Charaka Samhita (with commentary) · Part 4160

kutumbakaḥ droṇapuṣpikā // 4
ālukāni piṇḍālukādīni // 5
karbudāraḥ kāñcanaḥ // 6
suvarcalā sūryabhaktikā kecit phappukam āhuḥ // 7
pattūraḥ śāliñcaḥ // 8
cuccuparṇikā nāḍīcabhedaḥ // 9
kumārajīvaḥ jīvaśākam // 10
loṭṭākaḥ loṭṭāmāriṣaḥ // 11
nālikā gonāḍīcaḥ // 12
āsurī rājikā maṇḍako vā // 13
vṛkadhūmakaḥ bhūmiśirīṣaḥ // 14
lakṣmaṇā svanāmakhyātā // 15
nalinī padmamṛṇālaṃ nīlinīti pāṭhapakṣe buhnā // 16
yavaśākaṃ kṣetravāstukam // 17
kūṣmāṇḍaḥ sarpacchattram // 18
avalgujamiti avalgujabhedaḥ // 19
yātukaḥ śuklā śālaparṇī // 20
śālakalyāṇī śāliñcabhedaḥ // 21
triparṇī haṃsapādikā // 22
pīluparṇī moraṭakaḥ // 23
gaṇḍīraḥ śamaṭhaḥ // 24
bilvaparṇī bilvārjakam // 25
bhaṇḍī svanāmakhyātā // 26
parvaṇī parvaśākam // 27
parvapuṣpī kukkuṭī // 28
pañcāṅgulaḥ citrairaṇḍaḥ // 29
ervārukaṃ rājakarkaṭī // 30
kūṣmāṇḍakaṃ suśrute bālyādyāvasthābhedena paṭhitaṃ tad apyaviruddham eva yato bālamadhyayos tatra pittaharatvaṃ kaphakaratvaṃ coktaṃ tadapīha pittottare kaphottare saṃnipāte boddhavyam // 31]
kelūṭaṃ ca kadambaṃ ca nadīmāṣakam aindukam /
viśadaṃ guru śītaṃ ca samabhiṣyandi cocyate // Car_1,27.114
utpalāni kaṣāyāṇi raktapittaharāṇi ca /
tathā tālapralambaṃ syād uraḥkṣatarujāpaham // Car_1,27.115
kharjūraṃ tālaśasyaṃ ca raktapittakṣayāpaham /
tarūṭabisaśālūkakrauñcādanakaśerukam // Car_1,27.116
śṛṅgāṭakāṅkaloḍyaṃ ca guru viṣṭambhi śītalam /
kumudotpalanālāstu sapuṣpāḥ saphalāḥ smṛtāḥ // Car_1,27.117
śītāḥ svādukaṣāyāstu kaphamārutakopanāḥ /
kaṣāyamīṣadviṣṭambhi raktapittaharaṃ smṛtam // Car_1,27.118
pauṣkaraṃ tu bhavedbījaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ /
balyaḥ śīto guruḥ snigdhastarpaṇo bṛṃhaṇātmakaḥ // Car_1,27.119

vātapittaharaḥ svādurvṛṣyo muñjātakaḥ param /
jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ kaṇṭhyaḥ śasto rasāyane // Car_1,27.120
vidārīkando balyaśca mūtralaḥ svāduśītalaḥ /
amlikāyāḥ smṛtaḥ kando grahaṇyarśohito laghuḥ // Car_1,27.121
nātyuṣṇaḥ kaphavātaghno grāhī śasto madātyaye /
tridoṣaṃ baddhaviṇmūtraṃ sārṣapaṃ śākamucyate // Car_1,27.122
tadvat syādraktanālasya rūkṣamamlaṃ viśeṣataḥ /
tadvat piṇḍālukaṃ vidyāt kandatvācca mukhapriyam /
sarpacchattrakavarjyās tu bahvyo 'nyāś chattrajātayaḥ // Car_1,27.123
śītāḥ pīnasakartryaśca madhurā gurvya eva ca /
caturthaḥ śākavargo 'yaṃ pattrakandaphalāśrayaḥ // Car_1,27.124
[{Āyurvedadīpikā}
kelūṭe hārītavacanaṃ kelūṭaṃ svādu viṭapaṃ tatkandaḥ svāduśītalaḥ iti // 1
kadambaṃ kadambikāṃ vadanti kecit tu svalpakadambakam āhuḥ // 2
nadīmāṣakaḥ udīmānaka iti khyātaḥ // 3
aindukaṃ nikṣāraḥ // 4
tālapralambaḥ tālāṅkuraḥ // 5
śasyaśabdeneha mastakamajjā gṛhyate // 6
taruṭaḥ kahlārakandaḥ // 7
krauñcādanaṃ dhiñculikā // 8
kaśerukaśabdena ciñcoḍakā rājakaśerukaśca gṛhyate // 9
aṅkāloḍyaṃ hrasvotpalakandaḥ // 10
muñjātaka auttarāpathikakandaḥ // 11
amlikā svalpaviṭapā prāyaḥ kāmarūpādau bhavati // 12
sarpacchattraṃ sarpaphaṇākāraṃ chattrakam // 13
anyāś chattrajātayaḥ karīṣapalālādijā bahulā jñeyāḥ // 14
pattrakandaphalāśraya iti prādhānyena tena puṣpādyāśrayatvam api śākavargasya jñeyam // 15]
tṛṣṇādāhajvaraśvāsaraktapittakṣatakṣayān /
vātapittamudāvartaṃ svarabhedaṃ madātyayam // Car_1,27.125
tiktāsyatām āsyaśoṣaṃ kāsaṃ cāśu vyapohati /
mṛdvīkā bṛṃhaṇī vṛṣyā madhurā snigdhaśītalā // Car_1,27.126
madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ kharjūraṃ guru śītalam /
kṣaye'bhighāte dāhe ca vātapitte ca taddhitam // Car_1,27.127
tarpaṇaṃ bṛṃhaṇaṃ phalgu guru viṣṭambhi śītalam /
parūṣakaṃ madhūkaṃ ca vātapitte ca śasyate // Car_1,27.128
madhuraṃ bṛṃhaṇaṃ balyam āmrātaṃ tarpaṇaṃ guru /
sasnehaṃ śleṣmalaṃ śītaṃ vṛṣyaṃ viṣṭabhya jīryati // Car_1,27.129
tālaśasyāni siddhāni nārikelaphalāni ca /
bṛṃhaṇasnigdhaśītāni balyāni madhurāṇi ca // Car_1,27.130
madhurāmlakaṣāyaṃ ca viṣṭambhi guru śītalam /

pittaśleṣmakaraṃ bhavyaṃ grāhi vaktraviśodhanam // Car_1,27.131
amlaṃ parūṣakaṃ drākṣā badarāṇyārukāṇi ca /
pittaśleṣmaprakopīṇi karkandhunikucānyapi // Car_1,27.132
nātyuṣṇaṃ guru sampakvaṃ svāduprāyaṃ mukhapriyam /
bṛṃhaṇaṃ jīryati kṣipraṃ nātidoṣalamārukam // Car_1,27.133
dvividhaṃ śītamuṣṇaṃ ca madhuraṃ cāmlameva ca /
guru pārāvataṃ jñeyamarucyatyagnināśanam // Car_1,27.134
bhavyādalpāntaraguṇaṃ kāśmaryaphalamucyate /
tathaivālpāntaraguṇaṃ tūdam amlaṃ parūṣakāt // Car_1,27.135
kaṣāyamadhuraṃ ṭaṅkaṃ vātalaṃ guru śītalam /
kapitthamāmaṃ kaṇṭhaghnaṃ viṣaghnaṃ grāhi vātalam // Car_1,27.136
madhurāmlakaṣāyatvātsaugandhyācca rucipradam /
paripakvaṃ ca doṣaghnaṃ viṣaghnaṃ grāhi gurvapi // Car_1,27.137
bilvaṃ tu durjaraṃ pakvaṃ doṣalaṃ pūtimārutam /
snigdhoṣṇatīkṣṇaṃ tadbālaṃ dīpanaṃ kaphavātajit // Car_1,27.138
raktapittakaraṃ bālamāpūrṇaṃ pittavardhanam /
pakvamāmraṃ jayedvāyuṃ māṃsaśukrabalapradam // Car_1,27.139
kaṣāyamadhuraprāyaṃ guru viṣṭambhi śītalam /
jāmbavaṃ kaphapittaghnaṃ grāhi vātakaraṃ param // Car_1,27.140
badaraṃ madhuraṃ snigdhaṃ bhedanaṃ vātapittajit /
tacchuṣkaṃ kaphavātaghnaṃ pitte na ca virudhyate // Car_1,27.141
kaṣāyamadhuraṃ śītaṃ grāhi simbitikāphalam /
gāṅgerukī karīraṃ ca bimbī todanadhanvanam // Car_1,27.142
madhuraṃ sakaṣāyaṃ ca śītaṃ pittakaphāpaham /
sampakvaṃ panasaṃ mocaṃ rājādanaphalāni ca // Car_1,27.143
svādūni sakaṣāyāṇi snigdhaśītagurūṇi ca /
kaṣāyaviśadatvācca saugandhyācca rucipradam // Car_1,27.144
avadaṃśakṣamaṃ hṛdyaṃ vātalaṃ lavalīphalam /
nīpaṃ śatāhvakaṃ pīlu tṛṇaśūnyaṃ vikaṅkatam // Car_1,27.145
prācīnāmalakaṃ caiva doṣaghnaṃ garahāri ca /
aiṅgudaṃ tiktamadhuraṃ snigdhoṣṇaṃ kaphavātajit // Car_1,27.146
tindukaṃ kaphapittaghnaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ laghu /
vidyād āmalake sarvān rasāṃllavaṇavarjitān // Car_1,27.147
rūkṣaṃ svādu kaṣāyaṃ kaphapittaharaṃ param /
rasāsṛṅmāṃsamedojāndoṣān hanti vibhītakam // Car_1,27.148
svarabhedakaphotkledapittarogavināśanam /
amlaṃ kaṣāyamadhuraṃ vātaghnaṃ grāhi dīpanam // Car_1,27.149
snigdhoṣṇaṃ dāḍimaṃ hṛdyaṃ kaphapittavirodhi ca /
rūkṣāmlaṃ dāḍimaṃ yattu tatpittānilakopanam // Car_1,27.150
madhuraṃ pittanutteṣāṃ pūrvaṃ dāḍimamuttamam /

vṛkṣāmlaṃ grāhi rūkṣoṣṇaṃ vātaśleṣmaṇi śasyate // Car_1,27.151
amlikāyāḥ phalaṃ pakvaṃ tasmādalpāntaraṃ guṇaiḥ /
guṇais tair eva saṃyuktaṃ bhedanaṃ tv amlavetasam // Car_1,27.152
śūle 'rucau vibandhe ca mande 'gnau madyaviplave /
hikkāśvāse ca kāse ca vamyāṃ varcogadeṣu ca // Car_1,27.153
vātaśleṣmasamuttheṣu sarveṣvevopadiśyate /
kesaraṃ mātuluṅgasya laghu śeṣamato'nyathā // Car_1,27.154
rocano dīpano hṛdyaḥ sugandhistvagvivarjitaḥ /
karcūraḥ kaphavātaghnaḥ śvāsahikkārśasāṃ hitaḥ // Car_1,27.155
madhuraṃ kiṃcidamlaṃ ca hṛdyaṃ bhaktaprarocanam /
durjaraṃ vātaśamanaṃ nāgaraṅgaphalaṃ guru // Car_1,27.156
vātāmābhiṣukākṣoṭamukūlakanikocakāḥ /
gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ sorumāṇā balapradāḥ // Car_1,27.157
vātaghnā bṛṃhaṇā vṛṣyāḥ kaphapittābhivardhanāḥ /
priyālameṣāṃ sadṛśaṃ vidyādauṣṇyaṃ vinā guṇaiḥ // Car_1,27.158
śleṣmalaṃ madhuraṃ śītaṃ śleṣmātakaphalaṃ guru /
śleṣmalaṃ guru viṣṭambhi cāṅkoṭaphalamagnijit // Car_1,27.159
gurūṣṇaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ keśaghnaṃ ca śamīphalam /
viṣṭambhayati kārañjaṃ vātaśleṣmāvirodhi ca // Car_1,27.160
āmrātakaṃ dantaśaṭham amlaṃ sakaramardakam /
raktapittakaraṃ vidyādairāvatakam eva ca // Car_1,27.161
vātaghnaṃ dīpanaṃ caiva vārtākaṃ kaṭu tiktakam /
vātalaṃ kaphapittaghnaṃ vidyātparpaṭakīphalam // Car_1,27.162
pittaśleṣmaghnamamlaṃ ca vātalaṃ cākṣikīphalam /
madhurāṇyamlapākīni pittaśleṣmaharāṇi ca // Car_1,27.163
aśvatthodumbaraplakṣanyagrodhānāṃ phalāni ca /
kaṣāyamadhurāmlāni vātalāni gurūṇi ca // Car_1,27.164
bhallātakāsthyagnisamaṃ tanmāṃsaṃ svādu śītalam /
pañcamaḥ phalavargo 'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ // Car_1,27.165
[{Āyurvedadīpikā}
phalānāmapi keṣāṃcicchākavad upayogāt phalavargam āha // 1
mṛdvīkāgre 'bhidhīyate śreṣṭhaguṇatvāt // 2
phalgu audumbaram // 3
madhūkaśabdena samānaguṇatvāt phalaṃ kusumaṃ ca jñeyam // 4
parūṣakaṃ ceha madhuraparūṣakaṃ jñeyam // 5
āmrātam āmaḍā iti khyātamāmraphalasadṛśam iti candrikā etacca dvividhaṃ madhuramamlaṃ ca atra madhurasyaiva guṇaḥ amlasya vakṣyamāṇatvāt // 6
tālaśasyānīti tālaphalāni yathā harītakīnāṃ śasyāni ityatra phalameva śasyam ucyate // 7
siddhāni pakvāni tena pakvatālasya grahaṇam // 8
bhavyaṃ karmaraṅgaphalaṃ kecit tvaksaṃhitamātraphalaṃ vadanti // 9
ārukaṃ kārttikeyapure prasiddham // 10

