ચરક સંહિતા (ટીકા સહિત) · ભાગ 81100

ક્ષારે લાવણ ઇતિ જ્યોતિષ્મત્યાઃ ક્ષારે ॥ 2
સાધયેદ્ ઇતિ નિર્વાપયેત્ ॥ 3
લૌહાનામિત્યનેનૈવ લોહાન્તર્નિવિષ્ટયોઃ સુવર્ણરજતયોર્ ગ્રહણે સિદ્ધે પુનસ્ તયોર્ વચનં તયોર્ વિશેષેણાદરોપદર્શનાર્થમ્ ॥ 4
રસાયનપ્રભાવાદ્ એવ મહાધનત્વમ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ॥ 5]
ઐન્દ્રી મત્સ્યાખ્યકો બ્રાહ્મી વચા બ્રહ્મસુવર્ચલા ।
પિપ્પલ્યો લવણં હેમ શઙ્ખપુષ્પી વિષં ઘૃતમ્ ॥ ચર્_6,1.3.24
એષાં ત્રિયવકાન્ ભાગાન્ હેમસર્પિર્વિષૈર્ વિના ।
દ્વૌ યવૌ તત્ર હેમ્નસ્તુ તિલં દદ્યાદ્વિષસ્ય ચ ॥ ચર્_6,1.3.25
સર્પિષશ્ચ પલં દદ્યાત્તદૈકધ્યં પ્રયોજયેત્ ।
ઘૃતપ્રભૂતં સક્ષૌદ્રં જીર્ણે ચાન્નં પ્રશસ્યતે ॥ ચર્_6,1.3.26
જરાવ્યાધિપ્રશમનં સ્મૃતિમેધાકરં પરમ્ ।
આયુષ્યં પૌષ્ટિકં ધન્યં સ્વરવર્ણપ્રસાદનમ્ ॥ ચર્_6,1.3.27
પરમોજસ્કરં ચૈતત્સિદ્ધમૈન્દ્રં રસાયનમ્ ।
નૈનત્ પ્રસહતે કૃત્યા નાલક્ષ્મીર્ન વિષં ન રુક્ ॥ ચર્_6,1.3.28
શ્વિત્રં સકુષ્ઠં જઠરાણિ ગુલ્માઃ પ્લીહા પુરાણો વિષમજ્વરશ્ચ ।
મેધાસ્મૃતિજ્ઞાનહરાશ્ચ રોગાઃ શામ્યન્ત્યનેનાતિબલાશ્ચ વાતાઃ ॥ ચર્_6,1.3.29
[{આયુર્વેદદીપિકા}
મત્સ્યાખ્યકો મચ્છુ ઇતિ લોકે ખ્યાતઃ અન્યે તુ ઐન્દ્રીભેદં મત્સ્યાખ્યકમ્ આહુઃ ॥ 1
ત્રિયવકાનિતિ ત્રિયવપ્રમાણાન્ ॥ 2
ઘૃતપ્રભૂતમ્ ઇત્યન્નવિશેષણમ્ ॥ 3
કૃત્યા અભિચારઃ ॥ 4]
મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ સ્વરસઃ પ્રયોજ્યઃ ક્ષીરેણ યષ્ટીમધુકસ્ય ચૂર્ણમ્ ।
રસો ગુડૂચ્યાસ્તુ સમૂલપુષ્પ્યાઃ કલ્કઃ પ્રયોજ્યઃ ખલુ શઙ્ખપુષ્પ્યાઃ ॥ ચર્_6,1.3.30
આયુઃપ્રદાન્યામયનાશનાનિ બલાગ્નિવર્ણસ્વરવર્ધનાનિ ।
મેધ્યાનિ ચૈતાનિ રસાયનાનિ મેધ્યા વિશેષેણ ચ શઙ્ખપુષ્પી ॥ ચર્_6,1.3.31
[{આયુર્વેદદીપિકા}
મણ્ડૂકપર્ણ્યા ઇત્યાદયશ્ ચત્વારો યોગાઃ ॥ 1]
પઞ્ચાષ્ટૌ સપ્ત દશ વા પિપ્પલીર્મધુસર્પિષા ।
રસાયનગુણાન્વેષી સમામેકાં પ્રયોજયેત્ ॥ ચર્_6,1.3.32
તિસ્રસ્તિસ્રસ્તુ પૂર્વાહ્ણં ભુક્ત્વાગ્રે ભોજનસ્ય ચ ।
પિપ્પલ્યઃ કિંશુકક્ષારભાવિતા ઘૃતભર્જિતાઃ ॥ ચર્_6,1.3.33
પ્રયોજ્યા મધુરસમ્મિશ્રા રસાયનગુણૈષિણા ।
જેતું કાસં ક્ષયં શોષં શ્વાસં હિક્કાં ગલામયાન્ ॥ ચર્_6,1.3.34
અર્શાંસિ ગ્રહણીદોષં પાણ્ડુતાં વિષમજ્વરમ્ ।
વૈસ્વર્યં પીનસં શોફં ગુલ્મં વાતબલાસકમ્ ॥ ચર્_6,1.3.35
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પઞ્ચેત્યાદૌ સંખ્યાવ્યતિક્રમેણાનુક્તસંખ્યાનામ્ અપિ પિપ્પલીનામ્ ઉપયોગં સૂચયતિ ॥ 1
યદાપિ ત્રીણિ દ્રવ્યાણિ નાત્યુપયુઞ્જીત પિપ્પલીં ક્ષારં લવણમ્ ઇત્યુક્તં તથાપીહ દ્રવ્યાન્તરસંયુક્તાનાં પિપ્પલીનામ્ અભ્યાસો ન વિરુદ્ધઃ કિંવા ઉક્તપિપ્પલીરસાયનવ્યતિરેકેણોત્સર્ગાપવાદન્યાયાત્ સ નિષેધો જ્ઞેયઃ ॥ 2
કિંશુકઃ પલાશઃ ॥ 3]
ક્રમવૃદ્ધ્યા દશાહાનિ દશપૈપ્પલિકં દિનમ્ ।

વર્ધયેત્ પયસા સાર્ધં તથૈવાપનયેત્ પુનઃ ॥ ચર્_6,1.3.36
જીર્ણે જીર્ણે ચ ભુઞ્જીત ષષ્ટિકં ક્ષીરસર્પિષા ।
પિપ્પલીનાં સહસ્રસ્ય પ્રયોગોઽયં રસાયનમ્ ॥ ચર્_6,1.3.37
પિષ્ટાસ્ તા બલિભિઃ સેવ્યાઃ શૃતા મધ્યબલૈર્ નરૈઃ ।
ચૂર્ણીકૃતા હ્રસ્વબલૈર્ યોજ્યા દોષામયાન્ પ્રતિ ॥ ચર્_6,1.3.38
દશપૈપ્પલિકઃ શ્રેષ્ઠો મધ્યમઃ ષટ્ પ્રકીર્તિતઃ ।
પ્રયોગો યસ્ ત્રિપર્યન્તઃ સ કનીયાન્ સ ચાબલૈઃ ॥ ચર્_6,1.3.39
બૃંહણં સ્વર્યમ્ આયુષ્યં પ્લીહોદરવિનાશનમ્ ।
વયસઃ સ્થાપનં મેધ્યં પિપ્પલીનાં રસાયનમ્ ॥ ચર્_6,1.3.40
જરણાન્તે ઽભયામ્ એકાં પ્રાગ્ભુક્તાદ્ દ્વે વિભીતકે ।
ભુક્ત્વા તુ મધુસર્પિર્ભ્યાં ચત્વાર્યામલકાનિ ચ ॥ ચર્_6,1.3.41
પ્રયોજયન્ સમામ્ એકાં ત્રિફલાયા રસાયનમ્ ।
જીવેદ્ વર્ષશતં પૂર્ણમ્ અજરો ઽવ્યાધિરેવ ચ ॥ ચર્_6,1.3.42
ત્રૈફલેનાયસીં પાત્રીં કલ્કેનાલેપયેન્ નવામ્ ।
તમ્ અહોરાત્રિકં લેપં પિબેત્ ક્ષૌદ્રોદકાપ્લુતમ્ ॥ ચર્_6,1.3.43
પ્રભૂતસ્નેહમ્ અશનં જીર્ણે તત્ર પ્રશસ્યતે ।
અજરો ઽરુક્ સમાભ્યાસાજ્ જીવેચ્ ચૈવ સમાઃ શતમ્ ॥ ચર્_6,1.3.44
મધુકેન તુગાક્ષીર્યા પિપ્પલ્યા ક્ષૌદ્રસર્પિષા ।
ત્રિફલા સિતયા ચાપિ યુક્તા સિદ્ધં રસાયનમ્ ॥ ચર્_6,1.3.45
સર્વલૌહૈઃ સુવર્ણેન વચયા મધુસર્પિષા ।
વિડઙ્ગપિપ્પલીભ્યાં ચ ત્રિફલા લવણેન ચ ॥ ચર્_6,1.3.46
સંવત્સરપ્રયોગેણ મેધાસ્મૃતિબલપ્રદા ।
ભવત્યાયુઃપ્રદા ધન્યા જરારોગનિબર્હણી ॥ ચર્_6,1.3.47
અનમ્લં ચ કષાયં ચ કટુ પાકે શિલાજતુ ।
નાત્યુષ્ણશીતં ધાતુભ્યશ્ચતુર્ભ્યસ્તસ્ય સમ્ભવઃ ॥ ચર્_6,1.3.48
હેમ્નશ્ચ રજતાત્તામ્રાદ્વરાત્ કૃષ્ણાયસાદપિ ।
રસાયનં તદ્વિધિભિસ્તદ્ વૃષ્યં તચ્ચ રોગનુત્ ॥ ચર્_6,1.3.49
વાતપિત્તકફઘ્નૈશ્ચ નિર્યૂહૈસ્તત્સુભાવિતમ્ ।
વીર્યોત્કર્ષં પરં યાતિ સર્વૈરેકૈકશો ઽપિ વા ॥ ચર્_6,1.3.50
[{આયુર્વેદદીપિકા}
શિલાજતુરસાયનં દર્શયિતું શિલાજતુનો ઽભ્યર્હિતસ્ય ગુણાનેવ તાવદાહ અનમ્લમ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
વરાદિતિ શ્રેષ્ઠાત્ ॥ 2
સુશ્રુતે યદ્યપિ ત્રપુસીસમ્ભવં પ્રક્ષિપ્ય ષડ્વિધશિલાજતુ સામાન્યેન રોગે રસાયનાધિકારે ચોક્તં તથાપીહ રસાયનાધિકારે તદધિકૃતચતુર્વિધમ્ એવોક્તમ્ ॥ 3]
પ્રક્ષિપ્તોદ્ધૃતમ્ અપ્ય્ એનત્ પુનસ્ તત્ પ્રક્ષિપેદ્ રસે ।
કોષ્ણે સપ્તાહમેતેન વિધિના તસ્ય ભાવના ॥ ચર્_6,1.3.51
પૂર્વોક્તેન વિધાનેન લોહૈશ્ચૂર્ણીકૃતૈઃ સહ ।
તત્પીતં પયસા દદ્યાદ્ દીર્ઘમાયુઃ સુખાન્વિતમ્ ॥ ચર્_6,1.3.52
જરાવ્યાધિપ્રશમનં દેહદાર્ઢ્યકરં પરમ્ ।
મેધાસ્મૃતિકરં ધન્યં ક્ષીરાશી તત્પ્રયોજયેત્ ॥ ચર્_6,1.3.53
પ્રયોગઃ સપ્તસપ્તાહાસ્ ત્રયશ્ ચૈકશ્ચ સપ્તકઃ ।

