kṣīrasyāṣṭau bhāgāḥ sarpiṣa eko bhāgaḥ // 2
kumbho droṇadvayam // 3
vacanaṃ hi droṇastu dviguṇaḥ śūrpo vijñeyaḥ kumbha eva ca iti // 4]
harītakyāmalakavibhītakaharidrāsthirābalāviḍaṅgāmṛtavallīviśvabheṣajamadhukapippalīsomavalkasiddhena kṣīrasarpiṣā madhuśarkarābhyāmapi ca saṃnīyāmalakasvarasaśataparipītam āmalakacūrṇam ayaścūrṇacaturbhāgasamprayuktaṃ pāṇitalamātraṃ prātaḥ prātaḥ prāśya yathoktena vidhinā sāyaṃ mudgayūṣeṇa payasā vā sasarpiṣkaṃ śāliṣaṣṭikānnam aśnīyāt trivarṣaprayogādasya varṣaśatam ajaraṃ vayas tiṣṭhati śrutam avatiṣṭhate sarvāmayāḥ praśāmyanti viṣamaviṣaṃ bhavati gātre gātram aśmavat sthirībhavati adhṛṣyo bhūtānāṃ bhavati // Car_6,1.77
yathāmarāṇām amṛtaṃ yathā bhogavatāṃ sudhā /
tathābhavan maharṣīṇāṃ rasāyanavidhiḥ purā // Car_6,1.78
na jarāṃ na ca daurbalyaṃ nāturyaṃ nidhanaṃ na ca /
jagmurvarṣasahasrāṇi rasāyanaparāḥ purā // Car_6,1.79
na kevalaṃ dīrghamihāyuraśnute rasāyanaṃ yo vidhivanniṣevate /
gatiṃ sa devarṣiniṣevitāṃ śubhāṃ prapadyate brahma tatheti cākṣayam // Car_6,1.80
[{Āyurvedadīpikā}
amṛtavallī guḍūcī /
somavalkaḥ viṭkhadiraḥ /
kṣīrasarpiḥ kṣīrasamutthitasarpiḥ /
ayaścūrṇasya caturtho bhāgaḥ yata etadayaścūrṇaṃ caturthabhāgamata ekasmin prayoge jātūkarṇena ayaścūrṇapādayuktam iti kṛtam /
amarāṇāmamṛtaṃ jarādiharaṃ nāgānāṃ ca sudhā jarāmaraṇaharī ityubhayopādānaṃ dṛṣṭānte /
brahma mokṣaḥ /
mokṣasādhanatvaṃ ceha rasāyanasya viśuddhasattvakartṛtayocyate // 1]
abhayāmalakīye 'smin ṣaḍ yogāḥ parikīrtitāḥ /
rasāyanānāṃ siddhānām āyur yair anuvartate // Car_6,1.81
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye 'bhayāmalakīyo nāma rasāyanapādaḥ prathamaḥ // Car_6,1.82
[{Āyurvedadīpikā}
abhayetyādinā saṃdehanirāsārtham uktaprayogasaṃkhyāṃ darśayati /
evamanyatrāpi saṃkhyāpraṇayanam ante jñeyam // 1]
Carakasaṃhitā, Cikitsāsthāna, 2 [Rasāyanādhyāye dvitīyaḥ pādaḥ]
athātaḥ prāṇakāmīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ // Car_6,2.1
iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ // Car_6,2.2
[{Āyurvedadīpikā}
pūrvapāde hy āmalakarasāyanānyuktāni ihāpyāmalakarasāyanāni santīti prāṇakāmīyam anantaram ucyate // 1
prāṇakāmaśabdam adhikṛtya kṛtam iti prāṇakāmīyam // 2]
prāṇakāmāḥ śuśrūṣadhvam idam ucyamānam amṛtam ivāparam aditisutahitakaram acintyādbhutaprabhāvam āyuṣyam ārogyakaraṃ vayasaḥ sthāpanaṃ nidrātandrāśramaklamālasyadaurbalyāpaharam anilakaphapittasāmyakaraṃ sthairyakaram abaddhamāṃsaharam antaragnisaṃdhukṣaṇaṃ prabhāvarṇasvarottamakaraṃ rasāyanavidhānam /