karkandhūḥ śṛgālabadarī karkandhūnikucayor vicchidya pāṭhena nityaṃ pittaśleṣmakartṛtvaṃ tayor darśayati // 11
parūṣakādīnāṃ tu madhurāmlabhedena dvirūpāṇāṃ ya eva parūṣakādayo 'mlāsta eva pittaśleṣmakarā iti // 12
pārāvataḥ kāmarūpaprasiddhaḥ // 13
atra yo madhuraḥ sa śītaḥ yaścāmlaḥ sa uṣṇa iti jñeyam // 14
evaṃ rasanirdeśenaiva vīrye labdhe'pi punarvīryākhyānamamlasyāmalakasya śītatādarśanād boddhavyam // 15
ṭaṅkaṃ kāśmīraprasiddham // 16
siddham iti kālavaśāt pakvam // 17
kapitthabilvāmrāṇām avasthābhedena guṇakathanaṃ sarvāvasthāsu teṣāmupayojyatvāt // 18
badaraṃ madhyapramāṇaṃ taddhi madhurameva bhavati // 19
gāṅgerukaṃ nāgabalāphalam // 20
karīro marujo drumaḥ // 21
todanaṃ dhanvanabhedaḥ // 22
rājādanaṃ kṣīrī // 23
avadaṃśakṣamamiti lavalīphalaṃ prāśya dravyāntare rucir bhavati // 24
nīpaṃ kadambakam // 25
śatāhvakaphalaṃ seha iti khyātam // 26
pīlu auttarāpathikam // 27
tṛṇaśūnyaṃ ketakīphalam // 28
prācīnāmalakaṃ pānīyāmalakam // 29
tindukaṃ kenduḥ // 30
dāḍimaguṇe kaphapittāvirodhīti amladāḍimaṃ pittāvirodhi madhuraṃ tu kaphāvirodhi evaṃ ca tridoṣaharatvamasyopapannaṃ yad uktaṃ suśrute dvividhaṃ tattu vijñeyaṃ madhuraṃ cāmlameva ca // 31
tridoṣaghnaṃ tu madhuramamlaṃ vātakaphāpaham iti // 32
vṛkṣāmlaṃ mahārdrakam // 33
amlikā tintiḍī // 34
śeṣamiti tvaṅmāṃsam ato'nyatheti guru kiṃvā śūle 'rucāv ityādyuktakesaraguṇaviparītam // 35
vātāmādaya auttarāpathikāḥ // 36
priyālo'yaṃ magadhaprasiddhaḥ // 37
dantaśaṭhaḥ jambīraḥ kecid amloṭaṃ vadanti // 38
ihāmrātakamamlaṃ grāhyaṃ pūrvaṃ tu madhuramāmrātakam uktam // 39
karamardaṃ dvividhaṃ grāmajaṃ vanajaṃ ca // 40
airāvatam amlātakaṃ kiṃvā nāgaraṅgam // 41
vārtākaṃ dakṣiṇāpathe phalavat khādyate yad goṣṭhavārtākasaṃjñakaṃ tasyeha guṇaḥ kiṃvā phalavadasiddhasyaiva vārtākasyopayojyasyāyaṃ guṇaḥ // 42
ākṣikī latā tasyāḥ phalam ākṣikam // 43
anupāki anuyā iti khyātā // 44
agnisamam iti sphoṭādijanakatvāt // 45]
rocanaṃ dīpanaṃ vṛṣyam ārdrakaṃ viśvabheṣajam /
vātaśleṣmavibandheṣu rasastasyopadiśyate // Car_1,27.166
rocano dīpanas tīkṣṇaḥ sugandhirmukhaśodhanaḥ /
jambīraḥ kaphavātaghnaḥ krimighno bhaktapācanaḥ // Car_1,27.167
bālaṃ doṣaharaṃ vṛddhaṃ tridoṣaṃ mārutāpaham /

snigdhasiddhaṃ viśuṣkaṃ tu mūlakaṃ kaphavātajit // Car_1,27.168
hikkākāsaviṣaśvāsapārśvaśūlavināśanaḥ /
pittakṛtkaphavātaghnaḥ surasaḥ pūtigandhahā // Car_1,27.169
yavānī cārjakaścaiva śigruśāleyamṛṣṭakam /
hṛdyāny āsvādanīyāni pittamutkleśayanti ca // Car_1,27.170
gaṇḍīro jalapippalyastumbaruḥ śṛṅgaverikā /
tīkṣṇoṣṇakaṭurūkṣāṇi kaphavātaharāṇi ca // Car_1,27.171
puṃstvaghnaḥ kaṭurūkṣoṣṇo bhūstṛṇo vaktraśodhanaḥ /
kharāhvā kaphavātaghnī vastirogarujāpahā // Car_1,27.172
dhānyakaṃ cājagandhā ca sumukhaśceti rocanāḥ /
sugandhā nātikaṭukā doṣānutkleśayanti ca // Car_1,27.173
grāhī gṛñjanakastīkṣṇo vātaśleṣmārśasāṃ hitaḥ /
svedane'bhyavahāre ca yojayet tam apittinām // Car_1,27.174
śleṣmalo mārutaghnaśca palāṇḍurna ca pittanut /
āhārayogī balyaśca gururvṛṣyo'tha rocanaḥ // Car_1,27.175
krimikuṣṭhakilāsaghno vātaghno gulmanāśanaḥ /
snigdhaścoṣṇaśca vṛṣyaśca laśunaḥ kaṭuko guruḥ // Car_1,27.176
śuṣkāṇi kaphavātaghnāny etāny eṣāṃ phalāni ca /
haritānāmayaṃ caiṣa ṣaṣṭho vargaḥ samāpyate // Car_1,27.177
[{Āyurvedadīpikā}
haritānām apyārdrakādīnāṃ phalavadagnipākam antareṇa bhojanasya prāk paścāccopayogāt phalam anu haritakathanaṃ phalebhyastu paścādabhidhānaṃ haritasya tṛptyanādhāyakatvāt // 1
ārdrakamiti viśeṣaṇaṃ śuṇṭhīvyāvṛttyarthaṃ śuṇṭhīguṇaścāhārasaṃyogivarge bhaviṣyati // 2
jambīraḥ parṇāsabhedaḥ jambīraphalaṃ sugandhi // 3
bālaṃ doṣaharamiti taruṇāvasthāyāmavyaktarasāyāṃ tridoṣaharam // 4
tantrāntaravacanaṃ hi yāvaddhi cāvyaktarasānvitāni navaprarūḍhāni ca mūlakāni bhavanti tāvallaghudīpanāni pittānilaśleṣmaharāṇi caiva // 5
vṛddhaṃ tridoṣamiti tadevapravṛddham enāmeva mūlakāvasthām abhipretya coktaṃ mūlakaṃ kandānāmapathyatve prakṛṣṭatamam iti mārutāpahaṃ snigdhasiddhamiti sāmānyena bālaṃ vṛddhaṃ ca // 6
śuṣkāṇi kaphavātaghnānyetāni iti vakṣyamāṇagranthenaiva śuṣkakasya kaphavātahantṛtve labdhe punarvacanaṃ prakarṣaprāptyartham // 7
pūtigandhaheti śarīrasya tathā vyañjanārthaṃ māṃsasya ca pūtigandhatāṃ hanti // 8
arjakaḥ śvetaparṇāsaḥ // 9
śigruḥ viṭapaśobhāñjanaḥ śāleyaś cāṇakyamūlaṃ marau prasiddhaṃ kiṃvā śāleyam iti misteyaṃ pāṭakaprasiddhaṃ vacanaṃ hi cāṇakyamūlamisteye śāleyābhikhyayā jaguḥ iti mṛṣṭakaṃ rājikā // 10
gaṇḍīro dvividho raktaḥ śuklaśca tatra yo raktaḥ sa hi kaṭutvena haritavarge paṭhyate yastu śuklo jalajaḥ sa śākavarge paṭhita iti naikasya vargadvaye pāṭhaḥ // 11
jalapippalī jale pippalyākārā bhavati // 12
śṛṅgaverī gojihvikā kiṃvā ārdrakākṛtiḥ śṛṅgaverī yaduktaṃ śṛṅgaveravad ākṛtyā śṛṅgaverīti bhāṣitā // 13
kustumburusamākṛtyā tumburūṇi vadanti ca iti // 14
bhūstṛṇo gandhatṛṇaḥ // 15
kharāhvā kṛṣṇajīrakam // 16
ajagandhā vanayavānī // 17
sumukhaḥ parṇāsabhedaḥ // 18
ayaṃ ca dhānyakādīnām ārdrāṇāṃ guṇaḥ śuṣkāṇāṃ tv āhārayogigaṇe kāravī kuñcikā ityādinā guṇaṃ nirdekṣyati // 19
gṛñjanakaḥ svalpanālapattraḥ palāṇḍur eva // 20

etānīti haritavargoktāni // 21
śuṣkāṇītyādinā yadyapi śuṣkāṇām api śuṇṭhīprabhṛtīnāṃ guṇa ukto bhavati tathāpi viśeṣaguṇāntarakathanārthaṃ punastadabhidhānam āhārasaṃyogivarge bhaviṣyatīti na paunaruktyam // 22]
Carakasaṃhitā, Sūtrasthāna, 28 [Vividhāśitapītīya]
athāto vividhāśitapītīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ // Car_1,28.1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ // Car_1,28.2
[{Āyurvedadīpikā}
pūrvādhyāye annaṃ prāṇāḥ ityuktaṃ tadyena prakāreṇānnaṃ prāṇahetur bhavati tadabhidhānārthaṃ vividhāśitapītīyo 'bhidhīyate // 1
iyam apyarthaparā saṃjñā // 2]
vividham aśitaṃ pītaṃ līḍhaṃ khāditaṃ jantorhitam antaragnisaṃdhukṣitabalena yathāsvenoṣmaṇā samyagvipacyamānaṃ kālavad anavasthitasarvadhātupākam anupahatasarvadhātūṣmamārutasrotaḥ kevalaṃ śarīramupacayabalavarṇasukhāyuṣā yojayati śarīradhātūn ūrjayati ca /
dhātavo hi dhātvāhārāḥ prakṛtimanuvartante // Car_1,28.3
[{Āyurvedadīpikā}
vividhamityādi // 1
vividhamiti anenāśitādīnāmavāntarabhedaṃ darśayati aśitādiṣu yo yaḥ prāya upayujyate sa pūrvam uktaḥ // 2
jantor hitam iti vacanam ahitasyāśitāder balavarṇādikartṛtvābhāvāt // 3
antaragninā jāṭhareṇa vahninā saṃdhukṣitaṃ balaṃ yasya tenāntaragnisaṃdhukṣitabalena // 4
yathāsvenoṣmaṇeti pṛthivyādirūpāśitādeyasya ya ūṣmā pārthivāgnyādirūpastena vacanaṃ hi bhaumāpyāgneyavāyavyāḥ pañcoṣmāṇaḥ sanābhasāḥ // 5
pañcāhāraguṇān svān svān pārthivādīn pacanti hi iti // 6
samyagvipacyamānam iti aśitādi // 7
kiṃvā yathāsvenoṣmaṇeti yasya rudhirāder ya ūṣmā dhātvagnirūpastena samyagvipacyamānamaśitādi rasatām āpannaṃ yadā raktādidhātūn pratipadyate tadā raktādyūṣmaṇaiva pacyate evaṃ vipacyamānamaśitādi śarīramupacayādinā yojayatyūrjayati vardhayatīti yojanā // 8
kiṃviśiṣṭaṃ śarīram ityāha kālavad ityādi // 9
yathā kālo nityagatvenānavasthitaḥ tathānavasthitaḥ aviśrāntaḥ sarvadhātūnāṃ pāko yasmin śarīre tattathā etena sarvadā svāgnipākakṣīyamāṇadhātoḥ śarīrasyāśitādinopacayādiyojanam upapannamiti darśayati yadi hi pākakṣīyamāṇaṃ śarīraṃ na syāttadā svataḥ siddhe upacayādau kimaśitādi kuryād iti bhāvaḥ // 10
kiṃvā kālavadityaśitādiviśeṣaṇaṃ tena yathoktakālakṛtam aśitādītyarthaḥ akālabhojanasyopacayādyakārakatvāt // 11
tathā anavasthitasarvadhātupākamityetadapi aśitādiviśeṣaṇaṃ tena anavasthitaḥ sarvadhātuṣu pāko yasyāśitādestattathā etena kvacidapi dhātau sthagitasyāśitāde rasarūpasya pākavigamanān nopacayādir bhavatīti darśayati // 12
etacca vyākhyānaṃ nātisundaram asyārthasya anupahatetyādiśarīraviśeṣaṇenaiva labdhatvāt punaḥ śarīraviśeṣaṇam anupapannam // 13
anupahatetyādi anupahatāni sarvadhātūnām ūṣmamārutasrotāṃsi yasya tattathā yadā hi eko 'pi dhātupācako'gnirupahataḥ māruto vā dhātupoṣakarasavāhī vyānarūpaḥ kvacid upahato bhavati tathā sroto vā dhātupoṣakarasavaham upahataṃ syāt tadā aśitādikaṃ dhātūnām avardhakatvānnopacayādikārakam iti bhāvaḥ // 14
kevalamiti kṛtsnaṃ śarīraṃ kiṃvā kevalamiti adharmarahitam adharmayukte hi śarīre viphalamaśitādi bhavatīti // 15
nanu śarīradhātūnāṃ prakṛtisthitānāṃ svata evopacayādyasti tat kimaśitādinā kriyata ityāha dhātavo hītyādi // 16
dhāturāhāro yeṣāṃ te dhātvāhārāḥ dhātavo rasādayo nityaṃ kṣīyamāṇā aśitādijanitadhātvāhārā eva santaḥ paraṃ svāsthyamanuvartante nānyathetyarthaḥ // 17]
tatrāhāraprasādākhyo rasaḥ kiṭṭaṃ ca malākhyam abhinirvartate /
kiṭṭāt svedapurīṣavātapittaśleṣmāṇaḥ karṇākṣināsikāsyalomakūpaprajananamalāḥ keśaśmaśrulomanakhādayaś cāvayavāḥ puṣyanti /
puṣyanti tv āhārarasād rasarudhiramāṃsamedo'sthimajjaśukraujāṃsi pañcendriyadravyāṇi dhātuprasādasaṃjñakāni śarīrasaṃdhibandhapicchādayaś cāvayavāḥ /
te sarva eva dhātavo malākhyāḥ prasādākhyāśca rasamalābhyāṃ puṣyantaḥ svaṃ mānamanuvartante yathāvayaḥśarīram /
evaṃ rasamalau svapramāṇāvasthitāv āśrayasya samadhātordhātusāmyam anuvartayataḥ /
nimittatastu kṣīṇavṛddhānāṃ prasādākhyānāṃ dhātūnāṃ vṛddhikṣayābhyām āhāramūlābhyāṃ rasaḥ sāmyam utpādayatyārogyāya kiṭṭaṃ ca malānāmevameva /
svamānātiriktāḥ punarutsargiṇaḥ śītoṣṇaparyāyaguṇaiś copacaryamāṇā malāḥ śarīradhātusāmyakarāḥ samupalabhyante // Car_1,28.4
[{Āyurvedadīpikā}
yo 'sau dhātūnāmāhārastamāha tatretyādi // 1
tatreti aśitādau // 2
rasaḥ kiṭṭaṃ cābhinivartata ityanvayaḥ // 3
āhāraprasāda ityākhyā yasya sa tathā prasādaḥ sāraḥ // 4