નિર્દિષ્ટસ્ ત્રિવિધસ્તસ્ય પરો મધ્યોઽવરસ્તથા ॥ ચર્_6,1.3.54
પલમર્ધપલં કર્ષો માત્રા તસ્ય ત્રિધા મતા ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
શિલાજતુભાવનાવિધિમ્ આહ પ્રક્ષિપ્તેત્યાદિ ॥ 1
પ્રક્ષિપ્તાનન્તરમુદ્ધૃતં પ્રક્ષિપ્તોદ્ધૃતમ્ ॥ 2
લૌહૈઃ સહેતિ ભાગાનિયમે લોહસમાનભાગતા શિલાજતુનઃ ॥ 3
પ્રયોગઃ સપ્તસપ્તાહા ઇતિ સપ્તસપ્તાહવ્યાપકપ્રયોગ ઇત્યર્થઃ એવં ત્રયશ્ ચૈકશ્ચ સપ્તક ઇત્યત્રાપિ બોદ્ધવ્યમ્ ॥ 4]
જાતેર્વિશેષં સવિધિં તસ્ય વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્ ॥ ચર્_6,1.3.55
હેમાદ્યાઃ સૂર્યસંતપ્તાઃ સ્રવન્તિ ગિરિધાતવઃ ।
જત્વાભં મૃદુ મૃત્સ્નાચ્છં યન્મલં તચ્છિલાજતુ ॥ ચર્_6,1.3.56
મધુરશ્ચ સતિક્તશ્ચ જપાપુષ્પનિભશ્ચ યઃ ।
કટુર્વિપાકે શીતશ્ચ સ સુવર્ણસ્ય નિસ્રવઃ ॥ ચર્_6,1.3.57
રૂપ્યસ્ય કટુકઃ શ્વેતઃ શીતઃ સ્વાદુ વિપચ્યતે ।
તામ્રસ્ય બર્હિકણ્ઠાભસ્તિક્તોષ્ણઃ પચ્યતે કટુ ॥ ચર્_6,1.3.58
યસ્તુ ગુગ્ગુલુકાભાસસ્તિક્તકો લવણાન્વિતઃ ।
કટુર્વિપાકે શીતશ્ચ સર્વશ્રેષ્ઠઃ સ ચાયસઃ ॥ ચર્_6,1.3.59
ગોમૂત્રગન્ધયઃ સર્વે સર્વકર્મસુ યૌગિકાઃ ।
રસાયનપ્રયોગેષુ પશ્ચિમસ્તુ વિશિષ્યતે ॥ ચર્_6,1.3.60
યથાક્રમં વાતપિત્તે શ્લેષ્મપિત્તે કફે ત્રિષુ ।
વિશેષતઃ પ્રશસ્યન્તે મલા હેમાદિધાતુજાઃ ॥ ચર્_6,1.3.61
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સવિધિમ્ ઇતિ વિધાનસહિતમ્ ॥ 1
શિલાજતુવિધાનં ચ યથાક્રમં વાતપિત્તે ઇત્યાદિગ્રન્થેન વક્તવ્યમ્ ॥ 2
હેમાદિશબ્દેનેહ હેમાદિસમ્ભવસ્થાનભૂતશિલોચ્યતે યતો ન સાક્ષાત્ સુવર્ણાદિભ્ય એવ શિલાજતુ સ્રવતિ ॥ 3
મૃત્સ્નં મસૃણમ્ અચ્છં સ્વચ્છમ્ ॥ 4
યસ્તુ રૂપ્યભવે કટુરસે વિરુદ્ધઃ સ્વાદુઃ પાક ઉક્તઃ સ ઉત્સર્ગાપવાદન્યાયેન જ્ઞેયઃ ॥ 5
વીર્યં તુ તામ્રભવસ્યોષ્ણસ્ય તથા ત્રયાણાં ચ શીતત્વયુક્તાનામ્ અત્યુષ્ણશીતવીર્યતાયા અવકાશો નાસ્તિ અતઃ સામાન્યગુણકથને નાત્યુષ્ણશીતમ્ ઇતિપદેન ઉષ્ણસ્ય શીતસ્ય ચ વીર્યસ્ય પ્રકર્ષો નિષિધ્યતે તેનાનુષ્ણાશીતત્વં વિધીયતે તતશ્ચ શિલાજતુનિ વીર્યં શીતમ્ ઉષ્ણં વાભિહિતમપિ ન બલવદ્ભવતીતિ લભ્યતે ॥ 6]
શિલાજતુપ્રયોગેષુ વિદાહીનિ ગુરૂણિ ચ ।
વર્જયેત્ સર્વકાલં તુ કુલત્થાન્પરિવર્જયેત્ ॥ ચર્_6,1.3.62
તે હ્ય્ અત્યન્તવિરુદ્ધત્વાદ્ અશ્મનો ભેદનાઃ પરમ્ ।
લોકે દૃષ્ટાસ્તતસ્તેષાં પ્રયોગઃ પ્રતિષિધ્યતે ॥ ચર્_6,1.3.63
પયાંસિ તક્રાણિ રસાઃ સયૂષાસ્ તોયં સમૂત્રા વિવિધાઃ કષાયાઃ ।
આલોડનાર્થં ગિરિજસ્ય શસ્તાસ્ તે તે પ્રયોજ્યાઃ પ્રસમીક્ષ્ય કાર્યમ્ ॥ ચર્_6,1.3.64
ન સો ઽસ્તિ રોગો ભુવિ સાધ્યરૂપઃ શિલાહ્વયં યં ન જયેત્ પ્રસહ્ય ।
તત્ કાલયોગૈર્વિધિભિઃ પ્રયુક્તં સ્વસ્થસ્ય ચોર્જાં વિપુલાં દદાતિ ॥ ચર્_6,1.3.65
કરપ્રચિતિકે પાદે દશ ષટ્ ચ મહર્ષિણા ।
રસાયનાનાં સિદ્ધાનાં સંયોગાઃ સમુદાહૃતાઃ ॥ ચર્_6,1.3.66
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાને રસાયનાધ્યાયે કરપ્રચિતીયો નામ રસાયનપાદસ્તૃતીયઃ ॥ ચર્_6,1.3.67
[{આયુર્વેદદીપિકા}
શિલાજતુપ્રયોગેષ્વિતિ બહુવચનમાલોડનાદિભેદેન પ્રયોગભેદં બુદ્ધિસ્થીકૃત્ય જ્ઞેયમ્ ॥ 1

શિલાજતુપ્રયોગે ગુરુનિષેધેઽપિ વિશેષવચનાત્ ક્ષીરાદિપ્રયોગઃ ॥ 2
સર્વકાલમિતિ યાવદ્રસાયનાહિતા ગુણાઃ સન્તિ ॥ 3
કેચિત્ તુ યાવજ્જીવં કુલત્થવર્જનમ્ આહુઃ યદુક્તં સુશ્રુતે તદ્ભાવિતઃ કપોતાંશ્ચ કુલત્થાંશ્ચ વિવર્જયેત્ ઇતિ ॥ 4
શિલાજતુપ્રયોગં સ્તૌતિ ન સો ઽસ્તીત્યાદિ ॥ 5]
ચરકસંહિતા, ચિકિત્સાસ્થાન, 1 [રસાયનાધ્યાય], 4 [આયુર્વેદસમુત્થાનીય]
અથાત આયુર્વેદસમુત્થાનીયં રસાયનપાદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ચર્_6,1.4.1
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ ॥ ચર્_6,1.4.2
[{આયુર્વેદદીપિકા}
આયુર્વેદસમુત્થાનીયો નામ રસાયનપાદઃ પારિશેષ્યાદ્ ઉચ્યતે આયુર્વેદસમુત્થાનમ્ અસ્મિન્ન્ અસ્તીતિ મત્વર્થીયચ્છપ્રત્યયેણાયુર્વેદસમુત્થાનીયઃ ॥ 1]
ઋષયઃ ખલુ કદાચિચ્છાલીના યાયાવરાશ્ચ ગ્રામ્યૌષધ્યાહારાઃ સન્તઃ સામ્પન્નિકા મન્દચેષ્ટા નાતિકલ્યાશ્ચ પ્રાયેણ બભૂવુઃ ।
તે સર્વાસામ્ ઇતિકર્તવ્યતાનામ્ અસમર્થાઃ સન્તો ગ્રામ્યવાસકૃતમાત્મદોષં મત્વા પૂર્વનિવાસમ્ અપગતગ્રામ્યદોષં શિવં પુણ્યમ્ ઉદારં મેધ્યમ્ અગમ્યમ્ અસુકૃતિભિર્ ગઙ્ગાપ્રભવમ્ અમરગન્ધર્વકિંનરાનુચરિતમ્ અનેકરત્નનિચયમચિન્ત્યાદ્ભુતપ્રભાવં બ્રહ્મર્ષિસિદ્ધચારણાનુચરિતં દિવ્યતીર્થૌષધિપ્રભવમ્ અતિશરણ્યં હિમવન્તમ્ અમરાધિપતિગુપ્તં જગ્મુર્ ભૃગ્વઙ્ગિરોઽત્રિવસિષ્ઠકશ્યપાગસ્ત્યપુલસ્ત્યવામદેવાસિતગૌતમપ્રભૃતયો મહર્ષયઃ ॥ ચર્_6,1.4.3
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ઋષીણાં શાલીનત્વં યાયાવરત્વં ચ કર્મવિશેષપરિગ્રહાત્ ॥ 1
સમ્પન્નમ્ અનુ ઉપયુજ્યન્ત ઇતિ સામ્પન્નિકાઃ ॥ 2
નાતિકલ્યા ઇતિ નાતિનીરોગાઃ ॥ 3
ઇતિકર્તવ્યતા વ્યાપારઃ ॥ 4
ઇન્દ્રપર્યાયકથનં સ્તુત્યર્થં સ્તુતિશ્ ચેયમ્ ઇન્દ્રસ્યાયુર્વેદપ્રકાશકત્વાત્ ॥ 5]
તાન્ ઇન્દ્રઃ સહસ્રદૃગ્ અમરગુરુર્ અબ્રવીત્સ્વાગતં બ્રહ્મવિદાં જ્ઞાનતપોધનાનાં બ્રહ્મર્ષીણામ્ ।
અસ્તિ નનુ વો ગ્લાનિર્ અપ્રભાવત્વં વૈસ્વર્યં વૈવર્ણ્યં ચ ગ્રામ્યવાસકૃતમ્ અસુખમ્ અસુખાનુબન્ધં ચ ગ્રામ્યો હિ વાસો મૂલમ્ અશસ્તાનાં તત્ કૃતઃ પુણ્યકૃદ્ભિર્ અનુગ્રહઃ પ્રજાનાં સ્વશરીરમવેક્ષિતું કાલઃ કાલશ્ચાયમાયુર્વેદોપદેશસ્ય બ્રહ્મર્ષીણામ્ આત્મનઃ પ્રજાનાં ચાનુગ્રહાર્થમ્ આયુર્વેદમશ્વિનૌ મહ્યં પ્રાયચ્છતાં પ્રજાપતિરશ્વિભ્યાં પ્રજાપતયે બ્રહ્મા પ્રજાનામ્ અલ્પમ્ આયુર્ જરાવ્યાધિબહુલમ્ અસુખમ્ અસુખાનુબન્ધમ્ અલ્પત્વાદ્ અલ્પતપોદમનિયમદાનાધ્યયનસંચયં મત્વા પુણ્યતમમ્ આયુઃપ્રકર્ષકરં જરાવ્યાધિપ્રશમનમ્ ઊર્જસ્કરમ્ અમૃતં શિવં શરણ્યમુદારં ભવન્તો મત્તઃ શ્રોતુમર્હતાથોપધારયિતું પ્રકાશયિતું ચ પ્રજાનુગ્રહાર્થમાર્ષં બ્રહ્મ ચ પ્રતિ મૈત્રીં કારુણ્યમ્ આત્મનશ્ ચાનુત્તમં પુણ્યમુદારં બ્રાહ્મમક્ષયં કર્મેતિ ॥ ચર્_6,1.4.4
તચ્છ્રુત્વા વિબુધપતિવચનમ્ ઋષયઃ સર્વ એવામરવરમ્ ઋગ્ભિસ્ તુષ્ટુવુઃ પ્રહૃષ્ટાશ્ચ તદ્વચનમભિનનન્દુશ્ચેતિ ॥ ચર્_6,1.4.5
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અસુખાનુબન્ધમિતિ રોગરૂપમ્ અસુખમ્ અનુબધ્નાતીત્યસુખાનુબન્ધમ્ ॥ 1
મૂલમિતિ કારણમ્ ॥ 2
કૃતઃ પ્રજાનામનુગ્રહ ઇતિ ગ્રામે સ્થિત્વા આયુર્વેદોક્તારોગ્યસાધનધર્માદિપ્રકાશનેન પ્રજાનુગ્રહઃ કૃત એવેત્યર્થઃ ॥ 3
અયં શબ્દ ઉભાભ્યાં કાલશબ્દાભ્યાં યોજનીયઃ ॥ 4
પ્રજાપતયે બ્રહ્મેતિ છેદઃ ॥ 5
પ્રજાનામ્ અલ્પાદિકમ્ આયુર્મત્ત્વેતિ યોજના ॥ 6
અલ્પત્વાત્ આયુષ ઇતિ શેષઃ ॥ 7
અલ્પસ્તપઃપ્રભૃતીનાં સંચયોઽસ્મિન્ અલ્પે આયુષિ તત્ તથા ॥ 8
પ્રતિશબ્દો મૈત્ર્યાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે ॥ 9
અથશબ્દશ્ ચાધિકારે ॥ 10
તેન મૈત્રીકારુણ્યાદીન્યધિકૃત્ય યં બ્રહ્મા પ્રજાપતયેઽદાત્ તમનુશ્રોતુમ્ અર્હતેતિ યોજના ॥ 11
યદ્યપિ ચ ઋષયો ભરદ્વાજદ્વારા ઇન્દ્રાદધિગતાયુર્વેદાઃ તથાપિ ગ્રામ્યવાસકૃતમનોગ્લાન્યા ન તથા સ્ફુટાર્થો વર્તત ઇતિ શઙ્કયા પુનરિન્દ્રસ્ તાનુપદિશતિ ॥ 12]
અથેન્દ્રસ્ તદાયુર્વેદામૃતમ્ ઋષિભ્યઃ સંક્રમ્યોવાચ એતત્સર્વમનુષ્ઠેયમ્ અયં ચ શિવઃ કાલો રસાયનાનાં દિવ્યાશ્ચૌષધયો હિમવત્પ્રભવાઃ પ્રાપ્તવીર્યાઃ તદ્યથા ઐન્દ્રી બ્રાહ્મી પયસ્યા ક્ષીરપુષ્પી શ્રાવણી મહાશ્રાવણી શતાવરી વિદારી જીવન્તી પુનર્નવા નાગબલા સ્થિરા વચા છત્ત્રા અતિચ્છત્રા મેદા મહામેદા જીવનીયાશ્ચાન્યાઃ પયસા પ્રયુક્તાઃ ષણ્માસાત્ પરમાયુર્વયશ્ચ તરુણમનામયત્વં સ્વરવર્ણસમ્પદમ્ ઉપચયં મેધાં સ્મૃતિમુત્તમબલમ્ ઇષ્ટાંશ્ચાપરાન્ ભાવાન્ આવહન્તિ સિદ્ધાઃ ॥ ચર્_6,1.4.6
[{આયુર્વેદદીપિકા}
મહાશ્રાવણી અલમ્બુષા ॥ 1
અતિચ્છત્રા મધુરિકા ॥ 2]
બ્રહ્મસુવર્ચલા નામૌષધિર્ યા હિરણ્યક્ષીરા પુષ્કરસદૃશપત્ત્રા આદિત્યપર્ણી નામૌષધિર્યા સૂર્યકાન્તા ઇતિ વિજ્ઞાયતે સુવર્ણક્ષીરા સૂર્યમણ્ડલાકારપુષ્પા ચ નારીનામૌષધિઃ અશ્વબલા ઇતિ વિજ્ઞાયતે યા બિલ્વજસદૃશપત્ત્રા કાષ્ઠગોધા નામૌષધિર્ ગોધાકારા સર્પાનામૌષધિઃ સર્પાકારા સોમો નામૌષધિરાજઃ પઞ્ચદશપર્વા સ સોમ ઇવ હીયતે વર્ધતે ચ પદ્મા નામૌષધિઃ પદ્માકારા પદ્મરક્તા પદ્મગન્ધા ચ અજાનામ્ ઔષધિઃ અજશૃઙ્ગી ઇતિ વિજ્ઞાયતે નીલા નામૌષધિસ્તુ નીલક્ષીરા નીલપુષ્પા લતાપ્રતાનબહુલેતિ આસામોષધીનાં યાં યામેવોપલભેત તસ્યાસ્ તસ્યાઃ સ્વરસસ્ય સૌહિત્યં ગત્વા સ્નેહભાવિતાયામ્ આર્દ્રપલાશદ્રોણ્યાં સપિધાનાયાં દિગ્વાસાઃ શયીત તત્ર પ્રલીયતે ષણ્માસેન પુનઃ સમ્ભવતિ તસ્યાજં પયઃ પ્રત્યવસ્થાપનં ષણ્માસેન દેવતાનુકારી ભવતિ વયોવર્ણસ્વરાકૃતિબલપ્રભાભિઃ સ્વયં ચાસ્ય સર્વવાચોગતાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ દિવ્યં ચાસ્ય ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ચ ભવતિ ગતિર્ યોજનસહસ્રં દશવર્ષસહસ્રાણ્ય્ આયુર્ અનુપદ્રવં ચેતિ ॥ ચર્_6,1.4.7
[{આયુર્વેદદીપિકા}
બ્રહ્મસુવર્ચલાપ્રભૃતયો યથોક્તલક્ષણા દિવ્યૌષધયો નાતિપ્રસિદ્ધાઃ ॥ 1

