ચરક સંહિતા (ટીકા સહિત) · ભાગ 6180

અવરમધ્યમાભ્યાં લક્ષિતઃ પુરુષઃ ॥ 9
પ્રવરમિતિ સર્વરસમ્ ॥ 10
સાત્મ્યમુપપાદયેત્ અભ્યસેદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 11
ક્રમેણેતિ યથોક્તાભ્યાસક્રમેણ ॥ 12
ઉપપાદિતસર્વરસસાત્મ્યેનાપિ ચાહારઃ પ્રશસ્તપ્રકૃત્યાદિસમ્પન્ન એવ કર્તવ્ય ઇત્યાહ સર્વરસમ્ ઇત્યાદિ ॥ 13
અભિસમીક્ષ્યેતિ હિતાહિતત્વેન વિચાર્ય ॥ 14
હિતમેવેતિ પદેન યદેવ પ્રકૃત્યાદિના હિતં તદ્ એવાનુરુધ્યેત સેવેતેત્યર્થઃ ॥ 15]
તત્ર ખલ્વિમાન્યષ્ટાવ્ આહારવિધિવિશેષાયતનાનિ ભવન્તિ તદ્યથા પ્રકૃતિકરણસંયોગરાશિદેશકાલોપયોગસંસ્થોપયોક્ત્રષ્ટમાનિ ભવન્તિ ॥ ચર્_3,1.21
[{આયુર્વેદદીપિકા}
આહારસ્ય વિધિઃ પ્રકારો વિધાનં વા ઇત્યાહારવિધિઃ તસ્ય વિશેષો હિતત્વમહિતત્વં ચ તસ્યાયતનાનિ હેતૂન્ ઇત્ય્ આહારવિધિવિશેષાયતનાનિ ॥ 1
આહારપ્રકારસ્ય હિતત્વમહિતત્વં ચ પ્રકૃત્યાદિહેતુકમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 2
ઉપયોક્તા અષ્ટમો યેષાં તાન્યુપયોક્ત્રષ્ટમાનિ ॥ 3]
તત્ર પ્રકૃતિર્ ઉચ્યતે સ્વભાવો યઃ સ પુનરાહારૌષધદ્રવ્યાણાં સ્વાભાવિકો ગુર્વાદિગુણયોગઃ તદ્યથા મષમુદ્ગયોઃ શૂકરૈણયોશ્ચ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ઉક્તાનિ પ્રકૃત્યાદિના વિભજતે તત્રેત્યાદિના ॥ 1
સ્વાભાવિક ઇતિ સંસ્કારાદ્યકૃતઃ ॥ 2
માષમુદ્ગયોર્ ઇતિ પ્રકૃત્યા માષે ગુરુત્વં મુદ્ગે ચ લઘુત્વં શૂકરે ગુરુત્વમ્ એણે ચ લઘુત્વમ્ ॥ 3]
કરણં પુનઃ સ્વાભાવિકાનાં દ્રવ્યાણામ્ અભિસંસ્કારઃ ।
સંસ્કારો હિ ગુણાન્તરાધાનમ્ ઉચ્યતે ।
તે ગુણાસ્ તોયાગ્નિસંનિકર્ષશૌચમન્થનદેશકાલવાસનભાવનાદિભિઃ કાલપ્રકર્ષભાજનાદિભિશ્ ચાધીયન્તે ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
દ્રવ્યાણામ્ ઇતિ વક્તવ્યે સ્વાભાવિકાનામ્ ઇતિ યત્ કરોતિ તેનોત્પત્તિકાલે જનકભૂતૈઃ સ્વગુણારોપણં સંસ્કારસ્તૂત્પન્નસ્યૈવ તોયાદિના ગુણાન્તરાધાનમિતિ દર્શયતિ ॥ 1
તચ્ચ પ્રાકૃતગુણોપમર્દેનૈવ ક્રિયતે યથા તોયાગ્નિસંનિકર્ષશૌચૈસ્ તણ્ડુલસ્થં ગૌરવમ્ ઉપહત્ય લાઘવમ્ અન્ને ક્રિયતે ॥ 2
યદુક્તં સુધૌતઃ પ્રસ્રુતઃ સ્વિન્નઃ સંતપ્તશ્ ચૌદનો લઘુઃ ॥ 3
તથા રક્તશાલ્યાદેર્લઘોર્ અપ્યગ્નિસંયોગાદિના લાઘવં વર્ધતે ॥ 4
મન્થનાદ્ગુણાધાનં યથા શોથકૃદ્ દધિ શોથઘ્નં સસ્નેહમપિ મન્થનાત્ ઇતિ ॥ 5
દેશેન યથા ભસ્મરાશેર્ અધઃ સ્થાપયેત્ ઇત્યાદૌ ॥ 6
વાસનેન ગુણાધાનં યથાપામ્ ઉત્પલાદિવાસનેન સુગન્ધાનુકરણમ્ ॥ 7
ભાવનયા ચ સ્વરસાદિકૃતયા સ્થિતસ્યૈવામલકાદેર્ ગુણસ્યોત્કર્ષો ભવતિ ॥ 8
કાલપ્રકર્ષાદ્યથા પક્ષાજ્જાતરસં પિબેદ્ ઇત્યાદિ ॥ 9
ભાજનેન યથા ત્રૈફલેનાયસીં પાત્રીં કલ્કેનાલેપયેત્ ઇત્યાદૌ ॥ 10
આદિગ્રહણાત્ પેષણાભિમન્ત્રણાદિ ગૃહ્યતે ॥ 11
નનુ સંસ્કારાધેયેન ગુણેન કથં સ્વાભાવિકગુણનાશઃ ક્રિયતે યતઃ સ્વભાવો નિષ્પ્રતિક્રિયઃ ઇત્યુક્તં યદિ હિ સંસ્કારેણ સ્વાભાવિકગુરુત્વં પ્રતિક્રિયતે તદા સ્વભાવો નિષ્પ્રતિક્રિયઃ ઇતિ કથં બ્રૂમઃ સ્વભાવો નિષ્પ્રતિક્રિયઃ ઇતિ સ્વભાવો ભાવાનામ્ ઉત્પત્તૌ નાન્યથા ક્રિયતે ॥ 12
તેન જાતિપ્રતિબદ્ધં માષાદીનાં ગુરુત્વં ન તજ્જાતૌ સ્ફોટયિતું પાર્યતે સંસ્કારેણ તુ તદન્યથાકરણમનુમતમેવ દૃષ્ટત્વાત્ ॥ 13
કશ્ચિત્ તુ ગુણો દ્રવ્યાણાં સંસ્કારાદિનાપિ નાન્યથા ક્રિયતે યથા વહ્નેર્ ઔષ્ણ્યં વાયોશ્ચલત્વં તૈલસ્ય સ્નેહ ઇત્યાદિ ॥ 14
એતે હિ યાવદ્દ્રવ્યભાવિન એવ ગુણાઃ ॥ 15
ગૌરવાદયસ્તુ પુરાણધાન્યાદિષ્વપ્યપગમદર્શનાન્ ન યાવદ્દ્રવ્યભાવિનઃ ॥ 16
ઉક્તં હિ ગુણો દ્રવ્યવિનાશાદ્ વા વિનાશમ્ ઉપગચ્છતિ ॥ 17
ગુણાન્તરોપધાનાદ્ વા ઇતિ ॥ 18