kiṭṭam asārabhāgaḥ // 5
kiṭṭād iti kiṭṭāṃśāt tena annādyaḥ kiṭṭāṃśas tato mūtrapurīṣe bhavato vāyuśca rasāt pacyamānānmalaḥ kaphaḥ evamādi grahaṇyadhyāye vakṣyamāṇam anusartavyaṃ vakṣyati hi /
kiṭṭamannasya viṇmūtraṃ rasasya tu kapho 'sṛjaḥ /
pittaṃ māṃsasya svamalo malaḥ svedastu medasaḥ // 6
syāt kiṭṭaṃ keśalomāsthno majjñaḥ sneho'kṣiviṭ tvacām /
iti // 7
ādigrahaṇād akṣisnehādi grāhyam // 8
yadyapi ca vāto'naśanād apyupalabhyate tathāpi rūkṣakiṭṭādibhojanamalāṃśād apyutpadyata eveti kiṭṭādvātotpattiryuktaiva na cāyaṃ niyamo yanmalādevotpadyata iti vyāyāmādavagāhāderapi ca vātādisadbhāvāt // 9
prajananaṃ liṅgam // 10
rasapoṣyam āha puṣyanti tv ityādi // 11
pañcendriyadravyāṇīti pṛthivyādīni ghrāṇādīnīndriyakāraṇāni // 12
dhātuprasādasaṃjñakāṇīti atyarthaśuddhenaiva dhātuprasādenendriyāṇyārabhyanta iti darśayati // 13
śarīraṃ badhnātīti śarīrabandhaḥ snāyusirādibhiḥ // 14
ādigrahaṇād ārtavastanyādigrahaṇam // 15
atrāhārarasād raktādipoṣaṇe kecid bruvate yat raso raktarūpatayā pariṇamati raktaṃ ca māṃsarūpatayā evaṃ māṃsādayo 'pyuttarottaradhāturūpatayā pariṇamanti // 16
atrāpi ca pakṣe kecid bruvate kṣīrād yathā sarvātmanā dadhi bhavati tathā kṛtsno raso raktaṃ bhavati evaṃ raktādayo'pi māṃsādirūpā bhavanti // 17
anye tv āhuḥ kedārīkulyānyāyena rasasya dhātupoṣaṇaṃ tatrānnādutpanno raso dhāturūpaṃ rasamadhigamya kiyatāpyaṃśena taṃ rasaṃ vardhayati aparaśca rasarāśistatra gataḥ san śoṇitagandhavarṇayuktatvācchoṇitam iva bhūtvā kiyatāpi śoṇitasamānenāṃśena dhāturūpaṃ śoṇitaṃ puṣṇāti śeṣaśca bhāgo māṃsaṃ yāti tatrāpi śoṇitavadvyavasthā tathā medaḥprabhṛtiṣvapīti // 18
ata eva ca mukhyārtho 'yaṃ grantho bhavati yathā /
rasād raktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedastato'sthi ca /
asthno majjā tataḥ śukraṃ śukrādgarbhaḥ prasādajaḥ // 19
iti tathā hārīte'pyuktaṃ rasaḥ saptāhādarvāk parivartamānaḥ śvetakapotaharitahāridrapadmakiṃśukālaktakarasaprakhyaś cāyaṃ yathākramaṃ divasaparivartād varṇaparivartam āpadyamānaḥ pittoṣmoparāgācchoṇitatvam āpadyate iti tathā suśrute 'pyuktaṃ sa khalvāpyo rasa ekaikasmin dhātau trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañcadaśa ca kalā avatiṣṭhate evaṃ māsena rasaḥ śukrībhavati iti // 20
anye tv āhuḥ khalekapotanyāyenāyam annarasaḥ pṛthak pṛthag dhātumārge gataḥ san rasādīn poṣayati na tv asya dhātupoṣako rasabhāgo dhātvantareṇa samaṃ sambandham apyanubhavati rasādipoṣakāni srotāṃsyuttarottaraṃ sūkṣmamukhāni dīrghāṇi ca tenaiva rasapoṣakarasabhāgo rasamārgacāritvād rasaṃ poṣayati evaṃ rasapoṣaṇakālād uttarakālaṃ raktapoṣako rasabhāgo raktaṃ poṣayati tathā śoṇitapoṣaṇakālād uttarakālaṃ māṃsapoṣako rasabhāgo māṃsaṃ poṣayati vidūrasūkṣmamārgacāritvāt evaṃ medaḥprabhṛtipoṣaṇe'pi jñeyam // 21
tena rasād raktaṃ tato māṃsam ityāder ayam artho yatra rasapuṣṭikālād uttarakālaṃ raktaṃ jāyate tathā raktapuṣṭikālād uttarakālaṃ māṃsaṃ prajāyate ityādi // 22
evaṃ suśrutaharītavacane api vyākhyeye // 23
yacca raktaṃ vibaddhamārgatvān māṃsādīnna prapadyate iti rājayakṣmaṇi vakṣyati taddhṛdayacāriśoṇitābhiprāyeṇa na tu poṣakaśoṇitābhiprāyeṇa // 24
kiṃca pariṇāmapakṣe vṛṣyaprayogasya raktādirūpatāpattikrameṇāticireṇa śukraṃ bhavatīti kṣīrādayaśca sadya eva vṛṣyā dṛśyante khalekapotapakṣe tu vṛṣyotpanno rasaḥ prabhāvācchīghrameva śukreṇa sambaddhaḥ san tatpuṣṭiṃ karotīti yuktaṃ tathā rasaduṣṭau satyāṃ pariṇāmapakṣe tajjanmanāṃ śoṇitādīnāṃ sarveṣāmeva duṣṭiḥ syāt duṣṭakāraṇajātatvāt // 25
khalekapotapakṣe tu yaddhātupoṣako rasabhāgo duṣṭaḥ sa eva duṣyati na sarve taditareṣāmaduṣṭakāraṇatvāt tathā medovṛddhau satyāṃ bhūrikāraṇatvenāsthnāpi bhūyasā bhavitavyaṃ dṛśyate ca bhūrimedasa itaradhātuparikṣayaḥ vacanaṃ ca medasvino meda evopacīyate na tathetare dhātavaḥ iti evamādi pariṇāmavāde dūṣaṇam // 26
eṣu ca pakṣeṣu sarvātmapariṇāmavādo viruddha eva yena sarvātmapariṇāme tricaturopavāsenaiva nīrasatvāccharīrasya maraṇaṃ syāt māsopavāse kevalaṃ śukramayaṃ śarīraṃ syāt // 27
kedārīkulyānyāyas tu tulyabala eva khalekapotanyāyena yato yad uktaṃ vṛṣyaprabhāvaṃ prati tat kedārīkulyāpakṣe'pi prabhāvādeva śīghraṃ raktādidhātūnabhigamya śukraṃ janayiṣyati vṛṣyaṃ yathā khalekapotapakṣe'pi prabhavāditi // 28
yattu rasaduṣṭau śoṇitadūṣaṇaṃ tanna bhavati dhātubhūtaśoṇitāṃśapoṣakasya rasabhāgasyāduṣṭatvāt iti samānaṃ pūrveṇa // 29
atrāpi hi pakṣe na sarvo raso dhāturūpaśoṇitatām āpadyate kiṃ tarhi kaścideva śoṇitasamāno bhāgaḥ śeṣastu śoṇitasthānagatatvena kiṃcicchoṇitasamānavarṇāditvācca śoṇitam ucyate anena nyāyena medovṛddhau satyāmasthivṛddhir api nirastā yato na medasā asthi poṣyate api tarhi medaḥsthānagatenaiva rasena medo'nukāriṇā // 30
evamanayoḥ pakṣayormahājanādṛtatvena tulyanyāyatvena ca naikamapi niścitaṃ buddhivibhavānna pakṣabalābalam atra na kaścit kāryavirodha ityuparamyate // 31
nanvāhārarasādayaḥ puṣyantīti vadatā dhāturasādāhārarasotpādaḥ pṛthak svīkriyate tataśca tasya kiṃ sthānaṃ kiṃvā pramāṇam iti kimiti noktam ucyate na tasyāhārotkarṣāpakarṣāv evaṃvidhau utkarṣāpakarṣasya niścitapramāṇatvābhāvāt sthānaṃ tu dhamanya eva // 32
poṣakāhārarasasya tasya ca pṛthagrasādidhātubhyaḥ pradeśāntaragrahaṇaṃ na kriyate rasādikāraṇarūpatayā rasādigrahaṇenaiva grahaṇāt // 33
atra yadyapyojaḥ saptadhātusārarūpaṃ tena dhātugrahaṇenaiva labhyate tathāpi prāṇadhāraṇakartṛtvena pṛthak paṭhitaṃ ye tu śukrajanyamoja icchanti teṣāmaṣṭamo dhāturojaḥ syāditi pakṣe cātideśaṃ kṛtvā vakṣyati rasādīnāṃ śukrāntānāṃ yat paraṃ tejaḥ tat khalvojaḥ iti // 34
upapāditapoṣaṇānāṃ dhātumalānāṃ prakṛtyanuvidhānam upasaṃharati te sarva ityādi // 35
malākhyā api svedamūtrādayaḥ svamānāvasthitā dehadhāraṇāddhātavo bhavantītyuktaṃ dhātavo malākhyā iti // 36
yathāvayaḥśarīram iti yasmin vayasi bālyādau yādṛśaṃ mānaṃ dhātūnāṃ tādṛśaṃ puṣyantaḥ tathā yasmin śarīre prakṛtyā dīrghe hrasve kṛśe vā sthūle vā yādṛśaṃ mānaṃ dhātūnāṃ tādṛśaṃ puṣyanta iti yojanā // 37
evam ityādau svapramāṇāvasthitāv iti anatiriktāv anyūnau ca // 38
āśrayasyeti śarīrasya yathāvatpakvau sarvāśrayaṃ paścāddhamanībhiḥ prapadyete sarvaśarīram ityarthaḥ // 39