anena cyavanādayo maharṣayaḥ punaryuvatvam āpur nārīṇāṃ ceṣṭatamā babhūvuḥ sthirasamasuvibhaktamāṃsāḥ susaṃhatasthiraśarīrāḥ suprasannabalavarṇendriyāḥ sarvatrāpratihataparākramāḥ kleśasahāś ca /
sarve śarīradoṣā bhavanti grāmyāhārād amlatvalavaṇakaṭukakṣāraśukraśākamāṃsatilapalalapiṣṭānnabhojināṃ virūḍhanavaśūkaśamīdhānyaviruddhāsātmyarūkṣakṣārābhiṣyandibhojināṃ klinnagurupūtiparyuṣitabhojināṃ viṣamādhyaśanaprāyāṇāṃ divāsvapnastrīmadyanityānāṃ viṣamātimātravyāyāmasaṃkṣobhitaśarīrāṇāṃ bhayakrodhaśokalobhamohāyāsabahulānām atonimittaṃ hi śithilībhavanti māṃsāni vimucyante saṃdhayaḥ vidahyate raktaṃ viṣyandate cānalpaṃ medaḥ na saṃdhīyate 'sthiṣu majjā śukraṃ na pravartate kṣayamupaityojaḥ sa evaṃbhūte glāyati sīdati nidrātandrālasyasamanvito nirutsāhaḥ śvasiti asamarthaśceṣṭānāṃ śārīramānasīnāṃ naṣṭasmṛtibuddhicchāyo rogāṇām adhiṣṭhānabhūto na sarvamāyuravāpnoti /
tasmādetāndoṣānavekṣamāṇaḥ sarvān yathoktān ahitān apāsyāhāravihārān rasāyanāni prayoktumarhatītyuktvā bhagavān punarvasur ātreya uvāca // Car_6,2.3
[{Āyurvedadīpikā}
nidrāharatvaṃ rasāyanasya vaikārikanidrāharatvena kiṃvā devavatsarvadā prabuddho nidrārahito bhavati // 1
tandrālakṣaṇaṃ tantrāntare /
indriyārtheṣvasaṃvittir gauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ /
nidrārtasyeva yasyaite tasya tandrāṃ vinirdiśet iti // 2
abaddhamāṃsam anibiḍamāṃsam // 3
uttamāni prabhādīni karotīti prabhāvarṇasvarottamakaram // 4
evaṃjātīyaś ca pūrvanipātāniyamo 'pratibandhena carake'sti sa mayūravyaṃsakādipāṭhād draṣṭavyaḥ // 5
anena hītyādinā purāvṛttakathanena rasāyanāni vakṣyamāṇāni pravṛttyarthaṃ stauti // 6
rasāyanaprayoge varjanīyaṃ grāmyāhārādi dūṣaṇatvena nirdiśannāha sarve ityādi // 7
tilastu acūrṇitas tilaḥ palalaṃ tilacūrṇam // 8
atonimittamiti grāmyāhārādikāraṇakam // 9
śukraṃ na pravartata iti notpadyate śukramityarthaḥ // 10]
āmalakānāṃ subhūmijānāṃ kālajānām anupahatagandhavarṇarasānām āpūrṇasapramāṇavīryāṇāṃ svarasena punarnavākalkapādasamprayuktena sarpiṣaḥ sādhayedāḍhakam ataḥ paraṃ vidārīsvarasena jīvantīkalkasamprayuktena ataḥ paraṃ caturguṇena payasā balātibalākaṣāyeṇa śatāvarīkalkasaṃyuktena anena krameṇaikaikaṃ śatapākaṃ sahasrapākaṃ vā śarkarākṣaudracaturbhāgasamprayuktaṃ sauvarṇe rājate mārttike vā śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe sthāpayet tadyathoktena vidhinā yathāgni prātaḥ prātaḥ prayojayet jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ śāliṣaṣṭikam aśnīyāt /