યત્ર તુ સંસ્કારેણ વ્રીહેર્લાજલક્ષણં દ્રવ્યાન્તરમેવ જન્યતે તત્ર ગુણાન્તરોત્પાદઃ સુષ્ઠ્વેવ ॥ 19]

સંયોગઃ પુનર્ દ્વયોર્ બહૂનાં વા દ્રવ્યાણાં સંહતીભાવઃ સ વિશેષમારભતે યં પુનર્ નૈકૈકશો દ્રવ્યાણ્યારભન્તે તદ્ યથા મધુસર્પિષોઃ મધુમત્સ્યપયસાં ચ સંયોગઃ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સંયોગમ્ આહ સંયોગસ્ ત્વ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
સ વિશેષમારભત ઇતિ સંયુજ્યમાનદ્રવ્યૈકદેશે ઽદૃષ્ટં કાર્યમ્ આરભત ઇત્યર્થઃ ॥ 2
યં નૈકૈકશ ઇતિ યં વિશેષં પ્રત્યેકસંયુજ્યમાનાનિ દ્રવ્યાણિ નારભન્ત ઇત્યર્થઃ ॥ 3
મધુસર્પિષી હિ પ્રત્યેકમમારકે મિલિતે તુ મારકે ભવતઃ ક્ષીરમત્સ્યાદિસંયોગશ્ચ કુષ્ઠાદિકરો ભવતિ ॥ 4
સંયોગસ્ ત્વ્ ઇહ પ્રાધાન્યેનૈવોપલભ્યમાનદ્રવ્યમેલકો વિવક્ષિતસ્ તેન ભાવનાદિષ્વપિ યદ્યપિ સંયોગો ઽસ્તિ તથાપિ તત્ર ભાવનાદ્રવ્યાણાં પ્રાધાન્યેનાનુપલબ્ધેર્ ન સંયોગેન ગ્રહણમ્ ॥ 5]
રાશિસ્તુ સર્વગ્રહપરિગ્રહૌ માત્રામાત્રફલવિનિશ્ચયાર્થઃ ।
તત્ર સર્વસ્યાહારસ્ય પ્રમાણગ્રહણમ્ એકપિણ્ડેન સર્વગ્રહઃ પરિગ્રહઃ પુનઃ પ્રમાણગ્રહણમ્ એકૈકશ્યેનાહારદ્રવ્યાણામ્ ।
સર્વસ્ય હિ ગ્રહઃ સર્વગ્રહઃ સર્વતશ્ચ ગ્રહઃ પરિગ્રહ ઉચ્યતે ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
રાશિઃ પ્રમાણમ્ ॥ 1
માત્રામાત્રફલવિનિશ્ચયાર્થ ઇતિ માત્રાવદાહારૌષધસ્ય ચ યત્ ફલં શુભમ્ અમાત્રસ્ય હીનસ્યાતિરિક્તસ્ય વા યત્ ફલમ્ અશુભમ્ ॥ 2
યદુક્તં તસ્ય જ્ઞાનાર્થમ્ ઉચિતપ્રમાણમ્ અનુચિતપ્રમાણં ચ રાશિસંજ્ઞં ભવતિ ॥ 3
સર્વગ્રહં વિવૃણોતિ તત્રેત્યાદિ ॥ 4
સર્વસ્યેતિ મિશ્રીકૃતસ્યાન્નમાંસસૂપાદેર્ એકપિણ્ડેન માનમ્ ॥ 5
પરિગ્રહં વિવૃણોતિ પરિગ્રહઃ પુનર્ ઇત્યાદિ ॥ 6
એકૈકશ્યેનેતિ અન્નસ્ય કુડવઃ સૂપસ્ય પલં માંસસ્ય દ્વિપલમિત્યાદ્યવયવમાનપૂર્વકં સમુદાયમાનમ્ ॥ 7
સર્વગ્રહે પ્રત્યવયવમાનનિયમો નાસ્તિ તેન યેન કેનચિદ્ આહારેણ પ્રત્યેકમનિયતમાનેન સમ્પૂર્ણાહારમાત્રાનિયમનં સર્વગ્રહઃ ॥ 8
એતદેવ શબ્દવ્યુત્પત્ત્યા દર્શયતિ સર્વસ્ય હીત્યાદિ ॥ 9
સર્વત ઇતિ પ્રત્યેકાવયવત ઇત્યર્થઃ ॥ 10]
દેશઃ પુનઃ સ્થાનં સ દ્રવ્યાણામુત્પત્તિપ્રચારૌ દેશસાત્મ્યં ચાચષ્ટે ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
દેશં વિભજતે દેશ ઇત્યાદિ ॥ 1
સ્થાનગ્રહણેનાહારદ્રવ્યસ્ય તથા ભોક્તુશ્ચ સ્થાનં દર્શયતિ ॥ 2
આચષ્ટ ઇતિ દ્રવ્યસ્યોત્પત્તિપ્રચારાદિકૃતગુણજ્ઞાનહેતુર્ ભવતિ ॥ 3
તત્રોત્પત્ત્યા હિમવતિ જાતં ગુણવદ્ભવતિ મરૌ જાતં લઘુ ભવતિ ઇત્યાદિ ॥ 4
પ્રચારેણ લઘુ ભક્ષ્યાણાં પ્રાણિનાં તથા ધન્વપ્રચારિણાં બહુક્રિયાણાં ચ લાઘવં વિપર્યયે ચ ગૌરવં ગૃહ્યતે ॥ 5
દેશસામ્યેન ચ દેશવિપરીતગુણં સાત્મ્યં ગૃહ્યતે યથાનૂપે ઉષ્ણરૂક્ષાદિ ધન્વનિ ચ શીતસ્નિગ્ધાદિ ॥ 6
ઓકસાત્મ્યં તુ ઉપયોક્તૃગ્રહણેન ગૃહીતમ્ ॥ 7]
કાલો હિ નિત્યગશ્ ચાવસ્થિકશ્ચ તત્રાવસ્થિકો વિકારમપેક્ષતે નિત્યગસ્તુ ઋતુસાત્મ્યાપેક્ષઃ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
નિત્યગ ઇતિ અહોરાત્રાદિરૂપઃ ॥ 1
આવસ્થિક ઇતિ રોગિત્વબાલ્યાદ્યવસ્થાવિશેષિત ઇત્યર્થઃ ॥ 2
વિકારમપેક્ષત ઇતિ બાલ્યાદિકૃતં તુ શ્લેષ્મવિકારં જ્વરાદિકં ચાહારનિયમાર્થમપેક્ષત ઇત્યર્થઃ ॥ 3
ઋતુસાત્મ્યં હિ ઋતુમપેક્ષત ઇતિ ઋતુસાત્મ્યાપેક્ષઃ ॥ 4]
ઉપયોગસંસ્થા યોગનિયમઃ સ જીર્ણલક્ષણાપેક્ષઃ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
એવમાહારોપયોગઃ કર્તવ્ય એવં ન કર્તવ્ય ઇત્યુપયોગનિયમઃ સ જીર્ણલક્ષણાપેક્ષ ઇતિ પ્રાધાન્યેનોક્તઃ ॥ 1
તેનેહ અજલ્પન્ન્ અહસન્ નાતિદ્રુતં નાતિવિલમ્બિતમ્ ઇત્યાદ્યુપયોગનિયમમપ્યપેક્ષત એવ અજીર્ણભોજને તુ મહાંસ્ત્રિદોષકોપલક્ષણો દોષો ભવતીત્યયમ્ એવોદાહૃતઃ ॥ 2]