samadhātor iti samarasādeḥ samasvedamūtrādeś ca // 40
nimittata ityādi // 41
nimittata ityanenānimitte ariṣṭarūpe kṣayavṛddhī nirākaroti // 42
vṛddhikṣayābhyām āhāramūlābhyām iti yathāsaṃkhyaṃ vṛddhakṣīṇāhārakṛtābhyām etenāhāraviśeṣakṛtavṛddhikṣayo rasaḥ sāmyaṃ karotītyarthaḥ // 43
dhātusāmyasyārogyatve siddhe'pi yadārogyāyeti brūte tena prākṛtadhātūnāṃ kṣayeṇa vātivṛddhyā vā sāmyaṃ nirākaroti asya sāmyasya rogakartṛtvād eva // 44
kiṭṭaṃ ca malānāmevam eveti yathā rasastathā kiṭṭamapyārogyāya malānāṃ sāmyaṃ pratipāditarasakrameṇa karoti // 45
vṛddhamalānāṃ cikitsāntaram āha svamānetyādi // 46
utsargo bahirniḥsaraṇaṃ saṃśodhanarūpameṣāṃ śāstroktamasti utsargaṃ vā vahantītyutsargiṇaḥ // 47
vṛddhānāṃ malānāṃ cikitsāntaram āha śītoṣṇetyādi // 48
paryayaḥ viparyayaḥ tena śītoṣṇaviparītaguṇair ityarthaḥ tena śītasamutthe male uṣṇaṃ tathoṣṇasamutthe śītamupacāro bhavati // 49
ādiśabdaś cātra luptanirdiṣṭaḥ tena snigdharūkṣādīnāmapi viparītaguṇānāṃ grahaṇam // 50
kiṃvā paryayaguṇā dvaṃdvaguṇāḥ snigdharūkṣamṛdutīkṣṇādayaḥ taiśca yathāyogyatayopacaryamāṇā iti jñeyam // 51
etena vṛddhamalānāṃ trividho 'pyupakramo nidānavarjanaśodhanaśamanarūpa ukto bhavati tatra nidānavarjanaṃ vṛddhamale malavṛddhihetvāhāraparityāgād alpamalāhāropayogād vā boddhavyaṃ saṃśodhanaṃ ca utsargiṇa ityanenoktaṃ śamanaṃ ca śītoṣṇetyādi granthenoktam // 52]
teṣāṃ tu malaprasādākhyānāṃ dhātūnāṃ srotāṃsyayanamukhāni /
tāni yathāvibhāgena yathāsvaṃ dhātūnāpūrayanti /
evamidaṃ śarīramaśitapītalīḍhakhāditaprabhavam /
aśitapītalīḍhakhāditaprabhavāścāsmiñśarīre vyādhayo bhavanti /
hitāhitopayogaviśeṣāstvatra śubhāśubhaviśeṣakarā bhavantīti // Car_1,28.5
[{Āyurvedadīpikā}
ayanāni ca tāni mukhāni cetyayanamukhāni atra āyāntyanenetyayanāni mārgāṇi mukhāni tu yaiḥ praviśanti etena malānāṃ dhātūnāṃ ca yadevāyanaṃ tadeva praveśamukhamiti nānyena praveśo nānyena ca gamanam ityuktaṃ bhavati // 1
rasādīnāṃ yathāsvanāma srotomukhaṃ cāyanaṃ ca // 2
kiṃvā ayanasya gamanasya mukhāni mārgāṇi tena ayanamukhāni gatimārgāṇītyarthaḥ // 3
tāni ca srotāṃsi malaprasādapūritāni dhātūn yathāsvamiti yadyasya poṣyaṃ tacca tat pūrayati // 4
yathāvibhāgeneti yasya dhātoryo vibhāgaḥ pramāṇaṃ tenaiva pramāṇena pūrayati tādṛkpramāṇānyeva puṣyanti nādhikanyūnānītyarthaḥ // 5
etacca prakṛtisthānāṃ karma vikṛtānāṃ tu nyūnātiriktadhātukaraṇam astyeveti boddhavyam // 6
uktaṃ cānyatra srotasā ca yathāsvena dhātuḥ puṣyati dhātunā iti // 7
upasaṃharatyevam ityādi // 8
kathamaśitāderviruddhayoḥ śarīratadupaghātakarogayor utpāda ityāha hitāhitetyādi // 9
hitarūpo'śitādiviśeṣaḥ śubharūpaviśeṣakārakaḥ ahitarūpastvaśitādiviśeṣo 'śubharūpaviśeṣakaro bhavati tena naikarūpāt kāraṇād viruddhakāryodaya iti bhāvaḥ // 10]
evaṃvādinaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca dṛśyante hi bhagavan hitasamākhyātam apyāhāramupayuñjānā vyādhimantaś cāgadāś ca tathaivāhitasamākhyātam evaṃ dṛṣṭe kathaṃ hitāhitopayogaviśeṣātmakaṃ śubhāśubhaviśeṣam upalabhāmaha iti // Car_1,28.6
[{Āyurvedadīpikā}
dṛśyante hi bhagavannityādau tathaivāhitasamākhyātam upayuñjānā vyādhimantaś cāgadāśceti sambandhaḥ // 1
viśeṣātmakamiti viśeṣodbhavam // 2]
tamuvāca bhagavānātreyo na hitāhāropayoginām agniveśa tannimittā vyādhayo jāyante na ca kevalaṃ hitāhāropayogādeva sarvavyādhibhayam atikrāntaṃ bhavati santi hy ṛte 'pyahitāhāropayogād anyā rogaprakṛtayaḥ tadyathā kālaviparyayaḥ prajñāparādhaḥ śabdasparśarūparasagandhāścāsātmyā iti /
tāśca rogaprakṛtayo rasān samyagupayuñjānamapi puruṣam aśubhenopapādayanti tasmāddhitāhāropayogino'pi dṛśyante vyādhimantaḥ /
ahitāhāropayogināṃ punaḥ kāraṇato na sadyo doṣavān bhavatyapacāraḥ /
na hi sarvāṇyapathyāni tulyadoṣāṇi na ca sarve doṣāstulyabalā na ca sarvāṇi śarīrāṇi vyādhikṣamatve samarthāni bhavanti /
tadeva hy apathyaṃ deśakālasaṃyogavīryapramāṇātiyogād bhūyastaram apathyaṃ sampadyate /
sa eva doṣa saṃsṛṣṭayonirviruddhopakramo gambhīrānugataś cirasthitaḥ prāṇāyatanasamuttho marmopaghātī kaṣṭatamaḥ kṣiprakāritamaśca sampadyate /
śarīrāṇi cātisthūlānyatikṛśāny aniviṣṭamāṃsaśoṇitāsthīni durbalāny asātmyāhāropacitāny alpāhārāṇy alpasattvāni ca bhavantyavyādhisahāni viparītāni punarvyādhisahāni /

ebhyaś caivāpathyāhāradoṣaśarīraviśeṣebhyo vyādhayo mṛdavo dāruṇāḥ kṣiprasamutthāścirakāriṇaśca bhavanti /
eva vātapittaśleṣmāṇaḥ sthānaviśeṣe prakupitā vyādhiviśeṣān abhinivartayantyagniveśa // Car_1,28.7
[{Āyurvedadīpikā}
tannimittā iti hitāhāranimittāḥ // 1
na kevalamiti param // 2
rogaprakṛtaya iti rogakāraṇāni // 3
ahitāhāropayogina ityādi // 4
kāraṇata iti nimittāntarāt pratibandhāt tacca kāraṇaṃ tadeva hy apathyam ityādivakṣyamāṇagranthaviparītaṃ boddhavyam // 5
sadya iti tatkālam // 6
anenāpathyasya rogajananaṃ prati kālāntaravikārakartṛtvaṃ prāyo bhavatīti darśayati anyathā sadya ityanarthakaṃ syāt kālāntare 'pi doṣākartṛtvāt // 7
doṣavāniti vyādhijanakaḥ // 8
apacāra iti ahitāhāropayogaḥ ukte kāraṇamāha nahītyādi /
tulyadoṣāṇīti tulyadoṣakarāṇi // 9
vyādhikṣamatvaṃ vyādhibalavirodhitvaṃ vyādhyutpādapratibandhakatvamiti yāvat // 10
tad evāpathyatulyadoṣatādi vivṛṇoti tadevetyādi // 11
atra yadyapi prastutatvād apathyapratibandhakāni kāraṇāni vaktavyāni tathāpi samānanyāyatayāpathyaśaktivardhakānyucyante // 12
tatra deśādīnāṃ yogāditi anuguṇadeśādiyogāt yathā vrīhiḥ pittakartṛtvenāpathyaḥ sa cānūpadeśayogādbhūyastaram apathyo bhavati dhanvadeśe tu hīnabalo bhavati tathā śaratkālasyānuguṇasya yogādbalavānbhavati hemante durbalaḥ saṃyogād yathā sa vrīhir dadhiphāṇitādiyukto balavān madhvādiyuktaśca durbalaḥ vīryād yathā sa evoṣṇīkṛto balavān śītastu durbalaḥ sa eva ca pramāṇātiyogād balī hīnamātrastvabalaḥ ityādyanusartavyam // 13
doṣatulyabalatāmāha sa eva doṣa ityādi // 14
saṃsṛṣṭā militā bahavo yonayaḥ kāraṇāni yasya sa tathā kiṃvā saṃsṛṣṭayonir iti anuguṇadūṣyaḥ yathā pittasya raktaṃ dūṣyam āsādya kaṣṭatvaṃ kṣiprakāritvaṃ ca bhavati // 15
viruddhopakramo yathā pittaṃ mehārambhakaṃ vacanaṃ hi pittamehāḥ sarva eva yāpyāḥ viruddhopakramatvāt iti viruddhatā copakramasyātra yat pittaharaṃ madhurādi tanmehapradhānadūṣyamedaso viruddhaṃ medo'nuguṇaṃ tu kaṭvādi pitte viruddham iti // 16
gambhīrānugata iti gambhīramajjādidhātugataḥ vacanaṃ hi tvaṅmāṃsāśrayamuttānaṃ gambhīraṃ tv antarāśrayam iti // 17
cirasthita iti dehe cirakālāvasthānena kṛtamūlatvāt kaṣṭasādhyaḥ // 18
prāṇāyatanasamuttha iti agre 'dhyāye vakṣyamāṇaśaṅkhādidaśaprāṇāyatanāśrayī // 19
marmopaghātīti prāṇāyatanavyatiriktakṣipratalahṛdayādimarmopaghātakārī // 20
marmaghātitvenaiva marmaviśeṣaprāṇāyatanasamutthatve labdhe punastadvacanaṃ prāṇāyatanamarmāśrayiṇo viśeṣeṇa kaṣṭatvapratipādanārtham // 21
kaṣṭatama iti bahuduḥkhakartṛtvenāsādhyatvena ca // 22
kṣiprakāritama iti āśuvikārakāritamaḥ // 23
cakārāt saṃsṛṣṭayonitvādihetūnām alpatvena kaṣṭakaṣṭatarakṣiprakārikṣiprakāritarādiviśeṣāś ca bhavantīti darśayati yathoktasarvahetumelake kaṣṭatamaḥ kṣiprakāritamaś ca bhavatīti jñeyaṃ kaṣṭatamatvādi ca yathāyogyatayā jñeyaṃ viruddhopakramo doṣaḥ kaṣṭa eva bhavati na kṣiprakārī // 24
vyādhyakṣamaśarīrāṇyāha śarīrāṇi cetyādi // 25
aniviṣṭāni ślathāni māṃsādīni yeṣāṃ śarīriṇāṃ tāni tathā kiṃvā aniviṣṭānīti viṣamāṇi // 26
upacitānīti saṃvardhitāni asātmyapuṣṭaṃ hi śarīraṃ bhūridoṣabhāvitameva bhavatīti bhāvaḥ // 27
viparītānīti anatisthūlatvādiyuktāni // 28
vyādhisahānīti vyādhyutpādakapratibandhakāni // 29
etacca śarīramadhikṛtya vaiparītyaṃ vyādhisahatve udāharaṇārtham upanyastaṃ tena yathoktāpathyabalavaiparītyaṃ doṣabalavaiparītyaṃ ca na sadyo vyādhikārakaṃ bhavatītyetad apyuktaṃ boddhavyam // 30
etad evāpathyāhāradoṣaśarīrāṇām evābalavattvabalavattvābhyāṃ lakṣaṇaviśeṣaṃ yathāyogyatayā mṛdvādivyādhikāraṇatvenopasaṃharann āha ebhyaś caivetyādi // 31
viśeṣā yathoktā uktaviparītāśca tatroktaviparītaviśeṣān mṛdavastathā cirakāriṇaśca bhavanti yathoktāpathyādiviśeṣāttu dāruṇāḥ kṣiprakāriṇaśca bhavantīti mantavyam // 32
anena prasaṅgena vātādīnāṃ rasādisthānaviśeṣeṣu kupitānāṃ ye vyādhayo bhavanti tān darśayitum āha ta evetyādi // 33]
tatra rasādiṣu sthāneṣu prakupitānāṃ doṣāṇāṃ yasmin sthāne ye ye vyādhayaḥ sambhavanti tāṃs tān yathāvad anuvyākhyāsyāmaḥ // Car_1,28.8
[{Āyurvedadīpikā}
tatra rasetyādau prakupitānāṃ doṣāṇāmiti aniyamena rase kupito vāyur vā pittaṃ vā śleṣmā vā saṃsṛṣṭā vā aśraddhādīni kurvanti // 1

satyapi doṣabhede 'trāśrayasyābhedād āśrayaprabhāveṇaivāśraddhādayo bhavanti paraṃ doṣabhede aśraddhādāv eva vātādiliṅgaṃ viśiṣṭaṃ bhavati // 2
kiṃvā yathāyogyatayā rasāśrayiṇā vātādinā aśraddhādikaraṇaṃ boddhavyaṃ yato na gauravaṃ vātaduṣṭarase bhavitumarhati etacca nātisundaraṃ tena pūrva eva pakṣo jyāyān // 3]
aśraddhā cāruciś cāsyavairasyam arasajñatā /
hṛllāso gauravaṃ tandrā sāṅgamardo jvaras tamaḥ // Car_1,28.9
pāṇḍutvaṃ srotasāṃ rodhaḥ klaibyaṃ sādaḥ kṛśāṅgatā /
nāśo'gnerayathākālaṃ valayaḥ palitāni ca // Car_1,28.10
[{Āyurvedadīpikā}
aśraddhāyāṃ mukhapraviṣṭasyāhārasyābhyavaharaṇaṃ bhavatyeva paraṃ tv anicchā arucau tu mukhapraviṣṭaṃ nābhyavaharatīti bhedaḥ // 1
āsyavairasyam ucitādāsyarasādanyathātvam // 2
arasajñatā rasāpratipattiḥ // 3
sādaḥ aṅgāvasādaḥ // 4]
rasapradoṣajā rogā vakṣyante raktadoṣajāḥ /
kuṣṭhavīsarpapiḍakā raktapittamasṛgdaraḥ // Car_1,28.11
gudameḍhrāsyapākaśca plīhā gulmo'tha vidradhiḥ /
nīlikā kāmalā vyaṅgaḥ pipplavas tilakālakāḥ // Car_1,28.12
dadruścarmadalaṃ śvitraṃ pāmā koṭhāsramaṇḍalam /
[{Āyurvedadīpikā}
raktapradoṣajeṣu kuṣṭhagrahaṇādeva dadrvādilābhe siddhe punastadvacanaṃ viśeṣaprādurbhāvapradarśanārtham // 1
tilakālakāḥ tilākṛtayaḥ // 2
asramaṇḍalaṃ lohitamaṇḍalam // 3]
raktapradoṣājjāyante śṛṇu māṃsapradoṣajān // Car_1,28.13
adhimāṃsārbudaṃ kaliṃ galaśālūkaśuṇḍike /
pūtimāṃsālajīgaṇḍagaṇḍamālopajihvikāḥ // Car_1,28.14
[{Āyurvedadīpikā}
kīlaśabdenātrārśa ucyate // 1]
vedyānmāṃsāśrayān medaḥsaṃśrayāṃstu pracakṣmahe /
ninditāni pramehāṇāṃ pūrvarūpāṇi yāni ca // Car_1,28.15
[{Āyurvedadīpikā}
ninditāni pramehapūrvarūpāṇīti keśajaṭilatvādīni teṣāmeva ninditatvāt na tv āsyavairasyamadhuratvādīni // 1
kiṃvā ninditānīti atisthūlagatāny āyurhrāsādīny aṣṭauninditīyoktāni teṣāṃ ca ninditatvaṃ ninditātisthūlasambaddhatvena // 2
evaṃ pūrvasminvyākhyāne yāni ca iti cakāro niyame uttaravyākhyāne tu samuccaye // 3]
adhyasthidantau dantāsthibhedaśūlaṃ vivarṇatā /
keśalomanakhaśmaśrudoṣāścāsthipradoṣajāḥ // Car_1,28.16
[{Āyurvedadīpikā}
adhyasthidantaśabdena adhyasthyadhidantayorgrahaṇam /
śūlam iti asthiśūlameva boddhavyam // 1]
ruk parvaṇāṃ bhramo mūrchā darśanaṃ tamasastathā /
aruṣāṃ sthūlamūlānāṃ parvajānāṃ ca darśanam // Car_1,28.17
[{Āyurvedadīpikā}
rugityādi majjadoṣājjñeyam // 1