આદિત્યપર્ણી સૂર્યાવર્તમેવ દેશવિશેષજાતં કેચિદ્ વર્ણયન્તિ ॥ 2
અશ્વબલેતિ જ્ઞાયત ઇતિ ઋષિભિરેવાનેન નામ્ના જ્ઞાયતે નલૌકિકૈઃ લોકાપ્રસિદ્ધત્વાત્ ॥ 3
સોમ ઇવ વર્ધતે હીયત ઇતિ યથાસોમવૃદ્ધિક્ષયૌ તથા તત્કાલમેવ તસ્ય વૃદ્ધિક્ષયૌ ભવતઃ ॥ 4
પ્રલીયત ઇતિ દ્રુતો ભવતિ અન્યે તુ મૂર્છતીતિ વર્ણયન્તિ ॥ 5
પ્રત્યવસ્થાપનમિતિ આહારસેવાયાં યોજ્યમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 6
સર્વવાચોગતાનિ સર્વવાક્યવિશેષાઃ ॥ 7]
દિવ્યાનામોષધીનાં યઃ પ્રભાવઃ સ ભવદ્વિધૈઃ ।
શક્યઃ સોઢુમશક્યસ્તુ સ્યાત્સોઢુમકૃતાત્મભિઃ ॥ ચર્_6,1.4.8
ઓષધીનાં પ્રભાવેણ તિષ્ઠતાં સ્વે ચ કર્મણિ ।
ભવતાં નિખિલં શ્રેયઃ સર્વમેવોપપત્સ્યતે ॥ ચર્_6,1.4.9
વાનપ્રસ્થૈર્ગૃહસ્થૈશ્ચ પ્રયતૈર્નિયતાત્મભિઃ ।
શક્યા ઓષધયો હ્ય્ એતાઃ સેવિતું વિષયાભિજાઃ ॥ ચર્_6,1.4.10
[{આયુર્વેદદીપિકા}
એતદ્દિવ્યં રસાયનમૃષિભિસ્તદ્વિધૈર્ વા સેવ્યમ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ દિવ્યાનામ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
વિષયાભિજા ઇતિ સ્વોચિતપુણ્યદેશે જાતા ઇત્યર્થઃ અપુણ્યે તુ દેશે દિવ્યૌષધિજન્મૈવ ન ભવતિ ભવન્ત્યો ઽપિ નિર્વાર્યા ભવન્તીતિ ભાવઃ ॥ 2]
યાસ્તુ ક્ષેત્રગુણૈસ્તેષાં મધ્યમેન ચ કર્મણા ।
મૃદુવીર્યતરાસ્ તાસાં વિધિર્જ્ઞેયઃ સ એવ તુ ॥ ચર્_6,1.4.11
પર્યેષ્ટું તાઃ પ્રયોક્તું વા યે ઽસમર્થાઃ સુખાર્થિનઃ ।
રસાયનવિધિસ્તેષામયમન્યઃ પ્રશસ્યતે ॥ ચર્_6,1.4.12
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમ્પ્રતિ બ્રહ્મસુવર્ચલાદીનાં યથા મૃદુવીર્યત્વં ભવતિ તદાહ યાસ્ ત્વ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
ક્ષેત્રગુણૈર્ ઇતિ હિમાલયાદિપ્રશસ્તદેશવ્યતિરિક્તક્ષેત્રધર્મૈઃ ॥ 2
તેષામિતિ ઋષિવ્યતિરિક્તાનાં વાનપ્રસ્થાદીનામ્ ॥ 3
મધ્યમેન ચ કર્મણેતિ અસમ્યક્પ્રયોગેણ કિંવા અનતિમહતાદૃષ્ટેન ॥ 4]
બલ્યાનાં જીવનીયાનાં બૃંહણીયાશ્ ચ યા દશ ।
વયસઃ સ્થાપનાનાં ચ ખદિરસ્યાસનસ્ય ચ ॥ ચર્_6,1.4.13
ખર્જૂરાણાં મધૂકાનાં મુસ્તાનામુત્પલસ્ય ચ ।
મૃદ્વીકાનાં વિડઙ્ગાનાં વચાયાશ્ચિત્રકસ્ય ચ ॥ ચર્_6,1.4.14
શતાવર્યાઃ પયસ્યાયાઃ પિપ્પલ્યા જોઙ્ગકસ્ય ચ ।
ઋદ્ધ્યા નાગબલાયાશ્ચ દ્વારદાયા ધવસ્ય ચ ॥ ચર્_6,1.4.15
ત્રિફલાકણ્ટકાર્યોશ્ ચ વિદાર્યાશ્ચન્દનસ્ય ચ ।
ઇક્ષૂણાં શરમૂલાનાં શ્રીપર્ણ્યાસ્તિનિશસ્ય ચ ॥ ચર્_6,1.4.16
રસાઃ પૃથક્ પૃથગ્ ગ્રાહ્યાઃ પલાશક્ષાર એવ ચ ।
એષાં પલોન્મિતાન્ ભાગાન્ પયો ગવ્યં ચતુર્ગુણમ્ ॥ ચર્_6,1.4.17
દ્વે પાત્રે તિલતૈલસ્ય દ્વે ચ ગવ્યસ્ય સર્પિષઃ ।
તત્ સાધ્યં સર્વમ્ એકત્ર સુસિદ્ધં સ્નેહમુદ્ધરેત્ ॥ ચર્_6,1.4.18
તત્રામલકચૂર્ણાનામાઢકં શતભાવિતમ્ ।
સ્વરસેનૈવ દાતવ્યં ક્ષૌદ્રસ્યાભિનવસ્ય ચ ॥ ચર્_6,1.4.19
શર્કરાચૂર્ણપાત્રં ચ પ્રસ્થમેકં પ્રદાપયેત્ ।
તુગાક્ષીર્યાઃ સપિપ્પલ્યાઃ સ્થાપ્યં સંમૂર્છિતં ચ તત્ ॥ ચર્_6,1.4.20

સુચૌક્ષે માર્ત્તિકે કુમ્ભે માસાર્ધં ઘૃતભાવિતે ।
માત્રામગ્નિસમાં તસ્ય તત ઊર્ધ્વં પ્રયોજયેત્ ॥ ચર્_6,1.4.21
હેમતામ્રપ્રવાલાનામ્ અયસઃ સ્ફટિકસ્ય ચ ।
મુક્તાવૈડૂર્યશઙ્ખાનાં ચૂર્ણાનાં રજતસ્ય ચ ॥ ચર્_6,1.4.22
પ્રક્ષિપ્ય ષોડશીં માત્રાં વિહાયાયાસમૈથુનમ્ ।
જીર્ણે જીર્ણે ચ ભુઞ્જીત ષષ્ટિકં ક્ષીરસર્પિષા ॥ ચર્_6,1.4.23
સર્વરોગપ્રશમનં વૃષ્યમાયુષ્યમ્ ઉત્તમમ્ ।
સત્ત્વસ્મૃતિશરીરાગ્નિબુદ્ધીન્દ્રિયબલપ્રદમ્ ॥ ચર્_6,1.4.24
પરમૂર્જસ્કરં ચૈવ વર્ણસ્વરકરં તથા ।
વિષાલક્ષ્મીપ્રશમનં સર્વવાચોગતપ્રદમ્ ॥ ચર્_6,1.4.25
સિદ્ધાર્થતાં ચાભિનવં વયશ્ચ પ્રજાપ્રિયત્વં ચ યશશ્ચ લોકે ।
પ્રયોજ્યમ્ ઇચ્છદ્ભિરિદં યથાવદ્ રસાયનં બ્રાહ્મમુદારવીર્યમ્ ॥ ચર્_6,1.4.26
[{આયુર્વેદદીપિકા}
બલ્યાનામ્ ઇત્યાદૌ જોઙ્ગકમ્ અગુરુ ॥ 1
દ્વારદા શાકતરુઃ કપિકચ્છુર્ વા ॥ 2
શ્રીપર્ણી ગમ્ભારી ॥ 3
પલાશક્ષારઃ પલાશક્ષારોદકમ્ ॥ 4
સુચૌક્ષે ઇતિ સુવિશુદ્ધે ॥ 5
અગ્નિસમામિતિ અગ્ન્યનુરૂપામ્ ॥ 6
ષોડશીં માત્રામિતિ આમલકાદિચૂર્ણયુક્તઘૃતાપેક્ષયા ષોડશભાગો હેમાદિચૂર્ણાદ્ ગ્રાહ્યઃ ॥ 7]
સમર્થાનામરોગાણાં ધીમતાં નિયતાત્મનામ્ ।
કુટીપ્રવેશઃ ક્ષણિનાં પરિચ્છદવતાં હિતઃ ॥ ચર્_6,1.4.27
અતોઽન્યથા તુ યે તેષાં સૌર્યમારુતિકો વિધિઃ ।
તયોઃ શ્રેષ્ઠતરઃ પૂર્વો વિધિઃ સ તુ સુદુષ્કરઃ ॥ ચર્_6,1.4.28
રસાયનવિધિભ્રંશાજ્જાયેરન્ વ્યાધયો યદિ ।
યથાસ્વમૌષધં તેષાં કાર્યં મુક્ત્વા રસાયનમ્ ॥ ચર્_6,1.4.29
[{આયુર્વેદદીપિકા}
કુટીપ્રાવેશિકરસાયનવિષયાન્ વાતાતપિકરસાયનવિષયાંશ્ચ પુરુષાન્ આહ સમર્થાનામ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
ક્ષણિનામિતિ કૃતક્ષણાનામ્ ॥ 2
સૂર્યમારુતસેવયાપિ ક્રિયત ઇતિ સૌર્યમારુતિકઃ ॥ 3]
સત્યવાદિનમક્રોધં નિવૃત્તં મદ્યમૈથુનાત્ ।
અહિંસકમનાયાસં પ્રશાન્તં પ્રિયવાદિનમ્ ॥ ચર્_6,1.4.30
જપશૌચપરં ધીરં દાનનિત્યં તપસ્વિનમ્ ।
દેવગોબ્રાહ્મણાચાર્યગુરુવૃદ્ધાર્ચને રતમ્ ॥ ચર્_6,1.4.31
આનૃશંસ્યપરં નિત્યં નિત્યં કરુણવેદિનમ્ ।
સમજાગરણસ્વપ્નં નિત્યં ક્ષીરઘૃતાશિનમ્ ॥ ચર્_6,1.4.32
દેશકાલપ્રમાણજ્ઞં યુક્તિજ્ઞમ્ અનહંકૃતમ્ ।
શસ્તાચારમ્ અસંકીર્ણમ્ અધ્યાત્મપ્રવણેન્દ્રિયમ્ ॥ ચર્_6,1.4.33
ઉપાસિતારં વૃદ્ધાનામાસ્તિકાનાં જિતાત્મનામ્ ।
ધર્મશાસ્ત્રપરં વિદ્યાન્નરં નિત્યરસાયનમ્ ॥ ચર્_6,1.4.34

ગુણૈર્ એતૈઃ સમુદિતૈઃ પ્રયુઙ્ક્તે યો રસાયનમ્ ।
રસાયનગુણાન્ સર્વાન્ યથોક્તાન્ સ સમશ્નુતે ॥ ચર્_6,1.4.35
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સામાન્યેન રસાયનવિષયપુરુષગુણાનાહ સત્યવાદિનમ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
કરુણયા સત્ત્વાનિ પશ્યતીતિ કરુણવેદી ॥ 2
અસંકીર્ણઃ અસંકીર્ણભોજી ॥ 3
નિત્યં રસાયનપ્રયોગો યસ્ય સ નિત્યરસાયનઃ ॥ 4]
યથાસ્થૂલમ્ અનિર્વાહ્ય દોષાઞ્છારીરમાનસાન્ ।
રસાયનગુણૈર્ જન્તુર્ યુજ્યતે ન કદાચન ॥ ચર્_6,1.4.36
યોગા હ્ય્ આયુઃપ્રકર્ષાર્થા જરારોગનિબર્હણાઃ ।
મનઃશરીરશુદ્ધાનાં સિધ્યન્તિ પ્રયતાત્મનામ્ ॥ ચર્_6,1.4.37
તદેતન્ન ભવેદ્વાચ્યં સર્વમેવ હતાત્મસુ ।
અરુજેભ્યો ઽદ્વિજાતિભ્યઃ શુશ્રૂષા યેષુ નાસ્તિ ચ ॥ ચર્_6,1.4.38
[{આયુર્વેદદીપિકા}
મનઃશુદ્ધ્યૈવ પ્રયતાત્મતાયાં લબ્ધાયાં પુનસ્ તદભિધાનમ્ ઇતરમાનસગુણેષુ પ્રયતાત્મતાયા અભ્યર્હિતતોપદર્શનાર્થમ્ ॥ 1
અરુજેભ્યો ઽદ્વિજાતિભ્યો યેષુ ચ પુરુષેષુ શુશ્રૂષા નાસ્તિ તેષુ ચૈતન્ ન વાચ્યમિતિ યોજના ॥ 2]
યે રસાયનસંયોગા વૃષ્યયોગાશ્ચ યે મતાઃ ।
યચ્ચૌષધં વિકારાણાં સર્વં તદ્વૈદ્યસંશ્રયમ્ ॥ ચર્_6,1.4.39
પ્રાણાચાર્યં બુધસ્તસ્માદ્ધીમન્તં વેદપારગમ્ ।
અશ્વિનાવ્ ઇવ દેવેન્દ્રઃ પૂજયેદ્ અતિશક્તિતઃ ॥ ચર્_6,1.4.40
અશ્વિનૌ દેવભિષજૌ યજ્ઞવાહાવ્ ઇતિ સ્મૃતૌ ।
યજ્ઞસ્ય હિ શિરશ્છિન્નં પુનસ્તાભ્યાં સમાહિતમ્ ॥ ચર્_6,1.4.41
પ્રશીર્ણા દશનાઃ પૂષ્ણો નેત્રે નષ્ટે ભગસ્ય ચ ।
વજ્રિણશ્ચ ભુજસ્તમ્ભસ્તાભ્યામેવ ચિકિત્સિતઃ ॥ ચર્_6,1.4.42
ચિકિત્સિતશ્ચ શીતાંશુર્ગૃહીતો રાજયક્ષ્મણા ।
સોમાભિપતિતશ્ચન્દ્રઃ કૃતસ્તાભ્યાં પુનઃ સુખી ॥ ચર્_6,1.4.43
ભાર્ગવશ્ચ્યવનઃ કામી વૃદ્ધઃ સન્ વિકૃતિં ગતઃ ।
વીતવર્ણસ્વરોપેતઃ કૃતસ્તાભ્યાં પુનર્યુવા ॥ ચર્_6,1.4.44
એતૈશ્ચાન્યૈશ્ચ બહુભિઃ કર્મભિર્ ભિષગુત્તમૌ ।
બભૂવતુર્ભૃશં પૂજ્યાવ્ ઇન્દ્રાદીનાં મહાત્મનામ્ ॥ ચર્_6,1.4.45
ગ્રહાઃ સ્તોત્રાણિ મન્ત્રાણિ તથા નાનાહવીંષિ ચ ।
ધૂમ્રાશ્ચ પશવસ્તાભ્યાં પ્રકલ્પ્યન્તે દ્વિજાતિભિઃ ॥ ચર્_6,1.4.46
પ્રાતશ્ચ સવને સોમં શક્રો ઽશ્વિભ્યાં સહાશ્નુતે ।
સૌત્રામણ્યાં ચ ભગવાનશ્વિભ્યાં સહ મોદતે ॥ ચર્_6,1.4.47
ઇન્દ્રાગ્ની ચાશ્વિનૌ ચૈવ સ્તૂયન્તે પ્રાયશો દ્વિજૈઃ ।
સ્તૂયન્તે વેદવાક્યેષુ ન તથાન્યા હિ દેવતાઃ ॥ ચર્_6,1.4.48
અજરૈરમરૈસ્તાવદ્વિબુધૈઃ સાધિપૈર્ ધ્રુવૈઃ ।
એતે પ્રયતૈરેવમશ્વિનૌ ભિષજાવ્ ઇતિ ॥ ચર્_6,1.4.49
મૃત્યુવ્યાધિજરાવશ્યૈર્ દુઃખપ્રાયૈઃ સુખાર્થિભિઃ ।
કિં પુનર્ભિષજો મર્ત્યૈઃ પૂજ્યાઃ સ્યુર્ નાતિશક્તિતઃ ॥ ચર્_6,1.4.50