asya prayogādvarṣaśataṃ vayo'jaraṃ tiṣṭhati śrutamavatiṣṭhate sarvāmayāḥ praśāmyanti apratihatagatiḥ strīṣu apatyavān bhavatīti // Car_6,2.4
bṛhaccharīraṃ girisārasāraṃ sthirendriyaṃ cātibalendriyaṃ ca /
adhṛṣyamanyair atikāntarūpaṃ praśastipūjāsukhacittabhāk ca // Car_6,2.5
balaṃ mahadvarṇaviśuddhir agryā svaro ghanaughastanitānukārī /
bhavatyapatyaṃ vipulaṃ sthiraṃ ca samaśnato yogamimaṃ narasya // Car_6,2.6
[{Āyurvedadīpikā}
ekaikaśaḥ śatapākam ityarthaḥ // 1
ekaikapākasādhanaṃ pṛthak kartavyaṃ tena triśatadhā pāko bhavati // 2
atra ca kalkopalepādi nopakṣīṇamapi yadavaśiṣṭaṃ bhavati tadeva grāhyaṃ vacanabalāt // 3
sauvarṇādipātreṣu yathāpūrvaṃ varaguṇatvam anyathā samānaguṇatve sarveṣāṃ mṛtpātrasya sulabhatvenātidurlabhataraṃ sauvarṇapātraṃ nopadeśam arhati // 4
yathoktena vidhineti kuṭīprāveśikena // 5
girisāraḥ loham // 6]
āmalakasahasraṃ pippalīsahasrasamprayuktaṃ palāśataruṇakṣārodakottaraṃ tiṣṭhet tadanugatakṣārodakam anātapaśuṣkam anasthi cūrṇīkṛtaṃ caturguṇābhyāṃ madhusarpirbhyāṃ saṃnīya śarkarācūrṇacaturbhāgasamprayuktaṃ ghṛtabhājanasthaṃ ṣaṇmāsān sthāpayedantarbhūmeḥ /
tasyottarakālamagnibalasamāṃ mātrāṃ khādet paurvāhṇikaḥ prayogo nāparāhṇikaḥ sātmyāpekṣaścāhāravidhiḥ /
asya prayogād varṣaśatamajaraṃ vayas tiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa // Car_6,2.7
[{Āyurvedadīpikā}
palāśataruṇaḥ taruṇapalāśaḥ anena bālavṛddhapalāśavarjanam ucyate // 1
kṣārodakottaramiti yathā kṣārodakaṃ bhāvyādupari bhavati tathā kartavyamiti darśayati // 2
caturbhāgaḥ pādaḥ // 3
samānaṃ pūrveṇeti pūrvayogaphalaśrutyaitadapi yuktam ityarthaḥ // 4]
āmalakacūrṇāḍhakam ekaviṃśatirātram āmalakasvarasaparipītaṃ madhughṛtāḍhakābhyāṃ dvābhyāmekīkṛtam aṣṭabhāgapippalīkaṃ śarkarācūrṇacaturbhāgasamprayuktaṃ ghṛtabhājanasthaṃ prāvṛṣi bhasmarāśau nidadhyāt tadvarṣānte sātmyapathyāśī prayojayet asya prayogād varṣaśatam ajaram āyus tiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa // Car_6,2.8
viḍaṅgataṇḍulacūrṇānām āḍhakamāḍhakaṃ pippalītaṇḍulānām adhyardhāḍhakaṃ sitopalāyāḥ sarpistailamadhvāḍhakaiḥ ṣaḍbhir ekīkṛtaṃ ghṛtabhājanasthaṃ prāvṛṣi bhasmarāśāv iti sarvaṃ samānaṃ pūrveṇa yāvad āśīḥ // Car_6,2.9
[{Āyurvedadīpikā}