arūṃṣīti vraṇāni // 2]
majjapradoṣāt śukrasya doṣāt klaibyam aharṣaṇam /
rogi vā klībamalpāyur virūpaṃ vā prajāyate // Car_1,28.18
na cāsya jāyate garbhaḥ patati prasravatyapi /
śukraṃ hi duṣṭaṃ sāpatyaṃ sadāraṃ bādhate naram // Car_1,28.19
[{Āyurvedadīpikā}
klaibyam iti dhvajānucchrāyaḥ // 1
aharṣaṇaṃ ca satyapi dhvajotthāne maithunāśaktiḥ // 2
śukraṃ hi duṣṭaṃ sāpatyaṃ sadāraṃ bādhate naramiti atrāpatyabādhā rogiklībādyapatyajanakatvena dārabādhā tu srāvigarbhādijanakatvena // 3]
indriyāṇi samāśritya prakupyanti yadā malāḥ /
upaghātopatāpābhyāṃ yojayantīndriyāṇi te // Car_1,28.20
[{Āyurvedadīpikā}
upaghātetyādau upaghāto vināśaḥ upatāpastu kiṃcid vaikalyam // 1]
snāyau sirākaṇḍarābhyo duṣṭāḥ kliśnanti mānavam /
stambhasaṃkocakhallībhirgranthisphuraṇasuptibhiḥ // Car_1,28.21
[{Āyurvedadīpikā}
kaṇḍarābhya iti saptamyarthe pañcamī // 1
khallī karapadāvamoṭanam // 2
granthiḥ snāyvādigranthireva // 3]
malānāśritya kupitā bhedaśoṣapradūṣaṇam /
doṣā malānāṃ kurvanti saṅgotsargāv atīva ca // Car_1,28.22
[{Āyurvedadīpikā}
malānityādau bhedaśoṣapradūṣaṇam iti yathāsambhavaṃ jñeyaṃ tatra bhedaḥ purīṣasya śoṣastu viśeṣeṇa sarvamaleṣu sambhavati pradūṣaṇaṃ tu praduṣṭavarṇādiyuktatvena prākṛtavarṇādyupaghātaḥ // 1
saṃgotsargāv atīva ceti atīva saṅgaḥ apravṛttiḥ atyutsargastu atipravṛttiḥ // 2]
vividhād aśitāt pītād ahitāllīḍhakhāditāt /
bhavantyete manuṣyāṇāṃ vikārā ya udāhṛtāḥ // Car_1,28.23
teṣāmicchannanutpattiṃ seveta matimān sadā /
hitānyevāśitādīni na syus tajjās tathāmayāḥ // Car_1,28.24
rasajānāṃ vikārāṇāṃ sarvaṃ laṅghanam auṣadham /
vidhiśoṇitike 'dhyāye raktajānāṃ bhiṣagjitam // Car_1,28.25
māṃsajānāṃ tu saṃśuddhiḥ śastrakṣārāgnikarma ca /
aṣṭauninditike 'dhyāye medojānāṃ cikitsitam // Car_1,28.26
asthyāśrayāṇāṃ vyādhīnāṃ pañcakarmāṇi bheṣajam /
vastayaḥ kṣīrasarpīṃṣi tiktakopahitāni ca // Car_1,28.27
majjaśukrasamutthānāmauṣadhaṃ svādutiktakam /
annaṃ vyavāyavyāyāmau śuddhiḥ kāle ca mātrayā // Car_1,28.28
śāntirindriyajānāṃ tu trimarmīye pravakṣyate /
snāyvādijānāṃ praśamo vakṣyate vātarogike // Car_1,28.29
navegāndhāraṇe 'dhyāye cikitsitasaṃgrahaḥ kṛtaḥ /
malajānāṃ vikārāṇāṃ siddhiś coktā kvacitkvacit // Car_1,28.30

[{Āyurvedadīpikā}
sampratyahitāhārajanitān doṣān darśayan yathākartavyam upadiśati vividhādityādi // 1
bhiṣagjitam uktam iti śeṣaḥ // 2
pañcakarmāṇītyabhidhāyāpi vastaya iti vacanaṃ tiktopahitavaster viśeṣeṇa hitatvopadarśanārtham // 3
śuddhiriti vamanādinā // 4
siddhiḥ proktā kvaciditi atīsāragrahaṇyādau // 5]
vyāyāmād ūṣmaṇas taikṣṇyāddhitasyānavacāraṇāt /
koṣṭhācchākhā malā yānti drutatvānmarutasya ca // Car_1,28.31
tatrasthāśca vilambante kadācin na samīritāḥ /
nādeśakāle kupyanti bhūyo hetupratīkṣiṇaḥ // Car_1,28.32
[{Āyurvedadīpikā}
samprati rasādīnāṃ śākhārūpatvāt koṣṭhāśrayiṇo doṣā yathā śākhāṃ yānti tad āha vyāyāmetyādi // 1
tatra vyāyāmakṣobhāt koṣṭhaṃ parityajya śākhāṃ malā yānti ūṣmaṇo vahnestīkṣṇatvād vilāyitā doṣāḥ śākhāṃ yānti hitasyānavacāraṇayāhitasevayātisevayātimātravṛddho doṣo jalāpūravad vṛddhaḥ svasthānamāplāvya sthānāntaraṃ yātīti yuktam // 2
drutatvānmārutasyeti calatvād vāyor vāyunā kṣipto yātītyarthaḥ vāyvantareṇa ca vāyor ākṣepaṇamupapannam eveti anyathā malā iti bahuvacanam asādhu // 3
atha śākhāgatāḥ kiṃ kurvantītyāha tatrasthāścetyādi // 4
vilambante kadācid iti kadācidvyādhikaraṇe vilambaṃ kurvanti // 5
kuto vilambanta ityāha na samīritāḥ // 6
ye doṣā alpatvenābalavantaste hetvantareṇa samīritāḥ santaḥ kupyanti tathā ta eva nādeśa ityananuguṇadeśe tathā nākāla ityananuguṇakāle kupyantīti yojanā // 7
atraiva hetumāha bhūya ityādi // 8
yasmādbhūyo hetupratīkṣiṇas te 'lpabalā doṣāstasmādīraṇādyapekṣante etena bhūyo ye 'hetupratīkṣiṇo bhavanti balavattvānna te īraṇādyapekṣante ata evoktaṃ kadāciditi // 9]
vṛddhyā viṣyandanāt pākāt srotomukhaviśodhanāt /
śākhā muktvā malāḥ koṣṭhaṃ yānti vāyośca nigrahāt // Car_1,28.33
[{Āyurvedadīpikā}
samprati śākhābhyaḥ koṣṭhāgamanahetuṃ doṣāṇām āha vṛddhyetyādi // 1
viṣyandanāditi vilayanāt vilīnaśca dravatvādeva koṣṭhe nimnaṃ yāti // 2
pākāditi pakvo doṣo 'baddhatvenaiva nimnaṃ koṣṭhaṃ yāti // 3
srotomukhaviśodhanāditi avarodhakāpagamāt // 4
vāyornigrahāditi kṣepturvāyornigrahāt prākṛtaṃ sthānaṃ koṣṭhaṃ yāti // 5]
ajātānāmanutpattau jātānāṃ vinivṛttaye /
rogāṇāṃ yo vidhirdṛṣṭaḥ sukhārthī taṃ samācaret // Car_1,28.34
sukhārthāḥ sarvabhūtānāṃ matāḥ sarvāḥ pravṛttayaḥ /
jñānājñānaviśeṣāttu mārgāmārgapravṛttayaḥ // Car_1,28.35
[{Āyurvedadīpikā}
idānīṃ saṃkṣepeṇākhilavyādhipratīkāraṃ sūtrayati ajātānāmityādi // 1
yo vidhirdṛṣṭa iti kṛtsne tantre // 2
nanu yadi sukhārthā sarvaprāṇināṃ pravṛttistatkathaṃ ko 'pi amārge pravartata ityāha jñānetyādi // 3
ajñānād eva sukhasādhanamidam iti kṛtvā aparīkṣakāḥ pravartante na tu duḥkhakartṛtāsaṃdhānād iti bhāvaḥ // 4]
hitamevānurudhyante praparīkṣya parīkṣakāḥ /
rajomohāvṛtātmānaḥ priyameva tu laukikāḥ // Car_1,28.36
śrutaṃ buddhiḥ smṛtirdākṣyaṃ dhṛtir hitaniṣevaṇam /

vāgviśuddhiḥ śamo dhairyam āśrayanti parīkṣakam // Car_1,28.37
laukikaṃ nāśrayantyete guṇā moharajaḥśritam /
tanmūlā bahavo yanti rogāḥ śārīramānasāḥ // Car_1,28.38
[{Āyurvedadīpikā}
hitameveti āyativiśuddham eva tadātve duḥkhakaram api // 1
priyameveti tadātve sukhakaram āyativiruddham // 2
laukikā aparīkṣakāḥ // 3
parīkṣakaṃ stauti śrutam ityādi // 4
parīkṣakamāśrayantīti parīkṣake bhavanti kiṃvā buddhyādidevatāḥ parīkṣakamāśrayante yad uktaṃ viviśur jñānadevatāḥ iti // 5
tanmūlā iti rajastamomūlāḥ // 6]
prajñāparādhāddhyahitānarthān pañca niṣevate /
saṃdhārayati vegāṃśca sevate sāhasāni ca // Car_1,28.39
tadātvasukhasaṃjñeṣu bhāveṣvajño'nurajyate /
rajyate na tu vijñātā vijñāne hy amalīkṛte // Car_1,28.40
[{Āyurvedadīpikā}
yathā aparīkṣake rajastamomūlā rogā bhavanti tadāha prajñāparādhād ityādi // 1
ahitārthasevādi ca rogaṃ karotīti bhāvaḥ // 2
tadātvasukheṣviti vaktavye yat sukhasaṃjñeṣu iti karoti tattadātvasukhasyāpathyasya duḥkhānubandhasukhakartṛtayā paramārthatas tadātve 'pyasukhatvaṃ darśayati yathā sukhasaṃjñakam ārogyam ityatroktam // 3
vijñāteti parīkṣakaḥ // 4]
na rāgānnāpyavijñānād āhārān upayojayet /
parīkṣya hitamaśnīyāddeho hy āhārasaṃbhavaḥ // Car_1,28.41
[{Āyurvedadīpikā}
na rāgād ityādi // 1
ahitatvena jānann api rāgādeva kaścid duṣṭaḥ pravartate ajñānāccāhitatvājñānād eva kaściddhitādhyavasāyena pravartate etaddvayamapi niṣidhyate // 2]
āharasya vidhāv aṣṭau viśeṣā hetusaṃjñakāḥ /
śubhāśubhasamutpattau tān parīkṣya prayojayet // Car_1,28.42
[{Āyurvedadīpikā}
kathamāhāraḥ parīkṣya ityāha āhārasyetyādi // 1
āhārasya vidhau vidhāne'ṣṭau viśeṣāḥ prakṛtikaraṇasaṃyogādayo rasavimāne vaktavyā hetusaṃjñakāḥ kva hetusaṃjñakā ityāha śubhetyādi // 2
śubhāśubhasamutpattau iti te ca prakṛtyādayaḥ śubhāḥ śubhakarāḥ aśubhā aśubhakarāḥ iti jñeyam // 3]
parihāryāṇyapathyāni sadā pariharannaraḥ /
bhavatyanṛṇatāṃ prāptaḥ sādhūnām iha paṇḍitaḥ // Car_1,28.43
yattu rogasamutthānamaśakyamiha kenacit /
parihartuṃ na tatprāpya śocitavyaṃ manīṣibhiḥ // Car_1,28.44
[{Āyurvedadīpikā}
nanu pathyasevāyāṃ kriyamāṇāyām api balavatprāktanādharmavaśādapi vyādhayo bhavanti tat kim anena pathyasevanenetyāha parihāryāṇītyādi // 1
anṛṇatām iva prāpto'nṛṇatāṃ prāptaḥ etena parihāryaparihāreṇa puruṣakāre'naparādhaḥ puruṣo bhavatīti darśayati // 2
yastu daivāgatastasya vyādhistatra sādhavo naivaṃ pathyasevinaṃ garhayanti etadevāha yattvityādi // 3
aśakyaṃ parihartum iti balavatkarmajanyatvād ityarthaḥ // 4
na śocitavyam iti puruṣakārasya daivajanye 'vaśyambhāvini vyādhāv akiṃcitkaratvād ityarthaḥ // 5]