ઉપયોક્તા પુનર્યસ્તમાહારમુપયુઙ્ક્તે યદાયત્તમ્ ઓકસાત્મ્યમ્ ।
ઇત્યષ્ટાવ્ આહારવિધિવિશેષાયતનાનિ વ્યાખ્યાતાનિ ભવન્તિ ॥ ચર્_3,1.22
[{આયુર્વેદદીપિકા}
યદાયત્તમ્ ઓકસાત્મ્યમ્ ઇતિ ભોક્તૃપુરુષાપેક્ષં હ્ય્ અભ્યાસસાત્મ્યં ભવતિ કસ્યચિદ્ધિ કિંચિદ્ એવાભ્યાસાત્ પથ્યમપથ્યં વા સાત્મ્યં ભવતિ ॥ 1]
એષાં વિશેષાઃ શુભાશુભફલાઃ પરસ્પરોપકારકા ભવન્તિ તાન્ બુભુત્સેત બુદ્ધ્વા ચ હિતેપ્સુરેવ સ્યાત્ ન ચ મોહાત્ પ્રમાદાદ્વા પ્રિયમ્ અહિતમ્ અસુખોદર્કમ્ ઉપસેવ્યમ્ આહારજાતમ્ અન્યદ્વા કિંચિત્ ॥ ચર્_3,1.23
[{આયુર્વેદદીપિકા}
એષામિત્યાદૌ શુભફલા વિશેષા અશુભફલાશ્ચ પરસ્પરોપકારકા ભવન્તીતિ જ્ઞેયમ્ ॥ 1
તત્ર પ્રકૃત્યા લાઘવાદિઃ શુભફલઃ ગુર્વાદિશ્ ચાશુભફલઃ ॥ 2
કરણાદ્યાધેયોઽપિ વિશેષઃ શાસ્ત્રોક્તઃ શુભઃ નિષિદ્ધસ્ત્વશુભઃ ॥ 3
દેશાસાત્મ્યં નિન્દિતદેશભવત્વાદિ ચ દ્રવ્યસ્યાશુભફલમ્ ॥ 4
એવં કાલાસાત્મ્યમશુભફલં ચાજીર્ણભોજનાદિ તથા ઓકાસાત્મ્યં ચાશુભમશુભફલમિતિ જ્ઞેયં વિપરીતં તુ શુભફલમ્ ॥ 5
મોહાદિતિ અજ્ઞાનાત્ પ્રમાદાદિતિ જ્ઞાત્વાપિ રાગાદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 6
પ્રિયમિતિ તદાત્વમાત્રપ્રિયમ્ ॥ 7
અહિતમિત્યસ્ય વિવરણમસુખોદર્કમ્ ઇતિ ॥ 8
અસુખં દુઃખરૂપમ્ ઉદર્ક ઉત્તરકાલીનં ફલં યસ્ય સ તથા ॥ 9
અન્યદ્વેતિ ભેષજવિહારાદિ ॥ 10]
તત્રેદમાહારવિધિવિધાનમરોગાણામાતુરાણાં ચાપિ કેષાંચિત્ કાલે પ્રકૃત્યૈવ હિતતમં ભુઞ્જાનાનાં ભવતિ ઉષ્ણં સ્નિગ્ધં માત્રાવત્ જીર્ણે વીર્યાવિરુદ્ધમ્ ઇષ્ટે દેશે ઇષ્ટસર્વોપકરણં નાતિદ્રુતં નાતિવિલમ્બિતમ્ અજલ્પન્ અહસન્ તન્મના ભુઞ્જીત આત્માનમભિસમીક્ષ્ય સમ્યક્ ॥ ચર્_3,1.24
[{આયુર્વેદદીપિકા}
તત્રેત્યાદૌ ઇદમિતિ વક્ષ્યમાણમ્ ॥ 1
આહારવિધિર્ વિધીયતે યેનોષ્ણસ્નિગ્ધાદિના વક્ષ્યમાણેન તદાહારવિધિવિધાનમ્ ॥ 2
આતુરાણાં ચ કેષાંચિદિતિ પદેન રક્તપિત્તિનાં શીતમેવ કફરોગિણાં રૂક્ષમેવ હિતમિત્યાદિવિપર્યયં દર્શયતિ ॥ 3
કેષાંચિદ્ભુઞ્જાનાનામ્ ઇદમ્ આહારવિધિવિધાનં હિતતમં ભવતીતિ યોજના ॥ 4
પ્રકૃત્યૈવેતિ સ્વભાવેનૈવ હિતતમં હિતતમમ્ ઇત્યુક્તં તેન યત્ પ્રકૃત્યા હિતં તત્ કદાચિદેવ કંચિદેવ પુરુષમ્ આસાદ્યાહિતં ભવતિ તચ્ચ કાદાચિત્કત્વાદ્ અનાદૃતં તેન પ્રાયિકત્વાદેનં હિતતમં વક્ષ્યામ ઇતિ ભાવઃ ॥ 5
ઉષ્ણમિત્યાદૌ સમ્યગિતિ છેદઃ ॥ 6]
તસ્ય સાદ્ગુણ્યમ્ ઉપદેક્ષ્યામ ઉષ્ણમ્ અશ્નીયાદ્ ઉષ્ણં હિ ભુજ્યમાનં સ્વદતે ભુક્તં ચાગ્નિમ્ ઔદર્યમ્ ઉદીરયતિ ક્ષિપ્રં જરાં ગચ્છતિ વાતમ્ અનુલોમયતિ શ્લેષ્માણં ચ પરિહ્રાસયતિ તસ્માદુષ્ણમ્ અશ્નીયાત્ ।
સ્નિગ્ધમશ્નીયાત્ સ્નિગ્ધં હિ ભુજ્યમાનં સ્વદતે ભુક્તં ચાનુદીર્ણમ્ અગ્નિમ્ ઉદીરયતિ ક્ષિપ્રં જરાં ગચ્છતિ વાતમનુલોમયતિ શરીરમુપચિનોતિ દૃઢીકરોતીન્દ્રિયાણિ બલાભિવૃદ્ધિમ્ ઉપજનયતિ વર્ણપ્રસાદં ચાભિનિર્વર્તયતિ તસ્માત્ સ્નિગ્ધમશ્નીયાત્ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
તસ્યેતિ ઉષ્ણાદિગુણયુક્તસ્યાન્નસ્ય ॥ 1
સાદ્ગુણ્યમિતિ પ્રશસ્તગુણયોગિતામ્ ॥ 2
પરિહ્રાસયતીતિ ભિન્નસંઘાતં કરોતિ ॥ 3]
માત્રાવદશ્નીયાત્ માત્રાવદ્ધિ ભુક્તં વાતપિત્તકફાન્ અપીડયદ્ આયુર્ એવ વિવર્ધયતિ કેવલં સુખં ગુદમ્ અનુપર્યેતિ ન ચોષ્માણમુપહન્તિ અવ્યથં ચ પરિપાકમેતિ તસ્માન્માત્રાવદ્ અશ્નીયાત્ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
માત્રાવદિતિ પ્રશંસાયાં મતુપ્ તેન પ્રશસ્તમાત્રમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 1
અપીડયદિતિ અનતિમાત્રત્વેન સ્વસ્થાનસ્થિતં સદ્વાતાદીન્ સ્થાનાપીડનાદ્ અપ્રકોપયત્ ॥ 2