શીલવાન્મતિમાન્ યુક્તો દ્વિજાતિઃ શાસ્ત્રપારગઃ ।
પ્રાણિભિર્ગુરુવત્પૂજ્યઃ પ્રાણાચાર્યઃ સ હિ સ્મૃતઃ ॥ ચર્_6,1.4.51
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમ્પ્રતિ રસાયનાદિસિદ્ધિર્ વૈદ્યાધીના તેન વૈદ્યસ્તુતિમ્ આરભતે ય ઇત્યાદિ ॥ 1
પ્રાણાચાર્યમિત્યત્ર પ્રાણિવર્યમ્ ઇતિ વા પાઠઃ તત્ર પ્રાણિનાં વર્યઃ શ્રેષ્ઠઃ પ્રાણિવર્યઃ ॥ 2
યજ્ઞં વહત ઇતિ યજ્ઞવાહૌ ॥ 3
એતદ્યજ્ઞવાહત્વમેવ દર્શયતિ દક્ષસ્ય હીત્યાદિ ॥ 4
પૂષ્ણઃ સૂર્યસ્ય ભગોઽપિ સૂર્યભેદઃ ॥ 5
સોમાભિપતિત ઇતિ સોમાભિપતનયોગેન પીડિત ઇત્યર્થઃ સોમાતિપચિત ઇતિ વા પાઠઃ તત્રાપ્યતિપચનેન સોમપાનાતિયોગં દર્શયતિ ॥ 6
ગ્રહાઃ સોમપાનપાત્રાણિ ॥ 7
સ્તોત્રાણિ સ્તવાઃ સ્તાવકવાચઃ શસ્ત્રાણીતિ કેચિત્ સંશસ્યતે ઽનેનેતિ કૃત્વા સામઋગ્વ્યતિરિક્તં સ્તોત્રમાહુઃ શસ્ત્રાણિ અસ્ત્રાણ્યેવ વષડ્યુક્તાનિ શસ્ત્રાણિ ચ યજ્ઞે કલ્પ્યન્ત એવ ॥ 8
ધૂમ્રાશ્ ચ પશવ ઇતિ ધૂમ્રવર્ણપશવઃ એવંવર્ણાશ્ ચ પશવઃ શ્રેષ્ઠા ભવન્તિ ॥ 9
સવન ઇતિ યજ્ઞસ્થાને ॥ 10
સૌત્રામણી યજ્ઞવિશેષઃ ॥ 11
અતિશક્તિત ઇતિ નિજશક્તેર્ અપ્યતિરેકેણ ॥ 12]
વિદ્યાસમાપ્તૌ ભિષજો દ્વિતીયા જાતિરુચ્યતે ।
અશ્નુતે વૈદ્યશબ્દં હિ ન વૈદ્યઃ પૂર્વજન્મના ॥ ચર્_6,1.4.52
વિદ્યાસમાપ્તૌ બ્રાહ્મં વા સત્ત્વમાર્ષમથાપિ વા ।
ધ્રુવમ્ આવિશતિ જ્ઞાનાત્તસ્માદ્ વૈદ્યો દ્વિજઃ સ્મૃતઃ ॥ ચર્_6,1.4.53
નાભિધ્યાયેન્ન ચાક્રોશેદ્ અહિતં ન સમાચરેત્ ।
પ્રાણાચાર્યં બુધઃ કશ્ચિદ્ ઇચ્છન્ન્ આયુર્ અનિત્વરમ્ ॥ ચર્_6,1.4.54
[{આયુર્વેદદીપિકા}
વૈદ્યશબ્દદ્વિજશબ્દયોઃ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમાહ વિદ્યેત્યાદિ ॥ 1
તેન વિદ્યાયોગાદ્ વૈદ્યત્વં તથા વિદ્યાસમાપ્તિલક્ષણજન્મના દ્વિજત્વં ભવતીત્યુક્તં ભવતિ ॥ 2
બ્રાહ્મં વા આર્ષં વા ઇતિ વિકલ્પો વૈદ્યવિશેષાભિપ્રાયાદ્ ભવતિ તયોર્ યો નૈષ્ઠિકચિકિત્સાર્થસ્તસ્ય બ્રાહ્મમ્ ઇતરસ્ય તુ લોકાનુગ્રાહિણ આર્ષમિતિ વ્યવસ્થા ॥ 3]
ચિકિત્સિતસ્તુ સંશ્રુત્ય યો વાસંશ્રુત્ય માનવઃ ।
નોપાકરોતિ વૈદ્યાય નાસ્તિ તસ્યેહ નિષ્કૃતિઃ ॥ ચર્_6,1.4.55
ભિષગપ્યાતુરાન્ સર્વાન્ સ્વસુતાનિવ યત્નવાન્ ।
આબાધેભ્યો હિ સંરક્ષેદ્ ઇચ્છન્ ધર્મમ્ અનુત્તમમ્ ॥ ચર્_6,1.4.56
ધર્માર્થં ચાર્થકામાર્થમાયુર્વેદો મહર્ષિભિઃ ।
પ્રકાશિતો ધર્મપરૈર્ ઇચ્છદ્ભિઃ સ્થાનમક્ષરમ્ ॥ ચર્_6,1.4.57
નાર્થાર્થં નાપિ કામાર્થમથ ભૂતદયાં પ્રતિ ।
વર્તતે યશ્ચિકિત્સાયાં સ સર્વમ્ અતિવર્તતે ॥ ચર્_6,1.4.58
કુર્વતે યે તુ વૃત્ત્યર્થં ચિકિત્સાપણ્યવિક્રયમ્ ।
તે હિત્વા કાઞ્ચનં રાશિં પાંશુરાશિમુપાસતે ॥ ચર્_6,1.4.59
દારુણૈઃ કૃષ્યમાણાનાં ગદૈર્ વૈવસ્વતક્ષયમ્ ।
છિત્ત્વા વૈવસ્વતાન્ પાશાન્ જીવિતં યઃ પ્રયચ્છતિ ॥ ચર્_6,1.4.60
ધર્માર્થદાતા સદૃશસ્તસ્ય નેહોપલભ્યતે ।
ન હિ જીવિતદાનાદ્ધિ દાનમ્ અન્યદ્ વિશિષ્યતે ॥ ચર્_6,1.4.61
પરો ભૂતદયા ધર્મ ઇતિ મત્વા ચિકિત્સયા ।

વર્તતે યઃ સ સિદ્ધાર્થઃ સુખમ્ અત્યન્તમ્ અશ્નુતે ॥ ચર્_6,1.4.62
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સંશ્રુત્યેતિ પ્રતિજ્ઞાય ॥ 1
ચિકિત્સૈવ પણ્યં વિક્રેતવ્યમિતિ ચિકિત્સાપણ્યમ્ ॥ 2
તે હિત્વેત્યાદૌ ધર્માર્થં ક્રિયમાણચિકિત્સા મહાફલત્વેન કાઞ્ચનરાશિતુલ્યા ઇતરા ત્વ્ અસારકલ્પા પાંશુરાશિતુલ્યા ॥ 3
વૈવસ્વતક્ષયમિતિ યમગૃહમ્ ॥ 4]
આયુર્વેદસમુત્થાનં દિવ્યૌષધિવિધિં શુભમ્ ।
અમૃતાલ્પાન્તરગુણં સિદ્ધં રત્નરસાયનમ્ ॥ ચર્_6,1.4.63
સિદ્ધેભ્યો બ્રહ્મચારિભ્યો યદુવાચામરેશ્વરઃ ।
આયુર્વેદસમુત્થાને તત્ સર્વં સંપ્રકાશિતમ્ ॥ ચર્_6,1.4.64
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સિતસ્થાને રસાયનાધ્યાયે આયુર્વેદસમુત્થાનીયો નામ રસાયનપાદશ્ચતુર્થઃ ॥ ચર્_6,1.4.65
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સંગ્રહે રત્નરસાયનમિતિ હેમાદિરત્નસંયુક્તં રસાયનમ્ ॥ 1
આયુર્વેદસમુત્થાને પ્રકાશિતતયા દિવ્યૌષધિવિધ્યાદિ યદુવાચ બ્રહ્મચારિભ્યોઽમરેશ્વરઃ તત્ સંપ્રકાશિતમ્ ઇતિ યોજના ॥ 2]
ચરકસંહિતા, ચિકિત્સાસ્થાન, 2 [વાજીકરણાધ્યાય], 1 [સંયોગશરમૂલીય]
અથાતઃ સંયોગશરમૂલીયં વાજીકરણપાદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ચર્_6,2.1.1
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ ॥ ચર્_6,2.1.2
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સ્વસ્થોર્જસ્કરત્વસામાન્યાત્ રસાયનમનુ વાજીકરણં વાચ્યં તત્રાપિ વાજીકરણે પ્રવૃત્ત્યુપદર્શકપ્રકરણયુક્તત્વાદ્ આદૌ સંયોગશરમૂલીય ઉચ્યતે ।
સંયોગઃ શરમૂલાનામ્ અસ્મિન્ન્ અસ્તીતિ સંયોગશરમૂલીયઃ ॥ 1]
વાજીકરણમ્ અન્વિચ્છેત્ પુરુષો નિત્યમાત્મવાન્ ।
તદાયત્તૌ હિ ધર્માર્થૌ પ્રીતિશ્ચ યશ એવ ચ ॥ ચર્_6,2.1.3
પુત્રસ્યાયતનં હ્ય્ એતદ્ગુણાશ્ચૈતે સુતાશ્રયાઃ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અવાજી વાજીવાત્યર્થં મૈથુને શક્તઃ ક્રિયતે યેન તદ્ વાજીકરણમ્ ॥ 1
ઉક્તં હિ વાજીવાતિબલો યેન યાત્યપ્રતિહતઃ સ્ત્રિયમ્ ઇત્યાદિ ॥ 2
અન્વિચ્છેદિતિ રસાયનાન્મહાફલાત્ તદપેક્ષયાલ્પફલં વાજીકરણં પશ્ચાદ્ ઇચ્છેત્ ॥ 3
પુરુષ ઇતિ પદેન તરુણપુરુષગ્રાહિણા બાલવૃદ્ધૌ નિષિદ્ધવ્યવાયૌ નિરાકરોતિ ॥ 4
ઉક્તં હિ ।
અતિબાલો હ્ય્ અસંપૂર્ણસર્વધાતુઃ સ્ત્રિયો વ્રજન્ ।
ઉપતપ્યેત સહસા તડાગમિવ કાજલમ્ ॥ 5
શુષ્કં રૂક્ષં યથા કાષ્ઠં જન્તુજગ્ધં વિજર્જરમ્ ।
સ્પૃષ્ટમાશુ વિશીર્યેત તથા વૃદ્ધઃ સ્ત્રિયો વ્રજન્ ઇતિ ॥ 6
નિત્યમિત્યનેન ન રસાયનવત્ સંપ્રયોગો વૃષ્યસ્ય કિંત્વ્ આહારવત્ સર્વદોષયોગ ઇતિ દર્શયતિ ॥ 7
આત્મવાનિત્યનેન દુરાત્મનો વૃષ્યકરણં નિષેધતિ સ હિ વૃષ્યોપયોગાદુપચિતધાતુઃ સન્ન્ અગમ્યાગમનમપિ કુર્યાત્ ॥ 8
ધર્માદયો વૃષ્યાયત્તા એવ યથા ભવન્તિ તદાહ પુત્રસ્યેત્યાદિ ॥ 9
આયતનં કારણમ્ ॥ 10
એતે ગુણા ઇતિ ધર્માદયઃ વૃષ્યપ્રયોગજનિતઃ પુત્રો ધર્માદીન્ પિતુઃ સમ્પાદયતીત્યર્થઃ ॥ 11
વાજીકરણસેવયા ચેહ યુક્તયૈવ ઋતુકાલે ચ મૈથુનં પ્રાધાન્યેનાભિપ્રેતં તેન તિસ્રૈષણીયે ત્રય ઉપસ્તમ્ભાઃ ઇત્યાદિગ્રન્થેન બ્રહ્મચર્યં યદુક્તં તદ્ ઋતુકાલે યથાવિધિકૃતમૈથુનાપ્રતિષેધકમ્ ઇતિ ન વિરોધઃ ॥ 12]
વાજીકરણમ્ અગ્ર્યં ચ ક્ષેત્રં સ્ત્રી યા પ્રહર્ષિણી ॥ ચર્_6,2.1.4