āhārasaṃbhavaṃ yastu rogāścāhārasaṃbhavāḥ /
hitāhitaviśeṣāṃś ca viśeṣaḥ sukhaduḥkhayoḥ // Car_1,28.45
sahatve cāsahatve ca duḥkhānāṃ dehasattvayoḥ /
viśeṣo rogasaṃghāś ca dhātujā ye pṛthakpṛthak // Car_1,28.46
teṣāṃ caiva praśamanaṃ koṣṭhācchākhā upetya ca /
doṣā yathā prakupyanti śākhābhyaḥ koṣṭhametya ca // Car_1,28.47
prājñājñayorviśeṣaśca svasthāturahitaṃ ca yat /
vividhāśitapītīye tat sarvaṃ saṃprakāśitam // Car_1,28.48
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte sūtrasthāne vividhāśitapītīyo nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ // Car_1,28.49
[{Āyurvedadīpikā}
saṃgrahe vastviti śarīram // 1
sahatve cāsahatve cetyādinā śarīrāṇi cātisthūlāni ityādi viparītāni punar vyādhisahāni ityantaṃ granthaṃ jñāpayati // 2]
Carakasaṃhitā, Nidānasthāna, 7
athāta unmādanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ // Car_2,7.1
iti ha smāha bhagavān ātreyaḥ // Car_2,7.2
iha khalu pañconmādā bhavanti tadyathā vātapittakaphasannipātāgantunimittāḥ // Car_2,7.3
tatra doṣanimittāś catvāraḥ puruṣāṇām evaṃvidhānāṃ kṣipram abhinirvartante tadyathā bhīrūṇām upakliṣṭasattvānām utsannadoṣāṇāṃ samalavikṛtopahitāny anucitāny āhārajātāni vaiṣamyayuktenopayogavidhinopayuñjānānāṃ tantraprayogam api viṣamam ācaratām anyāś ca śarīraceṣṭā viṣamāḥ samācaratām atyupakṣīṇadehānāṃ vyādhivegasamudbhramitānām upahatamanasāṃ vā kāmakrodhalobhaharṣabhayamohāyāsaśokacintodvegādibhir bhūyo 'bhighātābhyāhatānāṃ vā manasy upahate buddhau ca pracalitāyām abhyudīrṇā doṣāḥ prakupitā hṛdayam upasṛtya manovahāni srotāṃsy āvṛtya janayanty unmādam // Car_2,7.4
unmādaṃ punar manobuddhisaṃjñājñānasmṛtibhaktiśīlaceṣṭācāravibhramaṃ vidyāt // Car_2,7.5
tasyemāni pūrvarūpāṇi tadyathā śirasaḥ śūnyatā cakṣuṣor ākulatā svanaḥ karṇayoḥ ucchvāsasyādhikyam āsyasaṃsravaṇam anannābhilāṣārocakāvipākāḥ hṛdgrahaḥ dhyānāyāsasammohodvegāś cāsthāne satataṃ lomaharṣaḥ jvaraś cābhīkṣṇam unmattacittatvam udarditvam arditākṛtikaraṇaṃ ca vyādheḥ svapne cābhīkṣṇaṃ darśanaṃ bhrāntacalitānavasthitānāṃ rūpāṇām apraśastānāṃ ca tilapīḍakacakrādhirohaṇaṃ vātakuṇḍalikābhiś conmathanaṃ nimajjanaṃ ca kaluṣāṇām ambhasām āvarte cakṣuṣoś cāpasarpaṇam iti // Car_2,7.6
tato 'nantaram evam unmādābhinirvṛttir eva /
tatredam unmādaviśeṣavijñānaṃ bhavati tadyathā parisaraṇam ajasram akṣibhruvauṣṭāṃsahanvagrahastapādāṅgavikṣepaṇam akasmāt satatam aniyatānāṃ ca girām utsargaḥ phenāgamanam āsyāt abhīkṣṇaṃ smitahasitanṛtyagītavāditrasaṃprayogāś cāsthāne vīṇāvaṃśaśaṅkhaśamyātālaśabdānukaraṇam asāmnā yānam ayānaiḥ alaṅkaraṇam analaṅkārikair dravyaiḥ lobhaś cābhyavahāryeṣv alabdheṣu labdheṣu cāvamānas tīvramātsaryaṃ ca kārśyaṃ pāruṣyam utpiṇḍitāruṇākṣatā vātopaśayaviparyāsād anupaśayatā ca iti vātonmādaliṅgāni bhavanti /
amarṣaḥ krodhaḥ saṃrambhaś cāsthāne śastraloṣṭakaśākāṣṭhamuṣṭibhir abhihananaṃ sveṣāṃ pareṣāṃ vā abhidravaṇaṃ pracchāyaśītodakānnābhilāṣaḥ saṃtāpaś cātivelaṃ tāmrahāritahāridrasaṃrabdhākṣatā pittopaśayaviparyāsād anupaśayatā ca iti pittonmadaliṅgāni bhavanti /
sthānam ekadeśe tūṣṇīṃbhāvaḥ alpaśaś caṅkramaṇaṃ lālāśiṅghāṇakasravaṇam anannābhilāṣaḥ rahaskāmatā bībhatsatvaṃ śaucadveṣaḥ svapnanityatā śvayathur ānane śuklastimitamalopadigdhākṣatvaṃ śleṣmopaśayaviparyāsād anupaśayatā ca iti śleṣmonmādaliṅgāni bhavanti /
tridoṣaliṅgasannipāte tu sānnipātikaṃ vidyāt tam asādhyam ācakṣate kuśalāḥ // Car_2,7.7
sādhyānāṃ tu trayāṇāṃ sādhanāni snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanopaśamanastaḥkarmadhūmadhūpanāñjanāvapīḍapradhamanābhyaṅgapradehapariṣekānulepanavadhabandhanāvarodhanavitrāsanavismāpanavismāraṇāpatarpaṇasirāvyadhanāni bhojanavidhānaṃ ca yathāsvaṃ yuktyā yac cānyad api kiṃcin nidānaviparītam auṣadhaṃ kāryaṃ tad api syād iti // Car_2,7.8
bhavati cātra unmādān doṣajān sādhyān sādhayed bhiṣaguttamaḥ /
anena vidhiyuktena karmaṇā yatprakīrtitam // Car_2,7.9
yas tu doṣanimittebhya unmādebhyaḥ samutthānapūrvarūpaliṅgavedanopaśayaviśeṣasamanvito bhavaty unmādas tam āgantukam ācakṣate /
kecit punaḥ pūrvakṛtaṃ karmāpraśastam icchanti tasya nimittam /
tasya ca hetuḥ prajñāparādha eveti bhagavān punarvasur ātreyaḥ /
prajñāparādhād dhy ayaṃ devarṣipitṛgandharvayakṣarākṣasapiśācaguruvṛddhasiddhācāryapūjyānavamatyāhitāny ācarati anyad vā kiṃcid evaṃvidhaṃ karmāpraśastam ārabhate tam ātmanā hatam upaghnanto devādayaḥ kurvanty unmattam // Car_2,7.10
devādiprakopanimittenāgantukonmādena puraskṛtasyemāni pūrvarūpāṇi bhavanti tadyathā devagobrāhmaṇatapasvināṃ hiṃsārucitvaṃ kopanatvaṃ nṛśaṃsābhiprāyatā aratiḥ ojovarṇacchāyāvalavapuṣām upanaptiḥ svapne ca devādibhir abhibhartsanaṃ pravartanaṃ ceti tato 'nantaram unmādābhinirvṛttiḥ // Car_2,7.11
tatrāyam unmādakarāṇāṃ bhūtānām unmādayiṣyatām ārambhaviśeṣo bhavati tad yathā avalokayanto devā janayanty unmādaṃ guruvṛddhasiddhamaharṣayo 'bhiśapantaḥ pitaro darśayantaḥ spṛśanto gandharvāḥ samāviśanto yakṣāḥ rākṣasās tv ātmagandham āghrāpayantaḥ piśācāḥ punar āruhya vāhayantaḥ // Car_2,7.12
tasyemāni rūpāṇi bhavanti tad yathā atyātmabalavīryapauruṣaparākramagrahaṇadhāraṇasmaraṇajñānavacanavijñānāni aniyataś conmādakālaḥ // Car_2,7.13
unmādayiṣyatām api khalu devarṣipitṛgandharvayakṣarākṣasapiśācānāṃ guruvṛddhasiddhānāṃ vā eṣv antareṣv abhigamanīyāḥ puruṣā bhavanti tad yathā pāpasya karmaṇaḥ samārambhe pūrvakṛtasya vā karmaṇaḥ pariṇāmakāle ekasya vā śūnyagṛhavāse catuṣpathādhiṣṭhāne vā sandhyāvelāyām aprayatabhāve vā parvasandhiṣu vā mithunībhāve rajasvalābhigamane vā viguṇe vādhyayanabalimaṅgalahomaprayoge niyamavratabrahmacaryabhaṅge vā mahāhave vā deśakulapuravināśe vā mahāgrahopagamane vā striyā vā prajananakāle vividhabhūtāśubhāśucisparśane vā vamanavirecanarudhirasrāve aśucer aprayatasya vā caityadevāyatanābhigamane vā māṃsamadhutilaguḍamadyocchiṣṭe vā digvāsasi vā niśi nagaranigamacatuṣpathopavanaśmaśānāghātanābhigamane vā dvijagurusurayatipūjyābhidharṣaṇe vā dharmākhyānavyatikrame vā anyasya vā karmaṇo 'praśastasyārambhe ity abhighātakālā vyākhyātā bhavanti // Car_2,7.14
trividhaṃ tu khalūnmādakarāṇāṃ bhūtānām unmādane prayojanaṃ bhavati tad yathā hiṃsā ratiḥ abhyarcanaṃ ceti /
teṣāṃ taṃ prayojanaviśeṣam unmattācāraviśeṣalakṣaṇair vidyāt /

Carakasaṃhitā, Vimānasthāna, 1 [Rasavimāna]
athāto rasavimānaṃ vyākhyāsyāmaḥ // Car_3,1.1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ // Car_3,1.2

[{Āyurvedadīpikā}
nidāne jñātahetvādipañcakasya cikitsopayogitayā doṣabheṣajādiviśeṣajñānam apekṣitaṃ bhavati ato vakṣyamāṇadoṣabheṣajādiviśeṣajñāpakaṃ vimānasthānaṃ brūte // 1
tatrāpi ca doṣabheṣajayoḥ prādhānyāt tadviśeṣajñāpakaṃ rasavimānaṃ prathamaṃ brūte // 2
imaṃ ca sthānasambandhaṃ svayameva darśayiṣyati // 3
viśeṣeṇa mīyate jñāyate doṣabheṣajādy aneneti vimānaṃ doṣabheṣajādīnāṃ prabhāvādiviśeṣa ityarthaḥ evaṃbhūtaṃvimānam abhidheyatayā yatra tiṣṭhati tad vimānasthānam // 4
rasavimānam adhikṛtya kṛto 'dhyāyo rasavimānam // 5]
iha khalu vyādhīnāṃ nimittapūrvarūparūpopaśayasaṃkhyāprādhānyavidhivikalpabalakālaviśeṣān anupraviśyānantaraṃ doṣabheṣajadeśakālabalaśarīrasārāhārasātmyasattvaprakṛtivayasāṃ mānam avahitamanasā yathāvaj jñeyaṃ bhavati bhiṣajā doṣādimānajñānāyattatvāt kriyāyāḥ /
na hy amānajño doṣādīnāṃ bhiṣag vyādhinigrahasamartho bhavati /
tasmād doṣādimānajñānārthaṃ vimānasthānam upadekṣyāmo 'gniveśa // Car_3,1.3
[{Āyurvedadīpikā}
iha khalv ityādinā sthānasambandham āha // 1
iha samprāptibhedasaṃkhyāprādhānyādigrahaṇenaiva samprāptim upadiśan saṃkhyādibhedena sarvaiva samprāptiḥ kathitā bhavatīti darśayati // 2
nimittādīnāṃ tu na tādṛśo bhedo 'lpagranthavaktavyo 'sti yena bhedena te 'pīha kathyeran ataste sāmānyenaivoktāḥ // 3
anupraviśyeti buddhvā // 4
doṣādayaḥ sūtrasthāna eva prapañcitāḥ // 5
mānamiti prabhāvādiviśeṣaḥ etajjñāne hetum āha doṣādītyādi // 6
kriyāyā iti cikitsāyāḥ // 7]
tatrādau rasadravyadoṣavikāraprabhāvān vakṣyāmaḥ rasāstāvatṣaṭ madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ te samyagupayujyamānāḥ śarīraṃ yāpayanti mithyopayujyamānāstu khalu doṣaprakopāyopakalpante // Car_3,1.4
[{Āyurvedadīpikā}
adhyāyārthaṃ vaktuṃ pratijānīte tatrādāv ityādi // 1
yadyapi ca doṣabheṣajetyādau doṣāpekṣatvād bheṣajasya doṣa ādau kṛtaḥ tathāpīha rasadravyarūpabheṣajasyāpekṣitarogapraśamakartṛtvena tathā doṣasyāpi ca rasadravyayoreva kāraṇatvena bheṣajaśabdasūcite rasadravye evāgre kṛte paścāttu doṣagrahaṇagṛhītau doṣavikārau // 2
prakṛṣṭo bhāvaḥ prabhāvaḥ śaktirityarthaḥ sa cehācintyaścintyaś ca grāhyaḥ // 3
yena tatra khalvanekaraseṣu ityādinā dravyavikārayoḥ prabhāvaṃ rasadvārā doṣadvārā ca cintyamapi vakṣyati // 4
yāpayantīti sāmyenāvasthāpayanti // 5
mithyāśabda ihāyogātiyogamithyāyogeṣu vartate // 6]
doṣāḥ punas trayo vātapittaśleṣmāṇaḥ /
te prakṛtibhūtāḥ śarīropakārakā bhavanti vikṛtimāpannāstu khalu nānāvidhair vikāraiḥ śarīram upatāpayanti // Car_3,1.5
[{Āyurvedadīpikā}
doṣā iti śarīradoṣāḥ // 1
punaḥśabdo mānasadoṣaṃ vyāvartayati // 2]
tatra doṣamekaikaṃ trayastrayo rasā janayanti trayas trayaś copaśamayanti /
tadyathā kaṭutiktakaṣāyā vātaṃ janayanti madhurāmlalavaṇas tv enaṃ śamayanti kaṭvamlalavaṇāḥ pittaṃ janayanti madhuratiktakaṣāyās tv enacchamayanti madhurāmlalavaṇāḥ śleṣmāṇaṃ janayanti kaṭutiktakaṣāyāstvenaṃ śamayanti // Car_3,1.6
[{Āyurvedadīpikā}
rasānāmasaṃsṛṣṭānāṃ karmāha tatretyādi // 1
anena ca rasakarmopadeśena doṣāṇāmapi tattadrasotpādyatvaṃ tathā tattadrasopaśamanīyatvam uktaṃ bhavati // 2
kaṭutiktakaṣāyā vātaṃ janayantīti asati paripanthinīti jñeyaṃ tenārkāguruguḍūcyādīnāṃ tiktānāmapi vātājanakatve na doṣaḥ // 3
tatra hy uṣṇavīryatā paripanthinī vidyate tena na te vātaṃ janayantītyādy anusaraṇīyam // 4
enam iti padena yaśca kaṭvādijo vāyustameva madhurādayaḥ sarvātmavaiparītyād viśeṣeṇa śamayantīti darśayati jāgaraṇādije hi vāyau jāgaraṇādiviparītāḥ svapnādaya eva viśeṣeṇa pathyāḥ // 5
evaṃ pittaśleṣmaṇorapi enadenaṃ śabdayos tātparyaṃ darśayati // 6]
rasadoṣasaṃnipāte tu ye rasā yair doṣaiḥ samānaguṇāḥ samānaguṇabhūyiṣṭhā vā bhavanti te tān abhivardhayanti viparītaguṇā viparītaguṇabhūyiṣṭhā vā śamayantyabhyasyamānā iti /