ગુદમ્ અનુપર્યેતીતિ પરિણતં સદનુરૂપતયા નિઃસરતીત્યર્થઃ ॥ 3
ઊષ્માણં વહ્નિમ્ ॥ 4]
જીર્ણે ઽશ્નીયાત્ અજીર્ણે હિ ભુઞ્જાનસ્યાભ્યવહૃતમ્ આહારજાતં પૂર્વસ્યાહારસ્ય રસમ્ અપરિણતમ્ ઉત્તરેણાહારરસેનોપસૃજત્ સર્વાન્ દોષાન્ પ્રકોપયત્યાશુ જીર્ણે તુ ભુઞ્જાનસ્ય સ્વસ્થાનસ્થેષુ દોષેષ્વગ્નૌ ચોદીર્ણે જાતાયાં ચ બુભુક્ષાયાં વિવૃતેષુ ચ સ્રોતસાં મુખેષુ વિશુદ્ધે ચોદ્ગારે હૃદયે વિશુદ્ધે વાતાનુલોમ્યે વિસૃષ્ટેષુ ચ વાતમૂત્રપુરીષવેગેષ્વભ્યવહૃતમ્ આહારજાતં સર્વશરીરધાતૂન્ અપ્રદૂષયદ્ આયુર્ એવાભિવર્ધયતિ કેવલં તસ્માજ્જીર્ણે ઽશ્નીયાત્ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પૂર્વસ્યેતિ દિનાન્તરકૃતસ્ય ॥ 1
અપરિણતમ્ ઇતિ અસમ્યગ્જાતમ્ ॥ 2

આહારરસેનેતિ આહારપરિણામગતેન મધુરાદિના કિંવા આહારજેન રસેન ॥ 3
સ્વસ્થાનસ્થેષુ દોષેષ્વિત્યાદિ જીર્ણાહારસ્ય લક્ષણમ્ ॥ 4]
વીર્યાવિરુદ્ધમ્ અશ્નીયાત્ અવિરુદ્ધવીર્યમ્ અશ્નન્ હિ વિરુદ્ધવીર્યાહારજૈર્વિકારૈર્ નોપસૃજ્યતે તસ્માદ્ વીર્યાવિરુદ્ધમ્ અશ્નીયાત્ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
વિરુદ્ધવીર્યાહારજૈર્ ઇતિ કુષ્ઠાન્ધ્યવિસર્પાદ્યૈર્ આત્રેયભદ્રકાપ્યીયોક્તૈઃ ॥ 1]
ઇષ્ટે દેશે ઇષ્ટસર્વોપકરણં ચાશ્નીયાત્ ઇષ્ટે હિ દેશે ભુઞ્જાનો નાનિષ્ટદેશજૈર્મનોવિઘાતકરૈર્ ભાવૈર્ મનોવિઘાતં પ્રાપ્નોતિ તથૈવેષ્ટૈઃ સર્વોપકરણૈઃ તસ્માદિષ્ટે દેશે તથેષ્ટસર્વોપકરણં ચાશ્નીયાત્ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
મનોવિઘાતકરૈર્ભાવૈરિતિ ત્રિવિધકુક્ષીયે વક્ષ્યમાણૈઃ કામાદિભિશ્ ચિત્તોપતાપકરૈશ્ ચિત્તવિકારૈર્ ઇત્યર્થઃ ॥ 1
તથેષ્ટૈશ્ચ સર્વોપકરણૈર્ ભુઞ્જાનો મનોવિઘાતં ન પ્રાપ્નોતીતિ યોજના અનિષ્ટભોજનાદેર્ મનોવિઘાતો ભવતિ ॥ 2]
નાતિદ્રુતમશ્નીયાત્ અતિદ્રુતં હિ ભુઞ્જાનસ્યોત્સ્નેહનમવસાદનં ભોજનસ્યાપ્રતિષ્ઠાનં ચ ભોજ્યદોષસાદ્ગુણ્યોપલબ્ધિશ્ ચ ન નિયતા તસ્માન્નાતિદ્રુતમ્ અશ્નીયાત્ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ઉત્સ્નેહનમ્ ઉન્માર્ગગમનમ્ ॥ 1
અવસાદનમ્ અવસાદઃ ॥ 2
અપ્રતિષ્ઠાનં હૃદયસ્થત્વેન કોષ્ઠાપ્રવેશઃ ॥ 3
ભોજ્યગતાનાં દોષાણાં કેશાદીનાં સાદ્ગુણ્યસ્ય ચ સ્વાદુત્વાદેઃ ઉપલબ્ધિર્ ન નિયતા ભવતિ કદાચિદુપલભ્યતે કદાચિન્ નેતિ ॥ 4
તત્ર દોષાનુપલબ્ધ્યા સદોષસ્યૈવ ભક્ષણં સાદ્ગુણ્યાનુપલબ્ધ્યા ચ પ્રીત્યભાવઃ ॥ 5]
નાતિવિલમ્બિતમ્ અશ્નીયાત્ અતિવિલમ્બિતં હિ ભુઞ્જાનો ન તૃપ્તિમ્ અધિગચ્છતિ બહુ ભુઙ્ક્તે શીતીભવત્ય્ આહારજાતં વિષમં ચ પચ્યતે તસ્માન્નાતિવિલમ્બિતમ્ અશ્નીયાત્ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
વિષમં ચ પચ્યત ઇતિ ચિરકાલભોજનેનાગ્નિસમ્બન્ધસ્ય વૈષમ્યાદિતિ ભાવઃ ॥ 1]
અજલ્પન્નહસન્ તન્મના જલ્પતો હસતો ઽન્યમનસ વા ભુઞ્જાનસ્ય ત એવ હિ દોષા ભવન્તિ ય એવાતિદ્રુતમ્ અશ્નતઃ તસ્માદ્ અજલ્પન્નહસંસ્તન્મના ભુઞ્જીત ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ય એવાતિદ્રુતમ્ અશ્નતો દોષા ઇતિ ઉત્સ્નેહનાદયઃ ॥ 1]
આત્માનમ્ અભિસમીક્ષ્ય ભુઞ્જીત સમ્યગ્ ઇદં મમોપશેતે ઇદં નોપશેત ઇત્યેવં વિદિતં હ્ય્ અસ્યાત્મન આત્મસાત્મ્યં ભવતિ તસ્માદાત્માનમભિસમીક્ષ્ય ભુઞ્જીત સમ્યગિતિ ॥ ચર્_3,1.25
[{આયુર્વેદદીપિકા}
નોપશેત ઇતીત્યત્ર ઇતિશબ્દેન સાત્મ્યાસાત્મ્યવિધાનોપદર્શકેન વિચારફલમોકસાત્મ્યસેવનં દર્શયતિ ॥ 1
આત્મન ઇતિ પદેનાત્મનૈવાત્મસાત્મ્યં પ્રતિપુરુષં જ્ઞાયતે ન શાસ્ત્રોપદેશેનેતિ દર્શયતિ ॥ 2]
રસાન્ દ્રવ્યાણિ દોષાંશ્ચ વિકારાંશ્ચ પ્રભાવતઃ ।
વેદ યો દેશકાલૌ ચ શરીરં ચ સ નો ભિષક્ ॥ ચર્_3,1.26