ઇષ્ટા હ્ય્ એકૈકશો ઽપ્ય્ અર્થાઃ પરં પ્રીતિકરાઃ સ્મૃતાઃ ।
કિં પુનઃ સ્ત્રીશરીરે યે સંઘાતેન પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥ ચર્_6,2.1.5
સંઘાતો હીન્દ્રિયાર્થાનાં સ્ત્રીષુ નાન્યત્ર વિદ્યતે ।
સ્ત્ર્યાશ્રયો હીન્દ્રિયાર્થો યઃ સ પ્રીતિજનનોઽધિકમ્ ।
સ્ત્રીષુ પ્રીતિર્વિશેષેણ સ્ત્રીષ્વ્ અપત્યં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥ ચર્_6,2.1.6
ધર્માર્થૌ સ્ત્રીષુ લક્ષ્મીશ્ચ સ્ત્રીષુ લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
સુરૂપા યૌવનસ્થા યા લક્ષણૈર્યા વિભૂષિતા ॥ ચર્_6,2.1.7
યા વશ્યા શિક્ષિતા યા ચ સા સ્ત્રી વૃષ્યતમા મતા ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સર્વવાજીકરણેભ્યઃ પ્રધાનરૂપં વાજીકરણમાહ વાજીત્યાદિ ॥ 1
ક્ષેત્રમિવ ક્ષેત્રં તત્ર શુક્રરૂપબીજપ્રરોહણાત્ ॥ 2
અર્થા ઇતિ શબ્દાદયઃ તે ચ સ્ત્રીગતાધરરસકલવિઙ્કરુતરૂપાદયઃ પ્રસિદ્ધા એવ ॥ 3
ધર્માર્થૌ સ્ત્રીષ્વિતિ સહૈવ પત્ન્યા ધર્મશ્ચર્ય ઇત્યાદ્યુપદેશાદ્ ધર્મઃ તથાનુરક્તા ગૃહિણી અર્થરક્ષણાદિ કરોતીત્યર્થ ઇત્યર્થઃ ॥ 4
સ્ત્રિયા લક્ષ્મ્યાઃ સંયોગે ધનસમ્પદ્ ભવતીતિ સ્ત્રીષુ લક્ષ્મીઃ પ્રતિષ્ઠિતેત્યર્થઃ ॥ 5
વશ્યા આયત્તા ॥ 6
શિક્ષિતેતિ કામશાસ્ત્રોક્તગીતવાદિત્રલાસ્યાદિચતુઃષષ્ટિકલાશિક્ષિતા ॥ 7]
નાનાભક્ત્યા તુ લોકસ્ય દૈવયોગાચ્ચ યોષિતામ્ ॥ ચર્_6,2.1.8
તં તં પ્રાપ્ય વિવર્ધન્તે નરં રૂપાદયો ગુણાઃ ।
વયોરૂપવચોહાવૈર્ યા યસ્ય પરમાઙ્ગના ॥ ચર્_6,2.1.9
પ્રવિશત્યાશુ હૃદયં દૈવાદ્ વા કર્મણો ઽપિ વા ।
હૃદયોત્સવરૂપા યા યા સમાનમનઃશયા ॥ ચર્_6,2.1.10
સમાનસત્ત્વા યા વશ્યા યા યસ્ય પ્રીયતે પ્રિયૈઃ ।
યા પાશભૂતા સર્વેષામ્ ઇન્દ્રિયાણાં પરૈર્ગુણૈઃ ॥ ચર્_6,2.1.11
યયા વિયુક્તો નિસ્ત્રીકમ્ અરતિર્ મન્યતે જગત્ ।
યસ્યા ઋતે શરીરં ના ધત્તે શૂન્યમ્ ઇવેન્દ્રિયૈઃ ॥ ચર્_6,2.1.12
શોકોદ્વેગારતિભયૈર્ યાં દૃષ્ટ્વા નાભિભૂયતે ।
યાતિ યાં પ્રાપ્ય વિસ્રમ્ભં દૃષ્ટ્વા હૃષ્યત્યતીવ યામ્ ॥ ચર્_6,2.1.13
અપૂર્વામિવ યાં યાતિ નિત્યં હર્ષાતિવેગતઃ ।
ગત્વા ગત્વાપિ બહુશો યાં તૃપ્તિં નૈવ ગચ્છતિ ॥ ચર્_6,2.1.14
સા સ્ત્રી વૃષ્યતમા તસ્ય નાનાભાવા હિ માનવાઃ ।
અતુલ્યગોત્રાં વૃષ્યાં ચ પ્રહૃષ્ટાં નિરુપદ્રવામ્ ॥ ચર્_6,2.1.15
શુદ્ધસ્નાતાં વ્રજેન્નારીમપત્યાર્થી નિરામયઃ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
રૂપાદિવ્યતિરેકેણાપિ કાચિત્ કસ્યચિત્ કર્મવશાદ્વૃષ્યા સ્ત્રી ભવતીતિ દર્શયન્નાહ નાનેત્યાદિ ॥ 1
દૈવયોગાદિતિ પ્રાક્તનકર્મવશાત્ ॥ 2
વિવર્ધન્ત ઇતિ વૃષ્યત્વં સમ્પાદયન્તિ ॥ 3
હાવો નરં પ્રતિ સ્ત્રીણાં શૃઙ્ગારચેષ્ટાવિશેષઃ ॥ 4
ઉક્તં ચ ભરતેન પ્રકાશરૂપકં સત્ત્વં સત્ત્વોત્પ્લવાઃ સમુદ્ગતાઃ ॥ 5
તેભ્યો હાવાદિનિષ્પત્તિરિત્યાહુઃ પરમર્ષયઃ ઇતિ ॥ 6
દૈવાદ્ ઇતિ પ્રાક્તનકર્મણઃ ॥ 7

કર્મણ ઇતિ ઐહિકાદ્વશીકરણાદિકર્મણઃ ॥ 8
મનઃશયઃ કામઃ ॥ 9
પાશભૂતેતિ મનૈન્દ્રિયબન્ધહેતુત્વાત્ ॥ 10
નાનાભાવા હિ માનવાઃ ઇત્યનેન રૂપાદિગુણયોગેન સર્વપુરુષાન્ પ્રતિ સ્ત્રીણાં પ્રિયત્વમિતિ દર્શયતિ ॥ 11]
અચ્છાયશ્ ચૈકશાખશ્ ચ નિષ્ફલશ્ચ યથા દ્રુમઃ ॥ ચર્_6,2.1.16
અનિષ્ટગન્ધશ્ચૈકશ્ચ નિરપત્યસ્તથા નરઃ ।
ચિત્રદીપઃ સરઃ શુષ્કમ્ અધાતુર્ ધાતુસંનિભઃ ॥ ચર્_6,2.1.17
નિષ્પ્રજસ્ તૃણપૂલીતિ મન્તવ્યઃ પુરુષાકૃતિઃ ।
અપ્રતિષ્ઠશ્ચ નગ્નશ્ચ શૂન્યશ્ચૈકેન્દ્રિયશ્ચ ના ॥ ચર્_6,2.1.18
મન્તવ્યો નિષ્ક્રિયશ્ચૈવ યસ્યાપત્યં ન વિદ્યતે ।
બહુમૂર્તિર્ બહુમુખો બહુવ્યૂહો બહુક્રિયઃ ॥ ચર્_6,2.1.19
બહુચક્ષુર્ બહુજ્ઞાનો બહ્વાત્મા ચ બહુપ્રજઃ ।
મઙ્ગલ્યોઽયં પ્રશસ્યોઽયં ધન્યોઽયં વીર્યવાન્ અયમ્ ॥ ચર્_6,2.1.20
બહુશાખોઽયમિતિ ચ સ્તૂયતે ના બહુપ્રજઃ ।
પ્રીતિર્બલં સુખં વૃત્તિર્ વિસ્તારો વિપુલં કુલમ્ ॥ ચર્_6,2.1.21
યશો લોકાઃ સુખોદર્કાસ્તુષ્ટિશ્ ચાપત્યસંશ્રિતાઃ ।
તસ્માદપત્યમન્વિચ્છન્ ગુણાંશ્ચાપત્યસંશ્રિતાન્ ॥ ચર્_6,2.1.22
વાજીકરણનિત્યઃ સ્યાદિચ્છન્ કામસુખાનિ ચ ।
ઉપભોગસુખાન્ સિદ્ધાન્ વીર્યાપત્યવિવર્ધનાન્ ॥ ચર્_6,2.1.23
વાજીકરણસંયોગાન્ પ્રવક્ષ્યામ્યત ઉત્તરમ્ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમ્પ્રતિ વૃષ્યપ્રયોગસાધ્યસ્ય પુત્રસ્યોપાદેયેતાં દર્શયન્નાહ અચ્છાય ઇત્યાદિ ॥ 1
એકશાખ ઇતિ એકસ્વરૂપ ઇત્યર્થઃ ॥ 2
ચિત્રલિખિતો દીપશ્ચિત્રદીપઃ ॥ 3
અધાતુર્ ધાતુસંનિભ ઇતિ અસુવર્ણાદિરૂપઃ સુવર્ણાદિવદ્ આભાસતે યો જાતુષકઙ્કણાદિઃ ॥ 4
પૂલી નપુંસકધર્મિત્વાત્ ॥ 5
તૃણપૂલી પુરુષાકૃતિરિતિ ભાષયા પુરુષાર્થક્રિયાવિરહિત્વં દર્શયતિ ॥ 6
કામસુખાનિ ચેત્યનેન પુત્રોત્પાદાતિરિક્તં નાતિશ્લાઘ્યં ફલં દર્શયતિ ॥ 7
કામસુખાનિ હિ ઐહિકાન્યેવ પરં ન પુત્રવદ્ ઉભયલોકોપકારકાણિ ॥ 8
ઉપભોગે મૈથુને સુખં કુર્વન્તીત્યુપભોગસુખાઃ કિંવા ઉપભોક્તું સુખા ઉપભોગસુખાઃ ।
વીર્યં શુક્રમ્ ॥ 9]
શરમૂલેક્ષુમૂલાનિ કાણ્ડેક્ષુઃ સેક્ષુબાલિકા ॥ ચર્_6,2.1.24
શતાવરી પયસ્યા ચ વિદારી કણ્ટકારિકા ।
જીવન્તી જીવકો મેદા વીરા ચર્ષભકો બલા ॥ ચર્_6,2.1.25
ઋદ્ધિર્ ગોક્ષુરકં રાસ્ના સાત્મગુપ્તા પુનર્નવા ।
એષાં ત્રિપલિકાન્ ભાગાન્ માષાણામ્ આઢકં નવમ્ ॥ ચર્_6,2.1.26
વિપાચયેજ્જલદ્રોણે ચતુર્ભાગં ચ શેષયેત્ ।
તત્ર પેષ્યાણિ મધુકં દ્રાક્ષા ફલ્ગૂનિ પિપ્પલી ॥ ચર્_6,2.1.27
આત્મગુપ્તા મધૂકાનિ ખર્જૂરાણિ શતાવરી ।
વિદાર્યામલકેક્ષૂણાં રસસ્ય ચ પૃથક્ પૃથક્ ॥ ચર્_6,2.1.28

સર્પિષશ્ ચાઢકં દદ્યાત્ ક્ષીરદ્રોણં ચ તદ્ભિષક્ ।
સાધયેદ્ઘૃતશેષં ચ સુપૂતં યોજયેત્ પુનઃ ॥ ચર્_6,2.1.29
શર્કરાયાસ્તુગાક્ષીર્યાશ્ ચૂર્ણૈઃ પ્રસ્થોન્મિતૈઃ પૃથક્ ।
પલૈશ્ ચતુર્ભિર્ માગધ્યાઃ પલેન મરિચસ્ય ચ ॥ ચર્_6,2.1.30
ત્વગેલાકેસરાણાં ચ ચૂર્ણૈર્ અર્ધપલોન્મિતૈઃ ।
મધુનઃ કુડવાભ્યાં ચ દ્વાભ્યાં તત્કારયેદ્ભિષક્ ॥ ચર્_6,2.1.31
પલિકા ગુલિકાસ્ત્યાનાસ્તા યથાગ્નિ પ્રયોજયેત્ ।
એષ વૃષ્યઃ પરં યોગો બૃંહણો બલવર્ધનઃ ॥ ચર્_6,2.1.32
અનેનાશ્વ ઇવોદીર્ણો બલી લિઙ્ગં સમર્પયેત્ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
કાણ્ડેક્ષુઃ બૃહદિક્ષુઃ ॥ 1
ઇક્ષુબાલિકા ખગ્ગાલિકા ॥ 2
પયસ્યા ક્ષીરવિદારી ॥ 3
વીરા ક્ષીરકાકોલી ॥ 4
ફલ્ગુઃ કાષ્ઠોદુમ્બરિકા ॥ 5
શતાવરીત્યન્તેન કલ્કચ્છેદઃ ॥ 6
વંશરોચના તુગાક્ષીરી અન્યે વંશરોચનાનુકારિ પાર્થિવદ્રવ્યં તાલધીતિ વદન્તિ ॥ 7
સ્ત્યાના ઇતિ ઘનાઃ ॥ 8]
માષાણામાત્મગુપ્તાયા બીજાનામાઢકં નવમ્ ॥ ચર્_6,2.1.33
જીવકર્ષભકૌ વીરાં મેદામ્ ઋદ્ધિં શતાવરીમ્ ।
મધુકં ચાશ્વગન્ધાં ચ સાધયેત્ કુડવોન્મિતામ્ ॥ ચર્_6,2.1.34
રસે તસ્મિન્ ઘૃતપ્રસ્થં ગવ્યં દશગુણં પયઃ ।
વિદારીણાં રસપ્રસ્થં પ્રસ્થમિક્ષુરસસ્ય ચ ॥ ચર્_6,2.1.35
દત્ત્વા મૃદ્વગ્નિના સાધ્યં સિદ્ધં સર્પિર્નિધાપયેત્ ।
શર્કરાયાસ્તુગાક્ષીર્યાઃ ક્ષૌદ્રસ્ય ચ પૃથક્ પૃથક્ ॥ ચર્_6,2.1.36
ભાગાંશ્ચતુષ્પલાંસ્ તત્ર પિપ્પલ્યાશ્ચાવપેત્ પલમ્ ।
પલં પૂર્વમતો લીઢ્વા તતોઽન્નમ્ ઉપયોજયેત્ ॥ ચર્_6,2.1.37
ય ઇચ્છેદક્ષયં શુક્રં શેફસશ્ ચોત્તમં બલમ્ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
દ્વિતીયપ્રયોગે રસે ઇતિ ક્વાથે ॥ 1]
શર્કરા માષવિદલાસ્તુગાક્ષીરી પયો ઘૃતમ્ ॥ ચર્_6,2.1.38
ગોધૂમચૂર્ણષષ્ઠાનિ સર્પિષ્ય્ ઉત્કારિકાં પચેત્ ।
તાં નાતિપક્વાં મૃદિતાં કૌક્કુટે મધુરે રસે ॥ ચર્_6,2.1.39
સુગન્ધે પ્રક્ષિપેદ્ ઉષ્ણે યથા સાન્દ્રીભવેદ્ રસઃ ।
એષ પિણ્ડરસો વૃષ્યઃ પૌષ્ટિકો બલવર્ધનઃ ॥ ચર્_6,2.1.40
અનેનાશ્વ ઇવોદીર્ણો બલી લિઙ્ગં સમર્પયેત્ ।
શિખિતિત્તિરિહંસાનામેવં પિણ્ડરસો મતઃ ।
બલવર્ણસ્વરકરઃ પુમાંસ્તેન વૃષાયતે ॥ ચર્_6,2.1.41
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ઉત્કારિકા મૂષિકોત્કરાકારા ॥ 1