yāvad āśīr iti āśīḥ phalaśrutiḥ tena tadvarṣānte ityādi granthoktavidhividhānaṃ darśayati // 1]
yathoktaguṇānāmāmalakānāṃ sahasramārdrapalāśadroṇyāṃ sapidhānāyāṃ bāṣpam anudvamantyām āraṇyagomayāgnibhir upasvedayet tāni susvinnaśītāny uddhṛtakulakāny āpothyāḍhakena pippalīcūrṇānāmāḍhakena ca viḍaṅgataṇḍulacūrṇānām adhyardhena cāḍhakena śarkarāyā dvābhyāṃ dvābhyām āḍhakābhyāṃ tailasya madhunaḥ sarpiṣaśca saṃyojya śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe sthāpayed ekaviṃśatirātram ata ūrdhvaṃ prayogaḥ asya prayogādvarṣaśatam ajaram āyus tiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa // Car_6,2.10
[{Āyurvedadīpikā}
pūrveṇeti pūrvayogaphalaśrutiparyantaṃ pūrvayogenāsya samānamityarthaḥ // 1]
dhanvani kuśāstīrṇe snigdhakṛṣṇamadhuramṛttike suvarṇavarṇamṛttike vā vyapagataviṣaśvāpadapavanasalilāgnidoṣe karṣaṇavalmīkaśmaśānacaityoṣarāvasathavarjite deśe yathartusukhapavanasalilādityasevite jātāny anupahatāny anadhyārūḍhāny abālāny ajīrṇāny adhigatavīryāṇi śīrṇapurāṇaparṇāny asaṃjātāny aparṇāni tapasi tapasye vā māse śuciḥ prayataḥ kṛtadevārcanaḥ svasti vācayitvā dvijātīn cale sumuhūrte nāgabalāmūlāny uddharet teṣāṃ suprakṣālitānāṃ tvakpiṇḍam āmramātram akṣamātraṃ vā ślakṣṇapiṣṭamāloḍya payasā prātaḥ prayojayet cūrṇīkṛtāni vā pibet payasā madhusarpirbhyāṃ vā saṃyojya bhakṣayet jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ śāliṣaṣṭikam aśnīyāt /
saṃvatsaraprayogādasya varṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa // Car_6,2.11
[{Āyurvedadīpikā}
dhanvanīti jāṅgaladeśe /
karṣaṇaṃ halādinā /
anadhyārūḍhānīti na mahatā pārśvasthena vṛkṣeṇākrāntāni /
tapasi māghe // 1
tapasye iti phālgune /
cale sumuhūrta iti indre muhūrte /
āmramātramiti palaparimāṇam // 2]
balātibalācandanāgurudhavatiniśakhadiraśiṃśapāsanasvarasāḥ punarnavāntāścauṣadhayo daśa nāgabalayā vyākhyātāḥ /
svarasānāmalābhe tv ayaṃ svarasavidhiś cūrṇānām āḍhakam āḍhakam udakasyāhorātrāsthitaṃ mṛditapūtaṃ svarasavat prayojyam // Car_6,2.12
[{Āyurvedadīpikā}
punarnavāntā daśa ṣaḍvirecanaśatāśritīye amṛtābhayā dhātrī yuktā śreyasī śvetātirasā maṇḍūkaparṇī sthirā punarnavā iti sarvā vayaḥsthāpanoktāḥ // 1
nāgabalayā vyākhyātā iti nāgabalāvatteṣāmapi prayogaḥ // 2
balādīnāṃ svarasenaiva vidhānam // 3
nāgabalāvad bhojanādikaṃ jñeyam // 4
svarasālābhe 'nukalpam āha svarasānām ityādi // 5]