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અધ્યાયોક્તરસપ્રભાવાદિજ્ઞાનં સ્તૌતિ રસાનિત્યાદિ ।
સ નો ભિષગિતિ નો ઽસ્માકં સંમત ઇત્યર્થઃ ॥ 1]
વિમાનાર્થો રસદ્રવ્યદોષરોગાઃ પ્રભાવતઃ ।
દ્રવ્યાણિ નાતિસેવ્યાનિ ત્રિવિધં સાત્મ્યમેવ ચ ॥ ચર્_3,1.27
આહારાયતનાન્યષ્ટૌ ભોજ્યસાદ્ગુણ્યમેવ ચ ।
વિમાને રસસંખ્યાતે સર્વમેતત્પ્રકાશિતમ્ ॥ ચર્_3,1.28
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે વિમાનસ્થાને રસવિમાનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ॥ ચર્_3,1.29
[{આયુર્વેદદીપિકા}
દોષવિકારૌ ચ યદ્યપિ ત્રિવિધકુક્ષીયે પ્રભાવવિસ્તારેણ વક્તવ્યૌ તથાપીહ સંક્ષેપેણોક્તાવ્ એવ તેન દોષવિકારપ્રભાવાવ્ અપ્યુક્તાવ્ ઇતિ યદુચ્યતે સંગ્રહે તત્ સાધુ ॥ 1
તૈલાદિદ્રવ્યત્રયકથનં ચ દ્રવ્યપ્રભાવગૃહીતમિતિ કૃત્વા ન પૃથક્ સંગ્રહે પઠિતમ્ ॥ 2]
ચરકસંહિતા, શારીરસ્થાન, 1

અથાતઃ કતિધાપુરુષીયં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ચર્_5,1.1
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ॥ ચર્_5,1.2
કતિધા પુરુષો ધીમન્ ધાતુભેદેન ભિદ્યતે ।
પુરુષઃ કારણં કસ્માત્ પ્રભવઃ પુરુષસ્ય કઃ ॥ ચર્_5,1.3
કિમ્ અજ્ઞો જ્ઞઃ સ નિત્યઃ કિં કિમ્ અનિત્યો નિદર્શિતઃ ।
પ્રકૃતિઃ કા વિકારાઃ કે કિં લિઙ્ગં પુરુષસ્ય ચ ॥ ચર્_5,1.4
નિષ્ક્રિયં ચ સ્વતન્ત્રં ચ વશિનં સર્વગં વિભુમ્ ।
વદન્ત્ય્ આત્માનમ્ આત્મજ્ઞાઃ ક્ષેત્રજ્ઞં સાક્ષિણં તથા ॥ ચર્_5,1.5
નિષ્ક્રિયસ્ય ક્રિયા તસ્ય ભગવન્ વિદ્યતે કથમ્ ।
સ્વતન્ત્રશ્ ચેદ્ અનિષ્ટાસુ કથં યોનિષુ જાયતે ॥ ચર્_5,1.6
વશી યદ્ય્ અસુખૈઃ કસ્માદ્ ભાવૈર્ આક્રમ્યતે બલાત્ ।
સર્વાઃ સર્વગતત્વાચ્ ચ વેદનાઃ કિં ન વેત્તિ સઃ ॥ ચર્_5,1.7
ન પશ્યતિ વિભુઃ કસ્માચ્ છૈલકુડ્યતિરસ્કૃતમ્ ।
ક્ષેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રમ્ અથવા કિં પૂર્વમ્ ઇતિ સંશયઃ ॥ ચર્_5,1.8
જ્ઞેયં ક્ષેત્રં વિના પૂર્વં ક્ષેત્રજ્ઞો હિ ન યુજ્યતે ।
ક્ષેત્રં ચ યદિ પૂર્વં સ્યાત્ ક્ષેત્રજ્ઞઃ સ્યાદ્ અશાશ્વતઃ ॥ ચર્_5,1.9
સાક્ષિભૂતશ્ ચ કસ્યાયં કર્તા હ્ય્ અન્યો ન વિદ્યતે ।
સ્યાત્ કથં ચાવિકારસ્ય વિશેષો વેદનાકૃતઃ ॥ ચર્_5,1.10
અથ ચાર્તસ્ય ભગવંસ્ તિસૃણાં કાં ચિકિત્સતિ ।
અતીતાં વેદનાં વૈદ્યો વર્તમાનાં ભવિષ્યતીમ્ ॥ ચર્_5,1.11
ભવિષ્યન્ત્યા અસંપ્રાપ્તિર્ અતીતાયા અનાગમઃ ।
સાંપ્રતિક્યા અપિ સ્થાનં નાસ્ત્ય્ અર્તેઃ સંશયો હ્ય્ અતઃ ॥ ચર્_5,1.12
કારણં વેદનાનાં કિં કિમ્ અધિષ્ઠાનમ્ ઉચ્યતે ।
ક્વ ચૈતા વેદનાઃ સર્વા નિવૃત્તિં યાન્ત્ય્ અશેષતઃ ॥ ચર્_5,1.13
સર્વવિત્ સર્વસંન્યાસી સર્વસંયોગનિઃસૃતઃ ।
એકઃ પ્રશાન્તો ભૂતાત્મા કૈર્ લિઙ્ગૈર્ ઉપલભ્યતે ॥ ચર્_5,1.14
ઇત્ય્ અગ્નિવેશસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મતિમતાં વરઃ ।
સર્વં યથાવત્ પ્રોવાચ પ્રશાન્તાત્મા પુનર્વસુઃ ॥ ચર્_5,1.15
ખાદયશ્ ચેતનાષષ્ઠા ધાતવઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ ।
ચેતનાધાતુર્ અપ્ય્ એકઃ સ્મૃતઃ પુરુષસંજ્ઞકઃ ॥ ચર્_5,1.16
પુનશ્ ચ ધાતુભેદેન ચતુર્વિંશતિકઃ સ્મૃતઃ ।
મનો દશેન્દ્રિયાણ્ય્ અર્થાઃ પ્રકૃતિશ્ ચાષ્ટધાતુકી ॥ ચર્_5,1.17
લક્ષણં મનસો જ્ઞાનસ્યાભાવો ભાવ એવ ચ ।
સતિ હ્ય્ આત્મેન્દ્રિયાર્થાનાં સન્નિકર્ષે ન વર્તતે ॥ ચર્_5,1.18
વૈવૃત્ત્યાન્ મનસો જ્ઞાનં સાન્નિધ્યાત્ તચ્ ચ વર્તતે ।
અણુત્વમ્ અથ ચૈકત્વં દ્વૌ ગુણૌ મનસઃ સ્મૃતૌ ॥ ચર્_5,1.19
ચિન્ત્યં વિચાર્યમ્ ઊહ્યં ચ ધ્યેયં સંકલ્પ્યમ્ એવ ચ ।
યત્ કિંચિન્ મનસો જ્ઞેયં તત્ સર્વં હ્ય્ અર્થસંજ્ઞકમ્ ॥ ચર્_5,1.20