શિખિતિત્તિરિહંસાનાં પિણ્ડરસૈર્ વ્યસ્તસમસ્તાશ્ ચત્વારઃ પિણ્ડરસાઃ ॥ 2]
ઘૃતં માષાન્ સબસ્તાણ્ડાન્ સાધયેન્માહિષે રસે ।
ભર્જયેત્તં રસં પૂતં ફલામ્લં નવસર્પિષિ ॥ ચર્_6,2.1.42
ઈષત્ સલવણં યુક્તં ધાન્યજીરકનાગરૈઃ ।
એષ વૃષ્યશ્ચ બલ્યશ્ચ બૃંહણશ્ચ રસોત્તમઃ ॥ ચર્_6,2.1.43
ચટકાંસ્તિત્તિરિરસે તિત્તિરીન્ કૌક્કુટે રસે ।
કુક્કુટાન્ બાર્હિણરસે હાંસે બાર્હિણમેવ ચ ॥ ચર્_6,2.1.44
નવસર્પિષિ સંતપ્તાન્ ફલામ્લાન્ કારયેદ્ રસાન્ ।
મધુરાન્વા યથાસાત્મ્યં ગન્ધાઢ્યાન્ બલવર્ધનાન્ ॥ ચર્_6,2.1.45
તૃપ્તિં ચટકમાંસાનાં ગત્વા યો ઽનુપિબેત્ પયઃ ।
ન તસ્ય લિઙ્ગશૈથિલ્યં સ્યાન્ન શુક્રક્ષયો નિશિ ॥ ચર્_6,2.1.46
માષસૂપેણ યો ભુક્ત્વા ઘૃતાઢ્યં ષષ્ટિકૌદનમ્ ।
પયઃ પિબતિ રાત્રિં સ કૃત્સ્નાં જાગર્તિ વેગવાન્ ।
ન ના સ્વપિતિ રાત્રિષુ નિત્યસ્તબ્ધેન શેફસા ।
તૃપ્તઃ કુક્કુટમાંસાનાં ભૃષ્ટાનાં નક્રરેતસિ ॥ ચર્_6,2.1.47
નિઃસ્રાવ્ય મત્સ્યાણ્ડરસં ભૃષ્ટં સર્પિષિ ભક્ષયેત્ ॥ ચર્_6,2.1.48
હંસબર્હિણદક્ષાણામ્ એવમણ્ડાનિ ભક્ષયેત્ ॥ ચર્_6,2.1.49
[{આયુર્વેદદીપિકા}
નિશીત્યનેન સકલનિશામૈથુને ઽપીતિ દર્શયતિ ॥ 1
હંસેત્યાદિ હંસબર્હિદક્ષાણામ્ અણ્ડપ્રયોગા યદ્યપિ ભિન્નાઃ તથાપિ પ્રયોગાપેક્ષયા એક એવાયં પ્રયોગઃ ॥ 2
એવં સંગ્રહોક્તાઃ હંસબર્હિદક્ષાણામ્ એકપ્રયોગેણ પઞ્ચદશપ્રયોગાઃ પૂર્યન્તે ॥ 3]
સ્રોતઃસુ શુદ્ધેષ્વમલે શરીરે વૃષ્યં યદા ના મિતમત્તિ કાલે ।
વૃષાયતે તેન પરં મનુષ્યસ્ તદ્બૃંહણં ચૈવ બલપ્રદં ચ ॥ ચર્_6,2.1.50
તસ્માત્ પુરા શોધનમેવ કાર્યં બલાનુરૂપં ન હિ વૃષ્યયોગાઃ ।
સિધ્યન્તિ દેહે મલિને પ્રયુક્તાઃ ક્લિષ્ટે યથા વાસસિ રાગયોગાઃ ॥ ચર્_6,2.1.51
[{આયુર્વેદદીપિકા}
વૃષ્યયોગાશ્ચ શુદ્ધદેહૈરેવ કર્તવ્યા ઇતિ દર્શયન્નાહ સ્રોતઃસ્વિત્યાદિ ॥ 1
મિતમિતિ માત્રાવત્ ॥ 2
ક્લિષ્ટે ઇતિ મ્લાને ॥ 3]
વાજીકરણસામર્થ્યં ક્ષેત્રં સ્ત્રી યસ્ય ચૈવ યા ।
યે દોષા નિરપત્યાનાં ગુણાઃ પુત્રવતાં ચ યે ॥ ચર્_6,2.1.52
દશ પઞ્ચ ચ સંયોગા વીર્યાપત્યવિવર્ધનાઃ ।
ઉક્તાસ્તે શરમૂલીયે પાદે પુષ્ટિબલપ્રદાઃ ॥ ચર્_6,2.1.53
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાને વાજીકરણાધ્યાયે સંયોગશરમૂલીયો નામ વાજીકરણપાદઃ પ્રથમઃ ॥ ચર્_6,2.1.54
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સંગ્રહે યસ્ય ચૈવ યેતિ યસ્ય યા વૃષ્યેત્યર્થઃ ॥ 1]
ચરકસંહિતા, ચિકિત્સાસ્થાન, 2 [વાજીકરણાધ્યાય], 2 [આસિક્તક્ષીરિક]
અથાત આસિક્તક્ષીરિકં વાજીકરણપાદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ચર્_6,2.2.1
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ ॥ ચર્_6,2.2.2
[{આયુર્વેદદીપિકા}

આસિક્તક્ષીરિકં વૃષ્યપાદાભિધાનપ્રસઙ્ગાત્ પદાન્તસ્ય વિશિષ્ટસમ્બન્ધાવયવતયોચ્યતે ॥ 1
આસિક્તક્ષીરમિતિ પદમ્ અસ્ત્ય્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ આસિક્તક્ષીરી તત્ર સ્વાર્થિકઃ કપ્રત્યયઃ કિંવા ઢક્પ્રત્યયેન વૈશેષિકશબ્દવત્ આસિક્તક્ષીરિક ઇતિ સાધનીયમ્ ॥ 2]
આસિક્તક્ષીરમ્ આપૂર્ણમ્ અશુષ્કં શુદ્ધષષ્ટિકમ્ ।
ઉદૂખલે સમાપોથ્ય પીડયેત્ ક્ષીરમર્દિતમ્ ॥ ચર્_6,2.2.3
ગૃહીત્વા તં રસં પૂતં ગવ્યેન પયસા સહ ।
બીજાનામાત્મગુપ્તાયા ધાન્યમાષરસેન ચ ॥ ચર્_6,2.2.4
બલાયાઃ શૂર્પપર્ણ્યાશ્ચ જીવન્ત્યા જીવકસ્ય ચ ।
ઋદ્ધ્યર્ષભકકાકોલીશ્વદંષ્ટ્રામધુકસ્ય ચ ॥ ચર્_6,2.2.5
શતાવર્યા વિદાર્યાશ્ચ દ્રાક્ષાખર્જૂરયોર્ અપિ ।
સંયુક્તં માત્રયા વૈદ્યઃ સાધયેત્તત્ર ચાવપેત્ ॥ ચર્_6,2.2.6
તુગાક્ષીર્યાઃ સમાષાણાં શાલીનાં ષષ્ટિકસ્ય ચ ।
ગોધૂમાનાં ચ ચૂર્ણાનિ યૈઃ સ સાન્દ્રીભવેદ્રસઃ ॥ ચર્_6,2.2.7
સાન્દ્રીભૂતં ચ કુર્યાત્ પ્રભૂતમધુશર્કરમ્ ।
ગુટિકા બદરૈસ્તુલ્યાસ્તાશ્ ચ સર્પિષિ ભર્જયેત્ ॥ ચર્_6,2.2.8
તા યથાગ્નિ પ્રયુઞ્જાનઃ ક્ષીરમાંસરસાશનઃ ।
પશ્યત્યપત્યં વિપુલં વૃદ્ધો ઽપ્યાત્મજમક્ષયમ્ ॥ ચર્_6,2.2.9
[{આયુર્વેદદીપિકા}
આસિક્તક્ષીરમિતિ ક્ષીરસેકવૃદ્ધમ્ ॥ 1
યદુક્તં જતૂકર્ણે ।
ક્ષીરસેકવૃદ્ધં ષષ્ટિકં પક્વમ્ ઇત્યાદિ ॥ 2
શુદ્ધષષ્ટિકમિતિ ગૌરષષ્ટિકમ્ ॥ 3
અત્ર બલાદિરસાનાં તુલ્યમાનતાઃ કિંવા માત્રાશબ્દસ્યાલ્પવચનત્વાદ્ બલાદિરસાનામ્ અલ્પમાત્રત્વમ્ ॥ 4
પ્રક્ષેપ્યચૂર્ણપ્રમાણમ્ આહ યૈઃ સ સાન્દ્રીભવેદ્ રસ ઇતિ યાવન્માનેન ચૂર્ણેન રસસ્ય સાન્દ્રતા ભવતિ તાવન્માત્રં ચૂર્ણં ગ્રાહ્યમ્ ॥ 5
પ્રભૂતત્વં મધુશર્કરયોર્ યાવતાત્યર્થમધુરત્વં સ્યાત્ તાવજ્જ્ઞેયમ્ ॥ 6
અત્ર ચ પ્રયોગમહિમ્નૈવ મધુયુક્તસ્યાપિ પ્રયોગસ્ય ભર્જનક્રિયાયામ્ અગ્નિસંયોગો ન વિરોધમ્ આવહતિ તથા હિ સુશ્રુતે ઽપિ ત્રિફલાયસ્કૃતૌ મધુનો ઽગ્નિસમ્બન્ધો ભવત્યેવ ॥ 7
આત્મજમિતિ હર્ષભૂતાત્મજં શુક્રમિતિ યાવત્ ॥ 8]
ચટકાનાં સહંસાનાં દક્ષાણાં શિખિનાં તથા ।
શિશુમારસ્ય નક્રસ્ય ભિષક્શુક્રાણિ સંહરેત્ ॥ ચર્_6,2.2.10
ગવ્યં સર્પિર્ વરાહસ્ય કુલિઙ્ગસ્ય વસામપિ ।
ષષ્ટિકાનાં ચ ચૂર્ણાનિ ચૂર્ણં ગોધૂમકસ્ય ચ ॥ ચર્_6,2.2.11
એભિઃ પૂપલિકાઃ કાર્યાઃ શષ્કુલ્યો વર્તિકાસ્તથા ।
પૂપા ધાનાશ્ ચ વિવિધા ભક્ષ્યાશ્ચાન્યે પૃથગ્વિધાઃ ॥ ચર્_6,2.2.12
એષાં પ્રયોગાદ્ભક્ષ્યાણાં સ્તબ્ધેનાપૂર્ણરેતસા ।
શેફસા વાજિવદ્યાતિ યાવદિચ્છં સ્ત્રિયો નરઃ ॥ ચર્_6,2.2.13
આત્મગુપ્તાફલં માષાન્ ખર્જૂરાણિ શતાવરીમ્ ।
શૃઙ્ગાટકાનિ મૃદ્વીકાં સાધયેત્પ્રસૃતોન્મિતમ્ ॥ ચર્_6,2.2.14
ક્ષીરપ્રસ્થં જલપ્રસ્થમેતત્ પ્રસ્થાવશેષિતમ્ ।
શુદ્ધેન વાસસા પૂતં યોજયેત્ પ્રસૃતૈસ્ ત્રિભિઃ ॥ ચર્_6,2.2.15
શર્કરાયાસ્તુગાક્ષીર્યાઃ સર્પિષો ઽભિનવસ્ય ચ ।
તત્ પાયયેત્ સક્ષૌદ્રં ષષ્ટિકાન્નં ચ ભોજયેત્ ॥ ચર્_6,2.2.16

જરાપરીતોઽપ્યબલો યોગેનાનેન વિન્દતિ ।
નરોઽપત્યં સુવિપુલં યુવેવ ચ સ હૃષ્યતિ ॥ ચર્_6,2.2.17
[{આયુર્વેદદીપિકા}
દક્ષઃ કુક્કુટઃ ॥ 1
શુક્રાણીતિ યદ્યપ્યુક્તં તથાપિ ચટકાદિશુક્રગ્રહણસ્યાશક્યત્વાત્ સમાનગુણાનિ તદણ્ડાન્યપીહ ગૃહ્યન્તે ॥ 2
વર્તિકા વર્ત્યાકારા ભક્ષ્યાઃ ॥ 3
ધાના ઇતિ ધાનાકારા ભક્ષ્યાઃ ॥ 4
અયં તુલ્યદ્રવ્યતયા વિવિધભક્ષ્યરૂપો ઽપ્યેક એવ યોગઃ ॥ 5]
ખર્જૂરીમસ્તકં માષાન્ પયસ્યાં ચ શતાવરીમ્ ।
ખર્જૂરાણિ મધૂકાનિ મૃદ્વીકામજડાફલમ્ ॥ ચર્_6,2.2.18
પલોન્મિતાનિ મતિમાન્ સાધયેત્ સલિલાઢકે ।
તેન પાદાવશેષેણ ક્ષીરપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ॥ ચર્_6,2.2.19
ક્ષીરશેષેણ તેનાદ્યાદ્ ઘૃતાઢ્યં ષષ્ટિકૌદનમ્ ।
સશર્કરેણ સંયોગ એષ વૃષ્યઃ પરં સ્મૃતઃ ॥ ચર્_6,2.2.20
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અજડા શૂકશિમ્બી ॥ 1]
જીવકર્ષભકૌ મેદાં જીવન્તીં શ્રાવણીદ્વયમ્ ।
ખર્જૂરં મધુકં દ્રાક્ષાં પિપ્પલીં વિશ્વભેષજમ્ ॥ ચર્_6,2.2.21
શૃઙ્ગાટકં વિદારીં ચ નવં સર્પિઃ પયો જલમ્ ।
સિદ્ધં ઘૃતાવશેષં તચ્છર્કરાક્ષૌદ્રપાદિકમ્ ॥ ચર્_6,2.2.22
ષષ્ટિકાન્નેન સંયુક્તમુપયોજ્યં યથાબલમ્ ।
વૃષ્યં બલ્યં ચ વર્ણ્યં ચ કણ્ઠ્યં બૃંહણમ્ ઉત્તમમ્ ॥ ચર્_6,2.2.23
[{આયુર્વેદદીપિકા}
જીવકેત્યાદૌ વિદાર્યન્તૈઃ કલ્કૈઃ ક્ષીરજલાભ્યાં ઘૃતં સાધનીયમ્ ॥ 1]
દધ્નઃ સરં શરચ્ચન્દ્રસંનિભં દોષવર્જિતમ્ ।
શર્કરાક્ષૌદ્રમરિચૈસ્ તુગાક્ષીર્યા ચ બુદ્ધિમાન્ ॥ ચર્_6,2.2.24
યુક્ત્યા યુક્તં સસૂક્ષ્મૈલં નવે કુમ્ભે શુચૌ પટે ।
માર્જિતં પ્રક્ષિપેચ્છીતે ઘૃતાઢ્યે ષષ્ટિકૌદને ॥ ચર્_6,2.2.25
પિબેન્માત્રાં રસાલાયાસ્તં ભુક્ત્વા ષષ્ટિકૌદનમ્ ।
વર્ણસ્વરબલોપેતઃ પુમાંસ્તેન વૃષાયતે ॥ ચર્_6,2.2.26
[{આયુર્વેદદીપિકા}
યુક્ત્યેતિ યથા કટુત્વાદ્યધિકં ન ભવતિ તથા મરિચાદિયોગઃ કર્તવ્યઃ ॥ 1
માર્જિતમિતિ સુઘૃષ્ટમ્ ॥ 2
રસાલાલક્ષણં સચાતુર્જાતકાજાજિ સગુડાર્દ્રકનાગરમ્ ॥ 3
રસાલા સ્યાચ્છિખરિણી સુઘૃષ્ટં સસરં દધિ ઇતિ ॥ 4]
ચન્દ્રાંશુકલ્પં પયસા ઘૃતાઢ્યં ષષ્ટિકૌદનમ્ ।
શર્કરામધુસંયુક્તં પ્રયુઞ્જાનો વૃષાયતે ॥ ચર્_6,2.2.27
તપ્તે સર્પિષિ નક્રાણ્ડં તામ્રચૂડાણ્ડમિશ્રિતમ્ ।
યુક્તં ષષ્ટિકચૂર્ણેન સર્પિષાભિનવેન ચ ॥ ચર્_6,2.2.28
પક્ત્વા પૂપલિકાઃ ખાદેદ્વારુણીમણ્ડપો નરઃ ।