bhallātakāny anupahatāny anāmayāny āpūrṇarasapramāṇavīryāṇi pakvajāmbavaprakāśāni śucau śukre vā māse saṃgṛhya yavapalle māṣapalle vā nidhāpayet tāni caturmāsasthitāni sahasi sahasye vā māse prayoktum ārabheta śītasnigdhamadhuropaskṛtaśarīraḥ /
pūrvaṃ daśabhallātakānyāpothyāṣṭaguṇenāmbhasā sādhu sādhayet teṣāṃ rasamaṣṭabhāgāvaśeṣaṃ pūtaṃ sapayaskaṃ pibet sarpiṣāntar mukham abhyajya /
tāny ekaikabhallātakotkarṣāpakarṣeṇa daśabhallātakāny ā triṃśataḥ prayojyāni nātaḥ paramutkarṣaḥ /
prayogavidhānena sahasrapara eva bhallātakaprayogaḥ /
jīrṇe ca sasarpiṣā payasā śāliṣaṣṭikāśanam upacāraḥ prayogānte ca dvis tāvat payasaivopacāraḥ /
tatprayogādvarṣaśatamajaraṃ vayas tiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa // Car_6,2.13
[{Āyurvedadīpikā}
śuciḥ jyeṣṭhaḥ śukrastu āṣāḍhaḥ saha āgrahāyaṇaḥ sahasyaḥ pauṣaḥ // 1
etacca bhallātakaṃ māsacatuṣṭayasthitaṃ yavapallādau uddhṛtamātraṃ na prayojyaṃ kiṃtu yathokta eva kāle śītaguṇayukte // 2
mukhadāhaparihārārthaṃ sarpiṣāntar mukham abhyajyeti // 3
nātaḥ paramiti triṃśataḥ pareṇa prayogo na bhallātakasya // 4
sahasraparo bhallātakaprayoga iti upayuktabhallātakasaṃpiṇḍanayā yadā sahasraṃ pūryate tadaivoparamaḥ kartavyaḥ sahasrādarvāgapi ca prayogaparityāgaḥ prakṛtyādyapekṣayā bhavatyeva // 5
sahasrasaṃkhyāpūraṇaṃ cehaikena vardhanahrāsakrameṇa na bhavati tena punar āvṛttyā ca triṃśatparyantaṃ prayogaḥ kartavyaḥ yathā hi bhallātakaprayogābhyāsena sahasrasaṃkhyāpūraṇaṃ bhavati tathā kṛtvā parityāgaḥ kartavyaḥ // 6
anye tv atra suśrute arśaścikitsitoktaśataparyantaṃ bhallātakaprayogeṇa samaṃ virodhaṃ paśyantaḥ suśrutaprayogasyāpyanyathā vyākhyānena triṃśatkamātraṃ prayogamicchanti tacca vyākhyānaṃ nātisaṃgatam // 7
kiṃca sahasradvayasya tatropayogo vihitaḥ atra sahasraparyantaḥ prayogaḥ tena vyādhiviṣayo'nya eva sa prayogaḥ ayaṃ tu rasāyanaviṣayaḥ // 8]
bhallātakānāṃ jarjarīkṛtānāṃ piṣṭasvedanaṃ pūrayitvā bhūmāv ākaṇṭhaṃ nikhātasya snehabhāvitasya dṛḍhasyopari kumbhasyāropyoḍupenāpidhāya kṛṣṇamṛttikāvaliptaṃ gomayāgnibhir upasvedayet teṣāṃ yaḥ svarasaḥ kumbhaṃ prapadyeta tam aṣṭabhāgamadhusamprayuktaṃ dviguṇaghṛtam adyāt tatprayogādvarṣaśatamajaraṃ vayastiṣṭhatīti samānaṃ pūrveṇa // Car_6,2.14
[{Āyurvedadīpikā}
piṣṭasvedanaṃ tat yatrasthaṃ piṣṭakam upasvedyate tadupari yat pidhānapātraṃ tacceha sacchidraṃ grāhyam anyathoparisthabhallātakatāpāc cyutaḥ sneho nādho yāti // 1]