ઇન્દ્રિયાભિગ્રહઃ કર્મ મનસઃ સ્વસ્ય નિગ્રહઃ ।
ઊહો વિચારશ્ ચ તતઃ પરં બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે ॥ ચર્_5,1.21

[{આયુર્વેદદીપિકા}
મનોગુણમભિધાય મનોવિષયમાહ ચિન્ત્યમિત્યાદિ ॥ 1
ચિન્ત્યં કર્તવ્યતયા અકર્તવ્યતયા વા યન્મનસા ચિન્ત્યતે ॥ 2
વિચાર્યમ્ ઉપપત્ત્યનુપપત્તિભ્યાં યદ્વિમૃશ્યતે ॥ 3
ઊહ્યં ચ યત્ સમ્ભાવનયા ઊહ્યતે એવમેતદ્ભવિષ્યતિ ઇતિ ॥ 4
ધ્યેયં ભાવનાજ્ઞાનવિષયમ્ ॥ 5
સંકલ્પ્યં ગુણવત્તયા દોષવત્તયા વાવધારણાવિષયમ્ ॥ 6
યત્ કિંચિદિત્યનેન સુખાદ્યનુક્તવિષયાવરોધઃ ॥ 7
મનસો જ્ઞેયમિતિ ઇન્દ્રિયનિરપેક્ષમનોગ્રાહ્યમ્ ॥ 8
એતે ચ મનોઽર્થાઃ શબ્દાદિરૂપા એવ તેન ષષ્ઠાર્થકલ્પનયા ન ચતુર્વિંશતિસંખ્યાતિરેકઃ ॥ 9
સુખાદયસ્ તુ શબ્દાદિવ્યતિરિક્તા મનોઽર્થા બુદ્ધિભેદગ્રહણેનૈવ ગ્રાહ્યાઃ ॥ 10
મનોવિષયમભિધાય મનઃકર્માહ ઇન્દ્રિયેત્યાદિ ॥ 11
ઇન્દ્રિયાભિગ્રહઃ ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનં મનસઃ કર્મ તથા સ્વસ્ય નિગ્રહો મનસઃ કર્મ મનો હ્ય્ અનિષ્ટવિષયપ્રસૃતં મનસૈવ નિયમ્યતે મનશ્ચ ગુણાન્તરયુક્તં સદ્વિષયાન્તરાન્ નિયમયતિ ઇત્યાહુરેકે ॥ 12
યદુક્તમ્ વિષયપ્રવણં ચિત્તં ધૃતિભ્રંશાન્ન શક્યતે ॥ 13
નિયન્તુમ્ અહિતાદ્ અર્થાદ્ ધૃતિર્હિ નિયમાત્મિકા ઇતિ ॥ 14
તેન ધૃત્યા કારણભૂતયા આત્માનં નિયમયતીતિ ન સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધઃ ॥ 15
મનઃકર્માન્તરમ્ આહ ઊહો વિચારશ્ ચેતિ ॥ 16
અત્રોહ આલોચનજ્ઞાનં નિર્વિકલ્પકમ્ વિચારો હેયોપાદેયતયા વિકલ્પનમ્ ॥ 17
ચતુર્વિધં હિ વિકલ્પકારણં સાંખ્યા મન્યન્તે તત્ર બાહ્યમ્ ઇન્દ્રિયરૂપમ્ આભ્યન્તરં તુ મનોઽહંકારો બુદ્ધિશ્ચેતિ ત્રિતયમ્ ॥ 18
તત્રેન્દ્રિયાણ્યાલોચયન્તિ નિર્વિકલ્પેન ગૃહ્ણન્તીત્યર્થઃ મનસ્તુ સંકલ્પયતિ હેયોપાદેયતયા કલ્પયતીત્યર્થઃ અહંકારો ઽભિમન્યતે મમેદમહમત્રાધિકૃત ઇતિ મન્યત ઇત્યર્થઃ બુદ્ધિર્ અધ્યવસ્યતિ ત્યજામ્યેનં દોષવન્તમ્ ઉપાદદામ્યેનં ગુણવન્તમ્ ઇત્યધ્યવસાયં કરોતીત્યર્થઃ ॥ 19
ઊહસ્ તુ યદ્યપિ બાહ્યચક્ષુરાદિકર્મ તથાપિ તત્રાપિ મનોઽધિષ્ઠાનમ્ અસ્તીતિ મનઃકર્મતયોક્તઃ ॥ 20
વચનં હિ સાન્તઃકરણા બુદ્ધિઃ સર્વં વિષયમ્ અવગાહતે યસ્માત્ ॥ 21
તસ્માત્ ત્રિવિધં કરણં દ્વારિ દ્વારાણિ શેષાણિ ઇતિ ॥ 22
તતઃ પરં બુદ્ધિઃ પ્રવર્તત ઇતિ ઊહવિચારાનન્તરં બુદ્ધિર્ અધ્યવસાયં કરોતીત્યર્થઃ ॥ 23
અહંકારવ્યાપારશ્ ચાભિમનનમ્ ઇહાનુક્તો ઽપિ બુદ્ધિવ્યાપારેણૈવ સૂચિતો જ્ઞેયઃ ॥ 24
બુદ્ધિર્હિ ત્યજામ્યેનમુપાદદામીતિ વાધ્યવસાયં કુર્વતી અહંકારાભિમત એવ વિષયે ભવતિ તેન બુદ્ધિવ્યાપારેણૈવાહંકારવ્યાપારો ઽપિ ગૃહ્યતે ॥ 25
બુદ્ધૌ હિ સર્વકરણવ્યાપારાર્પણં ભવતિ ॥ 26
યદુક્તમ્ એતે પ્રદીપકલ્પાઃ પરસ્પરવિલક્ષણા ગુણવિશેષાઃ ।
કૃત્સ્નં પુરુષસ્યાર્થં પ્રકાશ્ય બુદ્ધૌ પ્રયચ્છન્તિ ॥ 27]
ઇન્દ્રિયેણેન્દ્રિયાર્થો હિ સમનસ્કેન ગૃહ્યતે ।
કલ્પ્યતે મનસા તૂર્ધ્વં ગુણતો દોષતોઽથવા ॥ ચર્_5,1.22
જાયતે વિષયે તત્ર યા બુદ્ધિર્નિશ્ચયાત્મિકા ।
વ્યવસ્યતિ તયા વક્તું કર્તું વા બુદ્ધિપૂર્વકમ્ ॥ ચર્_5,1.23
[{આયુર્વેદદીપિકા}
એતદેવોહવિચારપૂર્વકત્વં બુદ્ધેર્ વિવૃણોતિ ઇન્દ્રિયેણેત્યાદિ ॥ 1
ગૃહ્યતે ઇતિ ઊહમાત્રેણ નિર્વિકલ્પેન ગૃહ્યતે ॥ 2
ગુણત ઇતિ ઉપાદેયતયા ॥ 3
દોષત ઇતિ હેયતયા ॥ 4
બુદ્ધ્યધ્યવસાયં વિવૃણોતિ જાયત ઇત્યાદિ ॥ 5
વિષયે તત્રેતિ મનસા કલ્પિતે વિષયે ॥ 6

નિશ્ચયાત્મિકેતિ સ્થિરસ્વરૂપા અધ્યવસાયરૂપેત્યર્થઃ ॥ 7
વ્યવસ્યતીતિ અનુષ્ઠાનં કરોતિ ઉદ્યુક્તો ભવતીત્યર્થઃ બુદ્ધ્યધ્યવસિતમર્થં વક્તું કર્તું વાનુતિષ્ઠતીતિ યાવત્ ॥ 8