ય ઇચ્છેદશ્વવદ્ ગન્તું પ્રસેક્તું ગજવચ્ ચ યઃ ॥ ચર્_6,2.2.29
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ચન્દ્રાંશુકલ્પમિતિ અત્યર્થશુક્લમ્ ॥ 1]
એતૈઃ પ્રયોગૈર્વિધિવદ્વપુષ્માન્ વીર્યોપપન્નો બલવર્ણયુક્તઃ ।
હર્ષાન્વિતો વાજિવદ્ અષ્ટવર્ષો ભવેત્ સમર્થશ્ચ વરાઙ્ગનાસુ ॥ ચર્_6,2.2.30
યદ્યચ્ચ કિંચિન્ મનસઃ પ્રિયં સ્યાદ્રમ્યા વનાન્તાઃ પુલિનાનિ શૈલાઃ ।
ઇષ્ટાઃ સ્ત્રિયો ભૂષણગન્ધમાલ્યં પ્રિયા વયસ્યાશ્ચ તદત્ર યોગ્યમ્ ॥ ચર્_6,2.2.31
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અત્ર યોગ્યમ્ ઇતિ વૃષ્યપ્રયોગસમર્થમ્ ॥ 1]
આસિક્તક્ષીરિકે પાદે યે યોગાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
અષ્ટાવ્ અપત્યકામૈસ્તે પ્રયોજ્યાઃ પૌરુષાર્થિભિઃ ॥ ચર્_6,2.2.32
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાને વાજીકરણાધ્યાયે આસિક્તક્ષીરિકો નામ વાજીકરણપાદો દ્વિતીયઃ ॥ ચર્_6,2.2.33
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પૌરુષાર્થિભિરિતિ શુક્રાર્થિભિઃ ॥ 1]
ચરકસંહિતા, ચિકિત્સાસ્થાન, 2 [વાજીકરણાધ્યાય], 3 [માષપર્ણભૃતીય]
અથાતો માષપર્ણભૃતીયં વાજીકરણપાદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ચર્_6,2.3.1
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ ॥ ચર્_6,2.3.2
[{આયુર્વેદદીપિકા}
માષપર્ણભૃતીયસમ્બન્ધો ઽપિ પૂર્વવત્ ॥ 1]
માષપર્ણભૃતાં ધેનું ગૃષ્ટિં પુષ્ટાં ચતુઃસ્તનીમ્ ।
સમાનવર્ણવત્સાં ચ જીવદ્વત્સાં ચ બુદ્ધિમાન્ ॥ ચર્_6,2.3.3
રોહિણીમથવા કૃષ્ણામ્ ઊર્ધ્વશૃઙ્ગીમ્ અદારુણામ્ ।
ઇક્ષ્વાદામ્ અર્જુનાદાં વા સાન્દ્રક્ષીરાં ચ ધારયેત્ ॥ ચર્_6,2.3.4
કેવલં તુ પયસ્તસ્યાઃ શૃતં વાશૃતમેવ વા ।
શર્કરાક્ષૌદ્રસર્પિર્ભિર્યુક્તં તદ્વૃષ્યમુત્તમમ્ ॥ ચર્_6,2.3.5
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ગૃષ્ટિમ્ એકવારપ્રસૂતામ્ ॥ 1
ચતુઃસ્તનીમ્ ઇત્યનેન સમ્પૂર્ણચતુઃસ્તનીં દર્શયતિ ॥ 2
રોહિણીમિતિ લોહિતવર્ણામ્ ॥ 3
ઊર્ધ્વશૃઙ્ગત્વં વિશુદ્ધબહુક્ષીરાયા એવ ભવતીતિ વચનાજ્જ્ઞેયમ્ ॥ 4
ઇક્ષ્વાદેતિ ઇક્ષુદણ્ડભક્ષા ॥ 5
અર્જુનાદા અર્જુનવૃક્ષપત્ત્રભક્ષા ॥ 6
ઇક્ષ્વાદા વા અર્જુનાદા વા માષપર્ણભૃતા વેતિ વિકલ્પત્રયમ્ ॥ 7
પયઃ શૃતમશૃતં વેતિ દ્વૌ યોગૌ ॥ 8
શર્કરાક્ષૌદ્રસર્પિર્ભિર્યુક્તં તદિતિ તૃતીયઃ ॥ 9
એતત્પ્રયોગોઽપિ જતૂકર્ણે તસ્યાઃ ક્ષીરં શર્કરાક્ષૌદ્રયુક્તં વા કેવલં શૃતમશૃતં વેતિ ॥ 10]
શુક્રલૈર્ જીવનીયૈશ્ચ બૃંહણૈર્ બલવર્ધનૈઃ ।
ક્ષીરસંજનનૈશ્ચૈવ પયઃ સિદ્ધં પૃથક્ પૃથક્ ॥ ચર્_6,2.3.6
યુક્તં ગોધૂમચૂર્ણેન સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમ્ ।
પર્યાયેણ પ્રયોક્તવ્યમિચ્છતા શુક્રમક્ષયમ્ ॥ ચર્_6,2.3.7

[{આયુર્વેદદીપિકા}
પર્યાયેણેતિ પૃથક્ પૃથક્ પ્રયોક્તવ્યં તેન પઞ્ચભિર્ગણૈઃ પઞ્ચ યોગા ભવન્તિ ॥ 1]
મેદાં પયસ્યાં જીવન્તીં વિદારીં કણ્ટકારિકામ્ ।
શ્વદંષ્ટ્રાં ક્ષીરિકાં માષાન્ ગોધૂમાઞ્છાલિષષ્ટિકાન્ ॥ ચર્_6,2.3.8
પયસ્યર્ધોદકે પક્ત્વા કાર્ષિકાન્ આઢકોન્મિતે ।
વિવર્જયેત્ પયઃશેષં તત્પૂતં ક્ષૌદ્રસર્પિષા ॥ ચર્_6,2.3.9
યુક્તં સશર્કરં પીત્વા વૃદ્ધઃ સપ્તતિકો ઽપિ વા ।
વિપુલં લભતેઽપત્યં યુવેવ ચ સ હૃષ્યતિ ॥ ચર્_6,2.3.10
[{આયુર્વેદદીપિકા}
વિવર્જયેદ્ ઇતિ મેદાદિકલ્કં વર્જયેત્ ॥ 1
વૃદ્ધઃ સપ્તતેરર્વાગિતિ જ્ઞેયમ્ ॥ 2
સપ્તતિકસ્ય તુ યદ્યપિ શુક્રનિવૃત્તિરુક્તા તથાપિ વૃષ્યપ્રભાવાદ્ ભવતીતિ વિજ્ઞેયમ્ ॥ 3]
મણ્ડલૈર્જાતરૂપસ્ય તસ્યા એવ પયઃ શૃતમ્ ।
અપત્યજનનં સિદ્ધં સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરમ્ ॥ ચર્_6,2.3.11
[{આયુર્વેદદીપિકા}
જાતરૂપસ્યેતિ સુવર્ણસ્ય મણ્ડલરૂપાકૃતિર્ ઇહ સુવર્ણસ્ય પ્રભાવાદ્વૃષ્યપ્રયોગોપકારિણી ભવતીતિ વચનાજ્જ્ઞેયમ્ ॥ 1
તસ્યા એવેતિ માષપર્ણભૃતધેન્વાઃ ॥ 2]
ત્રિંશત્ સુપિષ્ટાઃ પિપ્પલ્યઃ પ્રકુઞ્ચે તૈલસર્પિષોઃ ।
ભૃષ્ટાઃ સશર્કરક્ષૌદ્રાઃ ક્ષીરધારાવદોહિતાઃ ॥ ચર્_6,2.3.12
પીત્વા યથાબલં ચોર્ધ્વં ષષ્ટિકં ક્ષીરસર્પિષા ।
ભુક્ત્વા ન રાત્રિમ્ અસ્તબ્ધં લિઙ્ગં પશ્યતિ ના ક્ષરત્ ॥ ચર્_6,2.3.13
શ્વદંષ્ટ્રાયા વિદાર્યાશ્ચ રસે ક્ષીરચતુર્ગુણે ।
ઘૃતાઢ્યઃ સાધિતો વૃષ્યો માષષષ્ટિકપાયસઃ ॥ ચર્_6,2.3.14
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પ્રકુઞ્ચં પલમ્ ॥ 1
ક્ષીરધારાવદોહિતા ઇતિ પિપ્પલીકલ્કાદ્ ઉપરિ ક્ષીરધારાવદોહઃ કર્તવ્યઃ ક્ષીરં ચ તાવદ્દોહ્યં યાવતા પાનયોગ્યાઃ પિપ્પલ્યો ભવન્તિ ॥ 2]
ફલાનાં જીવનીયાનાં સ્નિગ્ધાનાં રુચિકારિણામ્ ।
કુડવશ્ચૂર્ણિતાનાં સ્યાત્ સ્વયંગુપ્તાફલસ્ય ચ ॥ ચર્_6,2.3.15
કુડવશ્ચૈવ માષાણાં દ્વૌ દ્વૌ ચ તિલમુદ્ગયોઃ ।
ગોધૂમશાલિચૂર્ણાનાં કુડવઃ કુડવો ભવેત્ ॥ ચર્_6,2.3.16
સર્પિષઃ કુડવશ્ચૈકસ્તત્ સર્વં ક્ષીરમર્દિતમ્ ।
પક્ત્વા પૂપલિકાઃ ખાદેદ્ બહ્વ્યઃ સ્યુર્ યસ્ય યોષિતઃ ॥ ચર્_6,2.3.17
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ફલાનામિત્યાદિ ॥ 1
ફલાનામિતિ જીવનીયાનામ્ ઇત્યાદિભિસ્ ત્રિભિઃ પ્રત્યેકમ્ અભિસંબધ્યતે ॥ 2
જીવનીયાનામિતિ ષટ્કકષાયવર્ગોક્તાનાં જીવકર્ષભાદીનાં દશાનામ્ ॥ 3
સ્નિગ્ધાનામિતિ સ્નેહોપગાનાં મૃદ્વીકાદીનાં દશાનાં સપ્તકકષાયવર્ગોક્તાનામ્ ॥ 4
તથા રુચિકારિણામ્ ઇતિ ચતુષ્કકષાયવર્ગોક્તાનામ્ આમ્રાદીનાં હૃદ્યાનાં દશાનામ્ ઇતિ ॥ 5
એષાં જીવનીયપ્રભૃતીનાં ફલાનાં ચૂર્ણિતાનાં મિલિત્વા કુડવો ગ્રાહ્યઃ ॥ 6
અન્યદ્ અતિરોહિતાર્થમ્ ॥ 7