etadvyavasthāhetoḥ ṣaṭtvam upadiśyate rasānāṃ paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāṃ tritvaṃ ca doṣāṇām // Car_3,1.7
[{Āyurvedadīpikā}
atha kayā yuktyā rasā doṣāñjanayanti śamayanti cetyāha rasadoṣetyādi // 1
saṃnipāte iti antaḥśarīramelake // 2
tuśabdo viśeṣe tena viparītaguṇā eva viśeṣeṇa viparītaguṇabhūyiṣṭhāpekṣayā śamayantīti darśayati // 3
rasānāṃ tu yathā upācārādguṇā bhavanti tadabhihitaṃ guṇāguṇāśrayā noktāḥ ityādinā sūtre // 4
abhyasyamānā iti na sakṛd upayujyamānāḥ // 5
atha kasmādrasadoṣasaṃsargabhūyastvaṃ parityajya rasaṣaṭtvaṃ doṣatritvaṃ cocyate ityāha ityetadityādi // 6
vyavastheti rasadoṣasaṃsargaprapañcasaṃkṣepaḥ // 7
paraspareṇāsaṃsṛṣṭānāmiti padaṃ doṣāṇāmityanenāpi yojyam // 8]
saṃsargavikalpavistaro hy eṣām aparisaṃkhyeyo bhavati vikalpabhedāparisaṃkhyeyatvāt // Car_3,1.8
[{Āyurvedadīpikā}
rasadoṣasaṃsargaprapañcānabhidhāne hetumāha saṃsargetyādi // 1
yasmāt saṃsargabhedavistaro 'parisaṃkhyeyas tasmāt ṣaṭtvaṃ tritvaṃ cocyate // 2
vikalpabhedāparisaṃkhyeyatvād iti saṃsargavikalpasya bhedo vijātīyaprakāraḥ tasyāparisaṃkhyeyatvāt // 3
etena yathā rasānām avāntaravyaktibhede 'pi madhuratvādisāmānyayogān madhurādivyapadeśena ṣaṭtvamucyate tathā madhurāmlamadhuralavaṇādisaṃsargāṇām api satyapyavāntarabhede sāmānyopasaṃgrahaṃ kṛtvā triṣaṣṭitvasaṃkhyāniyamo bhaviṣyatīti nirasyate yato madhurāmlādisaṃsarge 'pi vijātīyo madhurataramadhuratamādibhedakṛto bhedo 'parisaṃkhyeyo bhavati // 4
vacanaṃ hi rasās taratamābhyāṃ tāṃ saṃkhyām atipatanti hi iti // 5]
tatra khalvanekaraseṣu dravyeṣvanekadoṣātmakeṣu ca vikāreṣu rasadoṣaprabhāvam ekaikaśyenābhisamīkṣya tato dravyavikārayoḥ prabhāvatattvaṃ vyavasyet // Car_3,1.9
[{Āyurvedadīpikā}
atha kathaṃ tarhi saṃsṛṣṭānāṃ rasānāṃ doṣāṇāṃ ca prabhāvo jñeya ityāha tatra khalvityādi // 1
tatra cānekarasadravyasyānekadoṣavikārasya ca pratyekarasadoṣaprabhāvamelakena prabhāvaṃ kathayan rasasaṃsargadoṣasaṃsargayor api tādṛśameva prabhāvaṃ kathayati yato rasadoṣasaṃsargaprabhāvāv atra dravyavikārāśrayitvād rasadoṣayor dravyavikāraprabhāvatvenocyete // 2
anena nyāyena sākṣādanukte'pi ekarasadravyaikadoṣavikārayor api prabhāvo 'saṃsṛṣṭarasadoṣaprabhāvakathanād ukta eva jñeyaḥ // 3
ekaikaśyenābhisamīkṣyeti pratyekam uktarasādiprabhāveṇānekarasaṃ dravyam anekadoṣaṃ ca vikāraṃ samuditaprabhāvam abhisamīkṣya // 4]
na tv evaṃ khalu sarvatra /
na hi vikṛtiviṣamasamavetānāṃ nānātmakānāṃ paraspareṇa copahatānāmanyaiśca vikalpanair vikalpitānām avayavaprabhāvānumānenaiva samudāyaprabhāvatattvam adhyavasātuṃ śakyam // Car_3,1.10
[{Āyurvedadīpikā}
ayaṃ ca rasadoṣaprabhāvadvārā dravyavikāraprabhāvaniścayo na sarvatra dravye vikāre cetyāha na tv evaṃ khalu sarvatreti // 1
atraiva hetum āha na hītyādinādhyavasātuṃ śakyamityantena // 2
vikṛtiviṣamasamavetānām iti vikṛtisamavetānāṃ tathā viṣamasamavetānāṃ ceti vikṛtiviṣamasamavetānām // 3
samavetānāmiti militānāṃ rasānāṃ doṣāṇāṃ ca // 4
tatra rasasya vikṛtisamavāyo yathā madhure taṇḍulīyake madhuro hi prakṛtyā snehavṛṣyatvādikaraḥ taṇḍulīyake tu vikṛtisamavetatvena tanna karoti // 5
viṣamasamavetāstu tile kaṣāyakaṭutiktamadhurāḥ yadi hīme rasāḥ samayā mātrayā samavetāḥ syustatastilo'pi pittaśleṣmaharastridoṣaharo vā syāt pittakaphakarastvayaṃ tenātra rasānāṃ kvacit kartṛtvam akartṛtvaṃ ca kvaciditi vaiṣamyam unnīyate // 6
nānātmakānāmityādihetutrayaṃ tu vikṛtisamavāyaviṣamasamavāyayor evopalambhakam // 7
tena nānātmakatvād ityādibhir vikṛtisamavāyaviṣamasamavāyau bhavataḥ // 8
nānātmakānāmiti nānārūpahetujanitānāṃ tena hetubhedabalādeva rasadoṣayor vikṛto viṣamo vā melako bhavatītyarthaḥ // 9
kiṃvā nānātmakānāmiti nānāpramāṇānām // 10
evaṃ ca nānāpramāṇatvaṃ viṣamasamavāye hetuḥ // 11
paraspareṇa copahatānāmiti anyonyam upaghātitaguṇānām // 12
parasparaguṇopaghātastu yadyapi doṣāṇāṃ prāyo nāstyeva tathāpyadṛṣṭavaśāt kvacid bhavatīti jñeyaṃ rasānāṃ tu prabalenānyopaghāto bhavatyeva // 13
anyaiśca vikalpanairiti anyaiśca bhedakaiḥ tatra rasasya bhedakāḥ svarasakalkādayaḥ ekasyaiva hi dravyasya kalpanāviśeṣeṇa guṇāntarāṇi bhavanti // 14

doṣasya tu dūṣyāntarāṇyeva guṇāntarayogādbhedakāni bhavanti // 15
yaduktaṃ sa eva kupito doṣaḥ samutthānaviśeṣataḥ // 16
sthānāntaragataścaiva vikārān kurute bahūn iti // 17
asminvyākhyāne rasānāṃ doṣāṇāṃ ca ya utkarṣāpakarṣakṛto viṣamasamavāyaḥ pṛthagucyate sa na yujyate yato viṣamasamavāye 'pyutkṛṣṭasya rasasya tathā doṣasya cotkṛṣṭā guṇā apakṛṣṭasya cāpakṛṣṭā guṇā bhavantīti kṛtvāvayavaprabhāvān anumānenaiva samudāyaprabhāvānumānaṃ śakyam // 18
athocyate viṣamamelake rasasya doṣasya ca na ta eva guṇā utkṛṣṭā apakṛṣṭā vā bhavanti kiṃtu guṇāntarameva bhavati hanta tarhi vikṛta evāyaṃ samavāyo visadṛśakāryakāraṇatvāt // 19
tadevaṃ dūṣaṇadarśanād anyathā vyākhyāyate yad dvividho melako bhavati rasānāṃ doṣāṇāṃ ca prakṛtyanuguṇaḥ prakṛtyananuguṇaśca tatra yo militānāṃ prākṛtaguṇānupamardena melako bhavati sa prakṛtisamasamavāyaśabdenocyate yastu prākṛtaguṇopamardena bhavati sa vikṛtiviṣamasamavāyo 'bhidhīyate vikṛtyā hetubhūtayā viṣamaḥ prakṛtyananuguṇaḥ samavāyo vikṛtiviṣamasamavāya ityarthaḥ // 20
atraiva vikṛtiviṣamasamavāye nānātmakatvādihetutrayaṃ yathāvivṛtameva yojanīyam // 21
ye tu vikṛtiviṣamasamavāyau pṛthag eva kurvanti viṣamasamavāyasya vaiṣamyatāratamyenātibahuprapañcitatvād viṣamāvayavaguṇānumānaṃ duḥśakam iti kṛtvā tadapi dravyavikāraprabhāveṇaiva vyapadiśanti // 22]
tathāyukte hi samudaye samudāyaprabhāvatattvamevam evopalabhya tato dravyavikāraprabhāvatattvaṃ vyavasyet // Car_3,1.11
[{Āyurvedadīpikā}
atha kathaṃ tarhi vikṛtiviṣamasamavāyaprabhāvajñānam ityāha tathāyukte hītyādi // 1
tathāyukte samudaya iti vikṛtiviṣamasamavāye // 2
samudayaprabhāvatattvam iti melakaprabhāvatattvam // 3
samadhṛte hi madhusarpiṣi sūryāvartākhye vā doṣasamudaye na saṃyujyamānamadhughṛtaguṇakramāgataṃ mārakatvaṃ na ca vātādidoṣaprabhāvagataṃ sūryavṛddhyā vardhiṣṇutvaṃ sūryāvartasya kiṃ tu saṃyogamahimakṛtam evetyarthaḥ // 4
yacca gatidvayaṃ doṣarasamelakasya tena prakṛtisamasamavāyarūpaṃ saṃnipātaṃ jvaranidāne doṣaliṅgamelakenaivoktavān // 5
yaduktaṃ pṛthaguktalakṣaṇasaṃsargād dvāṃdvikam anyatamaṃ sāṃnipātikaṃ vā jvaraṃ vidyād iti // 6
yastu vikṛtiviṣamasamavetastridoṣakṛto jvaras tasya cikitsite kṣaṇe dāhaḥ kṣaṇe śītam ityādinā lakṣaṇam uktam // 7
na hi śyāvaraktakoṭhotpattyādi tatroktaṃ vātādijvare kvacid asti // 8
evaṃ rase'pi yatrāmrāte madhuratvaṃ prakṛtisamasamavetaṃ tatrāmrātaṃ madhuram etanmātram evoktaṃ tena madhurasāmānyaguṇāgataṃ tasya vātapittaharatvamapi labhyata eva // 9
yatra vārtāke kaṭutiktatvena vātakaratvaṃ prāptamapi ca vikṛtiviṣamasamavāyāttanna bhavati tatrācāryeṇa vārtākaṃ vātaghnam ityuktam eva // 10
evamityādi tattadudāharaṇaṃ śāstraprasṛtam anusaraṇīyam // 11
yattu prakṛtisamasamavāyakṛtarasadoṣaguṇadvārā prāptamapi dravyaguṇaṃ vikāralakṣaṇaṃ ca brūte tat prakarṣārthaṃ spaṣṭārthaṃ ceti jñeyam // 12]
tasmād rasaprabhāvataś ca dravyaprabhāvataś ca doṣaprabhāvataś ca vikāraprabhāvataś ca tattvamupadekṣyāmaḥ // Car_3,1.12
[{Āyurvedadīpikā}
upasaṃharati tasmād ityādi // 1
tattvamiti rasādiprabhāvatattvam // 2
yattu pūrvaṃ tatrādau rasadravyadoṣavikāraprabhāvān upadekṣyāmaḥ ityanena rasādiprabhāvavyākhyānapratijñānaṃ kṛtaṃ tattu rasaprabhāvānumānenaiva dravyaprabhāvakathanāt tathā doṣaprabhāveṇa ca vikāraprabhāvakathanāc caritārthaṃ syāt // 3
iha tu vikṛtiviṣamasamavāyātmake dravye vikāre vā rasadoṣaprabhāvānumānena na dravyavikāraprabhāvānumānam astīti kṛtvā pṛthak pṛthagrasādiprabhāvatattvābhidhānapratijñānam iti na paunaruktyam // 4
iha dravyāṇāṃ vīryaprabhāvavipākaprabhāvau ca dravyaprabhāve rasaprabhāve vāntarbhāvanīyau // 5
tatra yau rasānuguṇau vīryavipākaprabhāvau tau rase yau tu rasakramoktavīryavipākaviparītau vīryavipākau tau dravyaprabhāve boddhavyau // 6
upadekṣyāma iti nikhilena tantreṇa rasādiprabhāvatattvaṃ pṛthag upadekṣyāma ityarthaḥ rasādiprabhāvaḥ prapañcena nikhile tantra eva vaktavyaḥ // 7]
tatraiṣa rasaprabhāva upadiṣṭo bhavati /
dravyaprabhāvaṃ punar upadekṣyāmaḥ /
tailasarpirmadhūni vātapittaśleṣmapraśamanārthāni dravyāṇi bhavanti // Car_3,1.13
[{Āyurvedadīpikā}
saṃkṣepābhidhānametadeveti darśayannāha tatraiṣa ityādi // 1
eṣa iti rasāḥ ṣaḍ ityādinā tattvamupadekṣyāmaḥ ityantena granthenokta ityarthaḥ // 2
upadiṣṭo bhavatīti saṃkṣepeṇa kathito bhavati // 3
anye tu tatraiṣa rasaprabhāva uddiṣṭo bhavati iti paṭhanti // 4
asmin pakṣe dravyadoṣavikāraprabhāvo 'pi 'tra uddiṣṭaḥ so 'pi rasadvārā tena rasasyaiva prapañcābhihitatvāt tasyaivābhidhānam upasaṃharati na dravyādīnāmiti jñeyam dravyaprabhāvamityādau punariti sāmānyena dravyaprabhāvakathanāt punaḥ śṛṅgagrāhikayā tailādidravyaprabhāvaṃ kathayiṣyāma ityarthaḥ // 5