બુદ્ધિપૂર્વકમિત્યનેન યદેવ બુદ્ધિપૂર્વકમ્ અનુષ્ઠાનં તદ્ એવૈવંવિધં ભવતિ નોન્મત્તાદ્યનુષ્ઠાનમિતિ દર્શયતિ ॥ 9]
એકૈકાધિકયુક્તાનિ ખાદીનામિન્દ્રિયાણિ તુ ।
પઞ્ચ કર્માનુમેયાનિ યેભ્યો બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે ॥ ચર્_5,1.24
[{આયુર્વેદદીપિકા}
મનોઽભિધાયેન્દ્રિયાણ્યભિધત્તે તત્રાપિ જ્યાયસ્ત્વાદ્ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પ્રાગાહ એકૈકેત્યાદિ ॥ 1
ખાદીનાં મધ્યે એકૈકેનાધિકેન ભૂતેન યુક્તાનીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ ચક્ષુરાદીનિ એકૈકાધિકપદેન પઞ્ચાપિ પાઞ્ચભૌતિકાનિ પરં ચક્ષુષિ તેજોઽધિકમિત્યાદ્યુક્તં સૂચયતિ ॥ 2
કર્માનુમેયાનીતિ કાર્યાનુમેયાનિ કાર્યં ચક્ષુર્બુદ્ધ્યાદિ ॥ 3
યેભ્યો બુદ્ધિઃ પ્રવર્તત ઇતિ યાનિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ તાનીમાનિ પઞ્ચેતિ દર્શયતિ ॥ 4
યદ્યપિ ચ સાંખ્યે આહંકારિકાણીન્દ્રિયાણિ યદુક્તં સાત્ત્વિક એકાદશકઃ પ્રવર્તતે વૈકૃતાદ્ અહંકારાદ્ ઇતિ તથાપિ મતભેદાદ્ભૌતિકત્વમ્ ઇન્દ્રિયાણાં જ્ઞેયં કિંવા ઔપચારિકમ્ એતદ્ભૌતિકત્વમ્ ઇન્દ્રિયાણાં જ્ઞેયમ્ ઉપચારબીજં ચ યદ્ ગુણભૂયિષ્ઠં યદ્ ઇન્દ્રિયં ગૃહ્ણાતિ તત્તદ્ભૂયિષ્ઠમ્ ઇત્યુચ્યતે ચક્ષુસ્તેજો ગૃહ્ણાતિ તેન તૈજસમ્ ઉચ્યતે ઇત્યાદિ જ્ઞેયમ્ ॥ 5]
હસ્તૌ પાદૌ ગુદોપસ્થં વાગિન્દ્રિયમથાપિ ચ ।
કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ પાદૌ ગમનકર્મણિ ॥ ચર્_5,1.25
પાયૂપસ્થં વિસર્ગાર્થં હસ્તૌ ગ્રહણધારણે ।
જિહ્વાવાગિન્દ્રિયં વાક્ ચ સત્યા જ્યોતિસ્તમોઽનૃતા ॥ ચર્_5,1.26
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અથ કર્મેન્દ્રિયાણ્યાહ હસ્તાવ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
હસ્તાવ્ એકં પાદૌ ચૈકમિન્દ્રિયમેકરૂપકર્મકર્તૃતયા ॥ 2
ગુદોપસ્થં ચૈકૈકમ્ ॥ 3
વાચ ઉપાદાનહાનાર્થં ભેદમાહ વાક્ ચેત્યાદિ ॥ 4
જ્યોતિરિવ જ્યોતિઃ ધર્મકર્તૃત્વેનોભયલોકપ્રકાશકારિત્વાત્ એતદ્વિપર્યયેણ તમઃ અનૃતા ॥ 5]
મહાભૂતાનિ ખં વાયુર્ અગ્નિર્ આપઃ ક્ષિતિસ્તથા ।
શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ચ તદ્ગુણાઃ ॥ ચર્_5,1.27
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમ્પ્રત્યુદ્દેશક્રમાનુરોધાદર્થે ઽભિધાતવ્યે ઽર્થાનાં પ્રકૃતિગ્રહણગૃહીતપઞ્ચભૂતગુણતયા પરાધીનત્વાદ્ અષ્ટધાતુપ્રકૃતિગૃહીતાનિ ભૂતાન્યેવ તાવદાહ મહાભૂતાનીત્યાદિ ॥ 1
શબ્દાદયો યથાસંખ્યં ખાદીનાં નૈસર્ગિકા ગુણા જ્ઞેયાઃ ॥ 2
યસ્તુ ગુણોત્કર્ષો ઽભિધાતવ્યઃ સ હિ અનુપ્રવિષ્ટભૂતસમ્બન્ધાદ્ એવ ॥ 3
તેન પૃથિવ્યાં ચતુર્ભૂતપ્રવેશાત્ પઞ્ચગુણત્વમ્ એવં જલાદાવ્ અપિ ચતુર્ગુણત્વાદિ જ્ઞેયમ્ ॥ 4]
તેષામેકગુણઃ પૂર્વો ગુણવૃદ્ધિઃ પરે પરે ।
પૂર્વઃ પૂર્વગુણશ્ચૈવ ક્રમશો ગુણિષુ સ્મૃતઃ ॥ ચર્_5,1.28
[{આયુર્વેદદીપિકા}
નૈસર્ગિકં ગુણમભિધાય ભૂતાન્તરપ્રવેશકૃતં ગુણમ્ આહ તેષામ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
એકગુણઃ પૂર્વ ઇતિ પૂર્વો ધાતુઃ ખરૂપઃ શબ્દૈકગુણઃ ॥ 2
પુંલિઙ્ગતા ચ ખાદીનાં ધાતુરૂપતાબુદ્ધિસ્થીકૃતત્વાત્ ઉક્તં હિ ખાદયશ્ ચેતનાષષ્ઠા ધાતવઃ ઇતિ ॥ 3
યથા યથા ચ પરત્વં તથા તથા ચ ગુણવૃદ્ધિર્ યથાસંખ્યમ્ ॥ 4
નનુ એતાવતા ઽપ્ય્ એકગુણત્વદ્વિગુણત્વાદિ ન નિયમેન જ્ઞાયતે કો ગુણઃ ક્વ ભૂતે ઇત્યાહ પૂર્વ ઇત્યાદિ ॥ 5
ગુણિષુ ખાદિષુ ધાતુષુ પૂર્વો ગુણઃ ક્રમેણ યથાસંખ્યં વર્તતે ન કેવલં પૂર્વઃ કિંતુ પૂર્વસ્યાપિ યો ગુણઃ સ ચ પૂર્વગુણ ઉત્તરે ભૂતે વર્તતે ॥ 6