bhallātakatailapātraṃ sapayaskaṃ madhukena kalkenākṣamātreṇa śatapākaṃ kuryāditi samānaṃ pūrveṇa // Car_6,2.15
[{Āyurvedadīpikā}
bhallātakatailam iti anantaroktavidhānena gṛhīto bhallātakasnehaḥ // 1]
bhallātakasarpiḥ bhallātakakṣīraṃ bhallātakakṣaudraṃ guḍabhallātakaṃ bhallātakayūṣaḥ bhallātakatailaṃ bhallātakapalalaṃ bhallātakasaktavaḥ bhallātakalavaṇaṃ bhallātakatarpaṇam iti bhallātakavidhānamuktaṃ bhavati // Car_6,2.16
[{Āyurvedadīpikā}
bhallātakasarpir ityādayo daśaprayogāḥ // 1
atra ca yathāyogyatayā bhallātakena sarpirādīnāṃ saṃskāraḥ saṃyogaśca jñeyaḥ // 2
yaduktaṃ jatūkarṇe bhallātakasaṃyuktasaṃskṛtāni ca ghṛtakṣīrakṣaudraguḍayūṣatailapalalasaktulavaṇatarpaṇāni iti // 3
evaṃ ca sarpiḥkṣīrayūṣatailānāṃ saṃskāro yathānyāyaṃ bhallātakena kṣaudrapalalasaktutarpaṇānāṃ bhallātakena yogaḥ guḍalavaṇayostu saṃskāraḥ saṃyogo vā // 4
lavaṇe saṃskārapakṣe hi lavaṇasamaṃ bhallātakam antardhūmadagdhaṃ grāhyam // 5
anye tu sarpirādīnāṃ sarveṣāmeva bhallātakena saṃskāraṃ vyākhyānayanti // 6
iha saktuprayogo'dravottaratvād aviśeṣakarmaṇā bhedanīyaḥ // 7]
bhallātakāni tīkṣṇāni pākīnyagnisamāni ca /
bhavantyamṛtakalpāni prayuktāni yathāvidhi // Car_6,2.17
ete daśavidhāstveṣāṃ prayogāḥ parikīrtitāḥ /
rogaprakṛtisātmyajñas tān prayogān prakalpayet // Car_6,2.18
kaphajo na sa rogo'sti na vibandho'sti kaścana /
yaṃ na bhallātakaṃ hanyācchīghraṃ medhāgnivardhanam // Car_6,2.19
prāṇakāmāḥ purā jīrṇāścyavanādyā maharṣayaḥ /
rasāyanaiḥ śivair etair babhūvur amitāyuṣaḥ // Car_6,2.20
brāhmaṃ tapo brahmacaryamadhyātmadhyānameva ca /
dīrghāyuṣo yathākāmaṃ saṃbhṛtya tridivaṃ gatāḥ // Car_6,2.21
tasmādāyuḥprakarṣārthaṃ prāṇakāmaiḥ sukhārthibhiḥ /
rasāyanavidhiḥ sevyo vidhivatsusamāhitaiḥ // Car_6,2.22
[{Āyurvedadīpikā}
agnisamānīti dāhasphoṭakartṛtayā // 1
saṃbhṛtyeti niṣpādya // 2]
rasāyanānāṃ saṃyogāḥ siddhā bhūtahitaiṣiṇā /
nirdiṣṭāḥ prāṇakāmīye saptatriṃśanmaharṣiṇā // Car_6,2.23
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye prāṇakāmīyo nāma rasāyanapādo dvitīyaḥ // Car_6,2.24
[{Āyurvedadīpikā}
pādānusaṃgrahe saptatriṃśatprayogā uktāḥ tatra balādibhiraṣṭābhiḥ punarnavāntaiśca daśabhiraṣṭādaśaprayogāḥ apare tu vyāhṛtā vyaktā eva // 1]
Carakasaṃhitā, Cikitsāsthāna, 1 [Rasāyanādhyāya], 3 [Karapracitīya]
athātaḥ karapracitīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ // Car_6,1.3.1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ // Car_6,1.3.2