praśamanārthānīti praśamanaprayojanāni // 6]
tatra tailaṃ snehauṣṇyagauravopapannatvād vātaṃ jayati satatamabhyasyamānaṃ vāto hi raukṣyaśaityalāghavopapanno viruddhaguṇo bhavati viruddhaguṇasaṃnipāte hi bhūyasālpam avajīyate tasmāttailaṃ vātaṃ jayati satatam abhyasyamānam /
sarpiḥ khalvevameva pittaṃ jayati mādhuryācchaityānmandatvācca pittaṃ hy amadhuram uṣṇaṃ tīkṣṇaṃ ca /
madhu ca śleṣmāṇaṃ jayati raukṣyāt taikṣṇyāt kaṣāyatvāc ca śleṣmā hi snigdho mando madhuraśca /
yac cānyadapi kiṃcid dravyamevaṃ vātapittakaphebhyo guṇato viparītaṃ syāt tac caitāñjayaty abhyasyamānam // Car_3,1.14
[{Āyurvedadīpikā}
satatam abhyasyamānamiti avicchedenopayujyamānam // 1
viruddhaguṇa iti tailaguṇebhyo viparītaguṇaḥ // 2
viruddhaguṇasaṃnipāte iti viruddhaguṇayor melake // 3
nanu viruddhaguṇayor madhye bhūyasālpaṃ jīyate tat kathaṃ tailaṃ vātaṃ jayati na hy asya vātaṃ prati bhūyastvaṃ yuktamityāha satatam abhyasyamānam iti // 4
satatopayogena hi tailaṃ vātād adhikaṃ bhavati tena vātaṃ jayatītyarthaḥ // 5
sarpiḥ khalvevameveti sarpirapi satatam abhyasyamānam ityarthaḥ // 6
amadhuramiti raukṣyalāghavāvṛṣyatvādinā madhuraviparītaṃ kaṭurasam ityarthaḥ // 7
iha ca prabhāvaśabdena sāmānyena dravyaśaktir ucyate nācintyaśaktiḥ tena tailādīnāṃ snehauṣṇyādiguṇādapi vātādiśamanaṃ dravyaprabhāvādeva bhavati // 8
sarpiṣi ca yadyapi madhuro rasaḥ pittapraśame vyāpriyate tathāpi mādhuryaśaityamandatvaiḥ pittaśamanaṃ sarpiḥkāryameva tena dravyaprabhāva eva vācyaḥ // 9
yadā tu rasadvārā kāryaṃ dravyasya cintyate tadā rasaprabhāva iti vyapadeśo bhavati // 10
evaṃ kaṣāyānurase madhuni ca samādhānaṃ vācyam // 11
anye tu bruvate yattailādīnāṃ vātādiśamanatvaṃ pratyacintya eva prabhāvo 'yamucyate tatra ca tailavātayor viruddhaguṇayor melake tailameva vātaṃ jayati na tu vātas tailam iti tailasyācintyaprabhāvaḥ evaṃ sarpirmadhunor api pittaśleṣmaharaṇe prabhāvājjñeye // 12
etaccānye necchanti yatas tailādīnāṃ satatam abhyasyamānamiti padenādhikyameva vātādijayakāraṇamuktaṃ tathā yaccānyad api kiṃcid dravyam ityādigranthena dravyācintyaprabhāvaṃ parityajya sāmānyena guṇavaiparītyam evābhyāsād vātādijayahetur ucyate // 13]
atha khalu trīṇi dravyāṇi nātyupayuñjītādhikam anyebhyo dravyebhyaḥ tadyathāpippalī kṣāraḥ lavaṇamiti // Car_3,1.15
[{Āyurvedadīpikā}
abhyasyadravyaṃ prabhāvodāharaṇārtham abhidhāyānabhyasyān āha athetyādi // 1
adhikamanyebhya iti vacanādanyadapi citrakabhallātakādyevaṃjātīyaṃ nātyupayoktavyaṃ pippalyādidravyaṃ tv anyebhyo 'pyadhikam atyupayoge varjanīyamiti darśayati // 2]
pippalyo hi kaṭukāḥ satyo madhuravipākā gurvyo nātyarthaṃ snigdhoṣṇāḥ prakledinyo bheṣajābhimatāś ca tāḥ sadyaḥ śubhāśubhakāriṇyo bhavanti āpātabhadrāḥ prayogasamasādguṇyāt doṣasaṃcayānubandhāḥ satatam upayujyamānā hi guruprakleditvācchleṣmāṇam utkleśayanti auṣṇyāt pittaṃ na ca vātapraśamanāyopakalpante 'lpasnehoṣṇabhāvāt yogavāhinyastu khalu bhavanti tasmātpippalīr nātyupayuñjīta // Car_3,1.16
[{Āyurvedadīpikā}
kaṭukāḥ satyo madhuravipākāḥ ityādi pippalīguṇakathanam anabhyāsaprayoge doṣavaiparītyena doṣapraśamanopadarśanārthaṃ tathā atyabhyāse guruprakleditvācchleṣmāṇam utkleśayanti ityādigranthavaktavyadoṣakaraṇayogyatopadarśanārthaṃ ca // 1
bheṣajābhimatāśca sadya iti chedaḥ // 2
sadya iti anabhyāse // 3
śubhāśubhakāriṇyo bhavantīti sadyaḥ śubhakāriṇyaḥ atyabhyāsaprayoge tv aśubhakāriṇyaḥ // 4
etadeva śubhāśubhakāritvaṃ darśayaty āpātabhadrā ityādinā // 5
prayogasamasādguṇyād iti samasya prayogasya sadguṇatvāt same 'lpakāle alpamātre ca pippalyādiprayoge sadguṇā bhavantītyarthaḥ // 6
doṣasaṃcayānubandho 'tyupayogo yāsāṃ tā doṣasaṃcayānubandhāḥ // 7
etadeva doṣasaṃcayānubandhatvaṃ vivṛṇoti satatam ityādi // 8
pippalīdharmakathanaprastāvād guṇāntaram āha yogavāhinyas tv ityādi // 9
yogavāhitvena kaṭukānāmapi pippalīnāṃ vṛṣyaprayogeṣu yogaḥ tathā jvaragulmakuṣṭhaharādiprayogeṣu jvarādīn hanti pippalī // 10
ayaṃ ca pippalyatiyoganiṣedho'pavādaṃ parityajya jñeyaḥ // 11
tena pippalīrasāyanaprayogas tathā gulmādiṣu ca pippalīvardhamānakaprayogo na virodham āvahati // 12
ukte hi viṣaye yathoktavidhānena nirdoṣā eva pippalya iti ṛṣivacanād unnīyate /
anye tu annasaṃskaraṇe pippalyādīnām atiprayogo na tu svātantryeṇeti bruvate /
satatamupayujyamānā iti atimātratvena tathā satataprayogeṇa ceti jñeyam // 13]

kṣāraḥ punar auṣṇyataikṣṇyalāghavopapannaḥ kledayatyādau paścādviśoṣayati sa pacanadahanabhedanārtham upayujyate so 'tiprayujyamānaḥ keśākṣihṛdayapuṃstvopaghātakaraḥ saṃpadyate /
ye hy enaṃ grāmanagaranigamajanapadāḥ satatam upayuñjate ta āndhyaṣāṇḍhyakhālityapālityabhājo hṛdayāpakartinaśca bhavanti tadyathā prācyāś cīnāśca tasmātkṣāraṃ nātyupayuñjīta // Car_3,1.17
[{Āyurvedadīpikā}
hṛdayāpakartina iti hṛdayaparikartanarūpavedanāyuktāḥ // 1]
lavaṇaṃ punarauṣṇyataikṣṇyopapannam anatiguru anatisnigdham upakledi visraṃsanasamartham annadravyarucikaram āpātabhadraṃ prayogasamasādguṇyāt doṣasaṃcayānubandhaṃ tad rocanapācanopakledanavisraṃsanārtham upayujyate /
tad atyartham upayujyamānaṃ glāniśaithilyadaurbalyābhinirvṛttikaraṃ śarīrasya bhavati /
ye hy enad grāmanagaranigamajanapadāḥ satatamupayuñjate te bhūyiṣṭhaṃ glāsnavaḥ śithilamāṃsaśoṇitā aparikleśasahāś ca bhavanti /
tadyathā vāhlīkasaurāṣṭrikasaindhavasauvīrakāḥ te hi payasāpi saha lavaṇam aśnanti /
ye 'pīha bhūmer atyūṣarā deśāsteṣvoṣadhivīrudvanaspativānaspatyā na jāyante'lpatejaso vā bhavanti lavaṇopahatatvāt /
tasmāllavaṇaṃ nātyupayuñjīta /
ye hy atilavaṇasātmyāḥ puruṣāsteṣāmapi khālityapālityāni valayaścākāle bhavanti // Car_3,1.18
[{Āyurvedadīpikā}
glāniḥ māṃsāpacayo harṣakṣayo vā // 1
na kevalaṃ lavaṇātiyogaḥ śarīropaghātakaraḥ kiṃtu bhūmer apyupaghātakara ityāha ye 'pīhetyādi // 2
ūṣarā iti lavaṇapradhānāḥ // 3
lavaṇaṃ nātyupayuñjīteti nātimātraṃ lavaṇaṃ satatam upayuñjīta annadravyasaṃskārakaṃ tu stokamātram abhyāsenāpyupayojanīyam eva // 4
vāhlīkādivyatirikte 'pi deśe ye 'tilavaṇam aśnanti teṣāmapi doṣānāha ye hītyādi // 5
etena cānyatrāpi deśe 'timātralavaṇasātmyānāṃ lavaṇātyupayogakṛta eva śaithilyādidoṣa unnīyate na deśasvabhāvakṛtaḥ // 6]
tasmātteṣāṃ tatsātmyataḥ krameṇāpagamanaṃ śreyaḥ /
sātmyamapi hi krameṇopanivartyamānam adoṣam alpadoṣaṃ vā bhavati // Car_3,1.19
[{Āyurvedadīpikā}
teṣāmiti atikṣāralavaṇasātmyānām // 1
tatsātmyata iti atimātrakṣārād atimātralavaṇāc ca sātmyāt // 2
krameṇeti na vegān dhāraṇīyoktasātmyaparityāgakrameṇa // 3
iha ca sātmyaśabdenaukasātmyam abhipretam // 4
alpadoṣam adoṣaṃ veti pakṣadvaye 'tyarthasātmyam alpadoṣaṃ bhavati anyattvadoṣam iti vyavasthā // 5]
sātmyaṃ nāma tad yad ātmanyupaśete sātmyārtho hy upaśayārthaḥ /
tattrividhaṃ pravarāvaramadhyavibhāgena saptavidhaṃ tu rasaikaikatvena sarvarasopayogācca /
tatra sarvarasaṃ pravaram avaramekarasaṃ madhyaṃ tu pravarāvaramadhyastham /
tatrāvaramadhyābhyāṃ sātmyābhyāṃ krameṇaiva pravaram upapādayet sātmyam /
sarvarasamapi ca sātmyam upapannaḥ prakṛtyādyupayoktraṣṭamāni sarvāṇyāhāravidhiviśeṣāyatanānyabhisamīkṣya hitam evānurudhyeta // Car_3,1.20
[{Āyurvedadīpikā}
sātmyaṃ nāmeti okasātmyaṃ nāmetyarthaḥ // 1
okāditi abhyāsāt // 2
upaśayārtha iti upaśayaśabdābhidheya ityarthaḥ // 3
taditi okasātmyam // 4
trividhamiti pravarāvaramadhyabhedena // 5
saptavidhaṃ tu ekaikarasena ṣaṭ saṃsṛṣṭarasopayogāccaikam evaṃ saptavidham // 6
saṃsṛṣṭaśabdena dvirasādayaḥ ṣaḍrasaparyantā gṛhyante // 7
pravarāvaramadhyastham iti dvirasādipañcarasaparyantam // 8