તથા હ્ય્ અયં પ્રયોગો જતૂકર્ણે ચ પઠ્યતે દ્રાક્ષાખર્જૂરમાષાજડાગોધૂમશાલિઘૃતાનાં કુડવઃ તિલમુદ્ગૌ દ્વિકૌડવિકૌ ચૂર્ણયિત્વા ઇત્યાદિ ॥ 8]
ઘૃતં શતાવરીગર્ભં ક્ષીરે દશગુણે પચેત્ ।
શર્કરાપિપ્પલીક્ષૌદ્રયુક્તં તદ્વૃષ્યમુત્તમમ્ ॥ ચર્_6,2.3.18
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ઘૃતં શતાવરીત્યાદૌ શર્કરાદીનાં પ્રક્ષેપ્યાણામ્ અન્યતોદૃષ્ટન્યાયાદ્ ઘૃતાત્ પાદિકત્વં ઘૃતસ્ય પ્રાસ્થિકત્વમ્ ॥ 1]
કર્ષં મધુકચૂર્ણસ્ય ઘૃતક્ષૌદ્રસમાંશિકમ્ ।
પ્રયુઙ્ક્તે યઃ પયશ્ચાનુ નિત્યવેગઃ સ ના ભવેત્ ॥ ચર્_6,2.3.19
[{આયુર્વેદદીપિકા}
કર્ષમ્ ઇત્યાદિકાન્તાઃ પઞ્ચદશ પ્રયોગાઃ ॥ 1]
ઘૃતક્ષીરાશનો નિર્ભીર્ નિર્વ્યાધિર્ નિત્યગો યુવા ।
સંકલ્પપ્રવણો નિત્યં નરઃ સ્ત્રીષુ વૃષાયતે ॥ ચર્_6,2.3.20
કૃતૈકકૃત્યાઃ સિદ્ધાર્થા યે ચાન્યોન્યાનુવર્તિનઃ ।
કલાસુ કુશલાસ્તુલ્યાઃ સત્ત્વેન વયસા ચ યે ॥ ચર્_6,2.3.21
કુલમાહાત્મ્યદાક્ષિણ્યશીલશૌચસમન્વિતાઃ ।
યે કામનિત્યા યે હૃષ્ટા યે વિશોકા ગતવ્યથાઃ ॥ ચર્_6,2.3.22
યે તુલ્યશીલા યે ભક્તા યે પ્રિયા યે પ્રિયંવદાઃ ।
તૈર્ નરઃ સહ વિસ્રબ્ધઃ સુવયસ્યૈર્ વૃષાયતે ॥ ચર્_6,2.3.23
અભ્યઙ્ગોત્સાદનસ્નાનગન્ધમાલ્યવિભૂષણૈઃ ।
ગૃહશય્યાસનસુખૈર્ વાસોભિરહતૈઃ પ્રિયૈઃ ॥ ચર્_6,2.3.24
વિહંગાનાં રુતૈરિષ્ટૈઃ સ્ત્રીણાં ચાભરણસ્વનૈઃ ।
સંવાહનૈર્ વરસ્ત્રીણામ્ ઇષ્ટાનાં ચ વૃષાયતે ॥ ચર્_6,2.3.25
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ઘૃતક્ષીરાશન ઇત્યાદિના તુ વૃષ્યત્વાર્થિન આહારાચારાભિધાનમ્ ॥ 1
નિત્યમિત્યનેન વ્યવાયનિત્યતયા શુક્રમાર્ગાનવરોધેન વ્યવાયશક્તિં દર્શયતિ ॥ 2
કૃતમ્ એકં કૃત્યં યૈસ્તે તથા એતચ્ચ અન્યોન્યાર્થરાગકારણમ્ ॥ 3
સિદ્ધાર્થા ઇતિ સિદ્ધસાધ્યાઃ અકૃતાર્થા હિ વ્યાકુલમનસો ન કામક્ષમાઃ ॥ 4
વૃષાયત ઇતિ ઉપચિતપ્રવૃત્ત્યુન્મુખશુક્રો ભવતિ ॥ 5]
મત્તદ્વિરેફાચરિતાઃ સપદ્માઃ સલિલાશયાઃ ।
જાત્યુત્પલસુગન્ધીનિ શીતગર્ભગૃહાણિ ચ ॥ ચર્_6,2.3.26
નદ્યઃ ફેનોત્તરીયાશ્ચ ગિરયો નીલસાનવઃ ।
ઉન્નતિર્ નીલમેઘાનાં રમ્યચન્દ્રોદયા નિશાઃ ॥ ચર્_6,2.3.27
વાયવઃ સુખસંસ્પર્શાઃ કુમુદાકરગન્ધિનઃ ।
રતિભોગક્ષમા રાત્ર્યઃ સંકોચાગુરુવલ્લભાઃ ॥ ચર્_6,2.3.28
[{આયુર્વેદદીપિકા}
મત્તદ્વિરેફાચરિતાઃ ઇત્યાદિ ગૃહાણિ ચ ઇત્યન્તં યોગ્યતયા ઋતુવિભાગેનાનુક્તમ્ અપિ ગ્રીષ્મ એવ જ્ઞેયં મેઘાનાં ઇત્યન્તં પ્રાવૃષિ તથા ગન્ધિન ઇત્યન્તં શરદિ વલ્લભા ઇત્યન્તં ચ વિધાનં હેમન્તશિશિરયોર્ જ્ઞેયમ્ ॥ 1
સંકોચં કુઙ્કુમં સંકોચાગુરુણોઃ સમાલભનાર્થં વલ્લભા યાસુ નિશાસુ તાસ્ તથા ॥ 2]
સુખાઃ સહાયાઃ પરપુષ્ટઘુષ્ટાઃ ફુલ્લા વનાન્તા વિશદાન્નપાનાઃ ।
ગાન્ધર્વશબ્દાશ્ચ સુગન્ધયોગાઃ સત્ત્વં વિશાલં નિરુપદ્રવં ચ ॥ ચર્_6,2.3.29
સિદ્ધાર્થતા ચાભિનવશ્ચ કામઃ સ્ત્રી ચાયુધં સર્વમિહાત્મજસ્ય ।
વયો નવં જાતમદશ્ચ કાલો હર્ષસ્ય યોનિઃ પરમા નરાણામ્ ॥ ચર્_6,2.3.30

પ્રહર્ષયોનયો યોગા વ્યાખ્યાતા દશ પઞ્ચ ચ ।
માષપર્ણભૃતીયેઽસ્મિન્ પાદે શુક્રબલપ્રદાઃ ॥ ચર્_6,2.3.31
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાને વાજીકરણાધ્યાયે માષપર્ણભૃતીયો નામ વાજીકરણપાદસ્તૃતીયઃ ॥ ચર્_6,2.3.32
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સુખા ઇત્યાદિગ્રન્થવિધાનં તુ વસન્તાભિપ્રાયવિહિતમ્ અન્યત્રાપ્યવિરુદ્ધમ્ ॥ 1
આત્મજસ્યેતિ મન્મથસ્ય ॥ 2
જાતમદઃ કાલો વસન્તાદિઃ ॥ 3]
ચરકસંહિતા, ચિકિત્સાસ્થાન, 2 [વાજીકરણાધ્યાય], 4 [પુમાઞ્જાતબલાદિક]
અથાતઃ પુમાઞ્જાતબલાદિકં વાજીકરણપાદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ચર્_6,2.4.1
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ ॥ ચર્_6,2.4.2
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પારિશેષ્યાત્ પુમાઞ્જાતબલાદિક ઉચ્યતે ॥ 1
પુમાઞ્જાતબલાદયઃ શબ્દા અસ્મિન્ વિદ્યન્ત ઇતિ પુમાઞ્જાતબલાદિકઃ આસિક્તક્ષીરિકવચ્છબ્દસિદ્ધિઃ ॥ 2]
પુમાન્ યથા જાતબલો યાવદિચ્છં સ્ત્રિયો વ્રજેત્ ।
યથા ચાપત્યવાન્ સદ્યો ભવેત્ તદ્ ઉપદેક્ષ્યતે ॥ ચર્_6,2.4.3
ન હિ જાતબલાઃ સર્વે નરાશ્ ચાપત્યભાગિનઃ ।
બૃહચ્છરીરા બલિનઃ સન્તિ નારીષુ દુર્બલાઃ ॥ ચર્_6,2.4.4
સન્તિ ચાલ્પાશ્રયાઃ સ્ત્રીષુ બલવન્તો બહુપ્રજાઃ ।
પ્રકૃત્યા ચાબલાઃ સન્તિ સન્તિ ચામયદુર્બલાઃ ॥ ચર્_6,2.4.5
નરાશ્ચટકવત્ કેચિદ્ વ્રજન્તિ બહુશઃ સ્ત્રિયમ્ ।
ગજવચ્ચ પ્રસિઞ્ચન્તિ કેચિન્ ન બહુગામિનઃ ॥ ચર્_6,2.4.6
કાલયોગબલાઃ કેચિત્ કેચિદભ્યસનધ્રુવાઃ ।
કેચિત્પ્રયત્નૈર્વ્યજ્યન્તે વૃષાઃ કેચિત્ સ્વભાવતઃ ॥ ચર્_6,2.4.7
તસ્માત્ પ્રયોગાન્વક્ષ્યામો દુર્બલાનાં બલપ્રદાન્ ।
સુખોપભોગાન્ બલિનાં ભૂયશ્ચ બલવર્ધનાન્ ॥ ચર્_6,2.4.8
પૂર્વં શુદ્ધશરીરાણાં નિરૂહૈઃ સાનુવાસનૈઃ ।
બલાપેક્ષી પ્રયુઞ્જીત શુક્રાપત્યવિવર્ધનાન્ ॥ ચર્_6,2.4.9
ઘૃતતૈલરસક્ષીરશર્કરામધુસંયુતાઃ ।
વસ્તયઃ સંવિધાતવ્યાઃ ક્ષીરમાંસરસાશિનામ્ ॥ ચર્_6,2.4.10
[{આયુર્વેદદીપિકા}
જાતબલત્વે સત્ય્ અપિ નાવશ્યમ્ અપત્યભાગિત્વં ભવતીતિ વા યથા જાતબલઃ ઇત્યુક્તેઽપિ યથા ચાપત્યવાન્ ભવેત્ યુક્તમ્ ॥ 1
તદેવ શુક્રવૈચિત્ર્યં સ્ફોટયતિ ન હીત્યાદિ ॥ 2
ન હિ જાતબલાઃ સર્વે ઇત્યેકઃ પક્ષઃ તથા નરા નાપત્યભાગિનઃ સર્વ ઇતિ દ્વિતીયઃ પક્ષો જ્ઞેયઃ ॥ 3
એતચ્છુક્રબલભેદપ્રસઙ્ગાદ્ અપરાનપિ શુક્રબલવિશેષાન્ આહ બૃહચ્છરીરા ઇત્યાદિ ॥ 4
અલ્પાશ્રયા અલ્પશરીરાઃ એતે ચ શુક્રસારત્વેન નરીષુ બલવન્તો બહુપ્રજાશ્ચ ભવન્તિ ॥ 5
ગજવત્ પ્રસિઞ્ચન્તીતિ શુક્રં બહુ વિસૃજન્તિ ॥ 6
કાલયોગેન હેમન્તાદિકાલસમ્બન્ધેન વ્યવાયે બલવન્તો ભવન્તીતિ કાલયોગબલાઃ ॥ 7
અભ્યસનધ્રુવા ઇતિ વ્યવાયાભ્યાસેનૈવ વ્યવાયસમર્થા ભવન્તિ ॥ 8
એવં પ્રયત્નૈર્ વ્યજ્યન્ત ઇતિ વૃષ્યપ્રયોગૈઃ સ્ત્રીષુ પ્રવર્તન્તે ॥ 9
સુખોપભોગાન્ ઇતિ સુખાનુષ્ઠાનાન્ ॥ 10

નિરૂહાનુવાસનશુદ્ધાનાં વૃષ્યપ્રયોગાઃ ફલદા ભવન્તીતિ નિરૂહાનુવાસનાભિધાનમ્ ॥ 11]
પિષ્ટ્વા વરાહમાંસાનિ દત્ત્વા મરિચસૈન્ધવે ।
કોલવદ્ગુલિકાઃ કૃત્વા તપ્તે સર્પિષિ વર્તયેત્ ॥ ચર્_6,2.4.11
વર્તનસ્તમ્ભિતાસ્તાશ્ચ પ્રક્ષેપ્યાઃ કૌક્કુટે રસે ।
ઘૃતાઢ્યે ગન્ધપિશુને દધિદાડિમસારિકે ॥ ચર્_6,2.4.12
યથા ન ભિન્દ્યાદ્ ગુલિકાસ્ તથા તં સાધયેદ્ રસમ્ ।
તં પિબન્ ભક્ષયંસ્ તાશ્ચ લભતે શુક્રમક્ષયમ્ ॥ ચર્_6,2.4.13
માંસાનામ્ એવમ્ અન્યેષાં મેદ્યાનાં કારયેદ્ભિષક્ ।
ગુટિકાઃ સરસાસ્ તાસાં પ્રયોગઃ શુક્રવર્ધનઃ ॥ ચર્_6,2.4.14
[{આયુર્વેદદીપિકા}
વર્તનસ્તમ્ભિતા ઇતિ વર્તનેન કઠિનીકૃતાઃ ॥ 1
દધિદાડિમસારાભ્યાં સંસ્કૃતં દધિદાડિમસારિકમ્ ॥ 2
દાડિમસારશ્ચ દાડિમરસઃ ॥ 3
માંસાનામિત્યાદિ અતિદેશયોગો દ્વિતીયઃ ॥ 4
મેદ્યાનામિતિ મેદુરાણામ્ ॥ 5]
માષાનઙ્કુરિતાઞ્છુદ્ધાન્ વિતુષાન્ સાજડાફલાન્ ।
ઘૃતાઢ્યે માહિષરસે દધિદાડિમસારિકે ॥ ચર્_6,2.4.15
પ્રક્ષિપેન્માત્રયા યુક્તો ધાન્યજીરકનાગરૈઃ ।
ભુક્તઃ પીતશ્ચ સ રસઃ કુરુતે શુક્રમક્ષયમ્ ॥ ચર્_6,2.4.16
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અજડા શૂકશિમ્બી ॥ 1
ભુક્તઃ પીતશ્ચેતિ પૂર્વયોગવદ્ ધનભાગસ્ય ભોજનં દ્રવસ્ય ચ પાનં જ્ઞેયમ્ ॥ 2]
આર્દ્રાણિ મત્સ્યમાંસાનિ શફરીર્વા સુભર્જિતાઃ ।
તપ્તે સર્પિષિ યઃ ખાદેત્સ ગચ્છેત્ સ્ત્રીષુ ન ક્ષયમ્ ॥ ચર્_6,2.4.17
ઘૃતભૃષ્ટાન્ રસે છાગે રોહિતાન્ ફલસારિકે ।
અનુપીતરસાન્ સ્નિગ્ધાનપત્યાર્થી પ્રયોજયેત્ ॥ ચર્_6,2.4.18
[{આયુર્વેદદીપિકા}
મત્સ્યશબ્દેન પ્રધાનકલ્પનયા રોહિતં વદન્તિ ॥ 1
ફલસારિક ઇતિ દાડિમામલકાદિફલસારસંસ્કૃતમ્ ॥ 2]
કુટ્ટકં મત્સ્યમાંસાનાં હિઙ્ગુસૈન્ધવધાન્યકૈઃ ।
યુક્તં ગોધૂમચૂર્ણેન ઘૃતે પૂપલિકાઃ પચેત્ ॥ ચર્_6,2.4.19
માહિષે ચ રસે મત્સ્યાન્ સ્નિગ્ધામ્લલવણાન્ પચેત્ ।
રસે ચાનુગતે માંસં પોથયેત્તત્ર ચાવપેત્ ॥ ચર્_6,2.4.20
મરિચં જીરકં ધાન્યમલ્પં હિઙ્ગુ નવં ઘૃતમ્ ।
માષપૂપલિકાનાં તદ્ગર્ભાર્થમ્ ઉપકલ્પયેત્ ॥ ચર્_6,2.4.21
એતૌ પૂપલિકાયોગૌ બૃંહણૌ બલવર્ધનૌ ।
હર્ષસૌભાગ્યદૌ પુત્ર્યૌ પરં શુક્રાભિવર્ધનૌ ॥ ચર્_6,2.4.22
[{આયુર્વેદદીપિકા}
કુટ્ટકમિતિ કુટ્ટનેનાણુશઃ કૃતમ્ ॥ 1]
માષાત્મગુપ્તાગોધૂમશાલિષષ્ટિકપૈષ્ટિકમ્ ।