[{Āyurvedadīpikā}
āmalakarasāyanatvasāmyād anantaraṃ karapracitīya ucyate // 1]
karapracitānāṃ yathoktaguṇānām āmalakānāmuddhṛtāsthnāṃ śuṣkacūrṇitānāṃ punarmāghe phālgune vā māse triḥsaptakṛtvaḥ svarasaparipītānāṃ punaḥ śuṣkacūrṇīkṛtānām āḍhakam ekaṃ grāhayet atha jīvanīyānāṃ bṛṃhaṇīyānāṃ stanyajananānāṃ śukrajananānāṃ vayaḥsthāpanānāṃ ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktānām auṣadhagaṇānāṃ candanāgurudhavatiniśakhadiraśiṃśapāsanasārāṇāṃ cāṇuśaḥ kṛttānām abhayāvibhītakapippalīvacācavyacitrakaviḍaṅgānāṃ ca samastānāmāḍhakamekaṃ daśaguṇenāmbhasā sādhayet tasminnāḍhakāvaśeṣe rase supūte tāny āmalakacūrṇāni dattvā gomayāgnibhir vaṃśavidalaśaratejanāgnibhir vā sādhayed yāvad apanayādrasasya tam anupadagdham upahṛtyāyasīṣu pātrīṣvāstīrya śoṣayet suśuṣkaṃ tat kṛṣṇājinasyopari dṛṣadi ślakṣṇapiṣṭam ayaḥsthālyāṃ nidhāpayet samyak taccūrṇam ayaś cūrṇāṣṭabhāgasamprayuktaṃ madhusarpirbhyām agnibalam abhisamīkṣya prayojayediti // Car_6,1.3.3
etadrasāyanaṃ pūrvaṃ vasiṣṭhaḥ kaśyapo 'ṅgirāḥ /
jamadagnirbharadvājo bhṛguranye ca tadvidhāḥ // Car_6,1.3.4
prayujya prayatā muktāḥ śramavyādhijarābhayāt /
yāvad aicchaṃs tapastepus tatprabhāvānmahābalāḥ // Car_6,1.3.5
idaṃ rasāyanaṃ cakre brahmā vārṣasahasrikam /
jarāvyādhipraśamanaṃ buddhīndriyabalapradam // Car_6,1.3.6
[{Āyurvedadīpikā}
karapracitānāmitipadaṃ svayaṃpatitagrahaṇaṃ niṣedhayati // 1
māghe phālgune vetigrahaṇavacanāt tathaiva gṛhītānāmadhikāra ityāgamādunnīyate // 2
svarasa ihāmalakasyaiva bhavati adhikārāt // 3
śākaḥ bṛhatpattras taruḥ // 4
kṛttānāmiti chinnānām // 5
iha gomayāgnyādyupakaraṇaniyamenaiva śaktyutkarṣo bhavatīti ṛṣivacanād unnīyate // 6
yaduktam ṛṣayas tv eva jānanti yogasaṃyogajaṃ phalam iti // 7
evamanyatrāpi itikartavyatāniyamo vyākhyeyaḥ // 8
kṛṣṇājinasyeti kṛṣṇasārājinasya // 9]
tapasā brahmacaryeṇa yānena praśamena ca /
rasāyanavidhānena kālayuktena cāyuṣā // Car_6,1.3.7
sthitā maharṣayaḥ pūrvaṃ nahi kiṃcid rasāyanam /
grāmyānāmanyakāryāṇāṃ sidhyatyaprayatātmanām // Car_6,1.3.8
[{Āyurvedadīpikā}
samprati rasāyanasya tapobrahmacaryadhyānādiyuktasyaiva mahāphalatvaṃ bhavatīti darśayannāha tapasetyādi // 1
kālayuktena cāyuṣeti aniyatakālayuktena cāyuṣetyarthaḥ niyatakālāyuṣaṃ prati tu na rasāyanaṃ phalavadityuktam eva // 2
sthitā iti dīrghakālajīvinaḥ // 3
viparyayeṇa tapaḥprabhṛtivirahe rasāyanasyāphalatām āha na hītyādi // 4]
saṃvatsaraṃ payovṛttirgavāṃ madhye vaset sadā /
sāvitrīṃ manasā dhyāyan brahmacārī yatendriyaḥ // Car_6,1.3.9
saṃvatsarānte pauṣīṃ vā māghīṃ vā phālgunīṃ tithim /
tryahoṣavāsī śuklasya praviśyāmalakīvanam // Car_6,1.3.10
bṛhatphalāḍhyam āruhya drumaṃ śākhāgataṃ phalam /
gṛhītvā pāṇinā tiṣṭhejjapan brahmāmṛtāgamāt // Car_6,1.3.11
tadā hy avaśyamamṛtaṃ vasatyāmalake kṣaṇam /
śarkarāmadhukalpāni snehavanti mṛdūni ca // Car_6,1.3.12
bhavantyamṛtasaṃyogāttāni yāvanti bhakṣayet /
jīved varṣasahasrāṇi tāvantyāgatayauvanaḥ // Car_6,1.3.13
sauhityameṣāṃ gatvā tu bhavatyamarasaṃnibhaḥ /
svayaṃ cāsyopatiṣṭhante śrīr vedā vākca rūpiṇī // Car_6,1.3.14
[{Āyurvedadīpikā}
brahmacāritvenendriyaniyame labdhe 'pi yatendriyapadasambandha indriyaniyamātiśayopadarśanārthaḥ // 1
pauṣādiṣu saṃvatsarāntatvaṃ niyamadinādārabhya varṣapūraṇena jñeyam // 2
phālgunīm ityasyānte prāpyeti śeṣaḥ // 3
na drumamārohet ityasyeha āruhya drumamiti vacanenāpavādaḥ // 4
japan brahmeti oṃkāraṃ japan // 5
amṛtāgamāditi amṛtāgamaparyantam // 6
sauhityameṣāmiti karaṇe ṣaṣṭhī // 7
vāgrūpiṇīti tadadhiṣṭhātrī devatā // 8]
triphalāyā rase mūtre gavāṃ kṣāre ca lāvaṇe /
krameṇa ceṅgudīkṣāre kiṃśukakṣāra eva ca // Car_6,1.3.15
tīkṣṇāyasasya pattrāṇi vahnivarṇāni sādhayet /
caturaṅguladīrghāṇi tilotsedhatanūni ca // Car_6,1.3.16
jñātvā tānyañjanābhāni sūkṣmacūrṇāni kārayet /
tāni cūrṇāni madhunā rasenāmalakasya ca // Car_6,1.3.17
yuktāni lehavatkumbhe sthitāni ghṛtabhāvite /
saṃvatsaraṃ nidheyāni yavapalle tathaiva ca // Car_6,1.3.18
dadyādāloḍanaṃ māse sarvatrāloḍayan budhaḥ /
saṃvatsarātyaye tasya prayogo madhusarpiṣā // Car_6,1.3.19
prātaḥ prātarbalāpekṣī sātmyaṃ jīrṇe ca bhojanam /
eṣa eva ca lauhānāṃ prayogaḥ saṃprakīrtitaḥ // Car_6,1.3.20
nābhighātairna cātaṅkairjarayā na ca mṛtyunā /
sa dhṛṣyaḥ syādgajaprāṇaḥ sadā cātibalendriyaḥ // Car_6,1.3.21
dhīmān yaśasvī vāksiddhaḥ śrutadhārī mahādhanaḥ /
bhavetsamāṃ prayuñjāno naro lauharasāyanam // Car_6,1.3.22
anenaiva vidhānena hemnaśca rajatasya ca /
āyuḥprakarṣakṛtsiddhaḥ prayogaḥ sarvaroganut // Car_6,1.3.23
[{Āyurvedadīpikā}
kṣāra iti parisrāvitakṣārodake // 1
Original text: Carakasaṃhitā-parts with the Āyurvedadīpikā · Edition: J. Trikamji Varanasi: Chaukhambha Sanskrit Sansthan, 1994 (Kashi Sanskrit Series, 228) · Data entry Oliver Hellwig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0