તેન ખે પૂર્વે પૂર્વઃ શબ્દગુણો વર્તતે વાયૌ તુ સ્પર્શઃ ક્રમપ્રાપ્તઃ પૂર્વો ભવતિ પૂર્વગુણશ્ચ શબ્દ ઇતિ દ્વિગુણત્વમ્ એવમગ્ન્યાદૌ ચ જ્ઞેયમ્ ॥ 7
ગન્ધસ્ તૂત્તરગુણાન્તરાભાવાન્ન પૂર્વો ભવતિ તથાપિ ગન્ધશ્ ચ તદ્ગુણાઃ ઇતિ ગ્રન્થે તદ્ગુણા ઇતિપદાપેક્ષયા ગન્ધસ્ય પૂર્વત્વં કલ્પનીયં કિંવા પૂર્વ ઇતિ છત્ત્રિણો ગચ્છન્તીતિ ન્યાયેનોક્તં તેનાપૂર્વો ઽપિ ગન્ધઃ ક્રમાગતઃ પૃથિવ્યાં જ્ઞેયઃ ॥ 8]
ખરદ્રવચલોષ્ણત્વં ભૂજલાનિલતેજસામ્ ।

આકાશસ્યાપ્રતીઘાતો દૃષ્ટં લિઙ્ગં યથાક્રમમ્ ॥ ચર્_5,1.29
લક્ષણં સર્વમેવૈતત્ સ્પર્શનેન્દ્રિયગોચરમ્ ।
સ્પર્શનેન્દ્રિયવિજ્ઞેયઃ સ્પર્શો હિ સવિપર્યયઃ ॥ ચર્_5,1.30
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ભૂતાનામ્ અસાધારણં લક્ષણમાહ ખરેત્યાદિ ॥ 1
અપ્રતીઘાતઃ અપ્રતિહનનમ્ અસ્પર્શત્વમ્ ઇતિ યાવત્ સ્પર્શવદ્ધિ ગતિવિઘાતકં ભવતિ નાકાશઃ અસ્પર્શવત્ત્વાત્ ॥ 2
સર્વમેવૈતદિતિ ખરત્વાદિ ॥ 3
સ્પર્શનેન્દ્રિયગોચરમિતિ સ્પર્શનેન્દ્રિયજ્ઞેયમ્ ॥ 4
કથમેતત્સર્વં સ્પર્શનેન્દ્રિયજ્ઞેયમ્ ઇત્યાહ સ્પર્શનેત્યાદિ ॥ 5
સવિપર્યય ઇતિ સ્પર્શાભાવ ઇત્યર્થઃ ॥ 6
યદ્ ઇન્દ્રિયં યદ્ગૃહ્ણાતિ તત્તસ્યાભાવમપિ ગૃહ્ણાતિ તેન આકાશસ્યાસ્પર્શત્વમ્ અપિ સ્પર્શનેન્દ્રિયગ્રાહ્યમ્ ઇતિ યુક્તમ્ ॥ 7
દ્રવત્વં ચલત્વં ચ સાંખ્યમતે સ્પર્શનગ્રાહ્યત્વાત્ સ્થૂલભૂતવાતધર્મઃ સ્પર્શ એવ યદ્ધિ સ્પર્શનેન ગૃહ્યતે તત્ સર્વં મહાભૂતવાતપરિણામ એવ ॥ 8
એતાનિ ચ ખાદીનિ સૂક્ષ્માણિ તન્માત્રરૂપાણિ જ્ઞેયાનિ સ્થૂલભૂતાનિ તુ ખાદીનિ વિકારતયા તત્રોક્તાનિ ॥ 9
પ્રકૃતિવર્ગે સૂક્ષ્મરૂપાસ્તન્માત્રા ઉક્તાઃ ॥ 10
વચનં હિ તન્માત્રાણ્યવિશેષાસ્ તેભ્યો ભૂતાનિ પઞ્ચ પઞ્ચભ્યઃ ॥ 11
એતે સ્મૃતા વિશેષાઃ શાન્તા ઘોરાશ્ચ મૂઢાશ્ચ ઇતિ તેનેહાપિ ખાદીનિ તન્માત્રશબ્દોક્તાનિ સૂક્ષ્માણિ બોદ્ધવ્યાનિ ॥ 12]
ચરકસંહિતા, ચિકિત્સાસ્થાન, 1 [રસાયનાધ્યાય]
અથાતો ઽભયામલકીયં રસાયનપાદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ચર્_6,1.1
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ ॥ ચર્_6,1.2
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પૂર્વસ્થાનોક્તલક્ષણાભાવેનાવધારિતાયુષ્મદ્ભાવેન ચિકિત્સા ધર્માર્થયશસ્કરી કર્તવ્યેત્યનન્તરં ચિકિત્સાભિધાયકં સ્થાનમ્ ઉચ્યતે ॥ 1
રસાયનવાજીકરણસાધનમપિ યથા ચિકિત્સોચ્યતે તથાનન્તરમ્ એવ વક્ષ્યતિ ॥ 2
તત્રાપિ જ્વરાદિચિકિત્સાયાઃ પ્રાગ્રસાયનવાજીકરણયોર્ મહાફલત્વેનાદાવ્ અભિધાનમ્ ॥ 3
તયોરપિ ચ રસાયનમેવ વર્ષસહસ્રાયુષ્ટ્વાદિકારણતયા મહાફલમ્ ઇતિ તદ્ અભિધીયતે તત્રાપિ ચાભયામલકીયશ્ ચિકિત્સાસ્થાનાર્થસૂત્રાભિધાયકતયાગ્રે ઽભિધીયતે ॥ 4]
ચિકિત્સિતં વ્યાધિહરં પથ્યં સાધનમૌષધમ્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રશમનં પ્રકૃતિસ્થાપનં હિતમ્ ॥ ચર્_6,1.3
[{આયુર્વેદદીપિકા}
તત્રાદૌ વ્યવહારાર્થં સ્થાનાભિધેયસ્ય ભેષજસ્ય પર્યાયાનાહ ચિકિત્સિતમ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
કરોતિ ચૈવમાદૌ પ્રધાનાભિધેયપર્યાયાભિધાનં યથાનિદાને હેતુરૂપાદિપર્યાયકથનમ્ ॥ 2
એતચ્ચ પર્યાયાભિધાનં પ્રાધાન્યેન ચતુષ્પાદસ્યૈવ ભેષજસ્ય યદુક્તં ચતુષ્પાદં ષોડશકલં ભેષજમિતિ ભિષજો ભાષન્તે ઇતિ ॥ 3
એવંભૂતભેષજાઙ્ગરૂપતયા તુ સ્થાવરજઙ્ગમદ્રવ્યરૂપસ્ય ભેષજસ્ય ભેષજત્વમેવાન્તરવ્યવહારકૃતં જ્ઞેયમ્ ॥ 4
પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ઇતિ ભેષજસંજ્ઞા પ્રાયશ્ચિત્તવદ્ ભેષજસ્યાધર્મકાર્યવ્યાધિહરત્વેન ॥ 5]
વિદ્યાદ્ ભેષજનામાનિ ભેષજં દ્વિવિધં ચ તત્ ।
સ્વસ્થસ્યોર્જસ્કરં કિંચિત્ કિંચિદાર્તસ્ય રોગનુત્ ॥ ચર્_6,1.4
[{આયુર્વેદદીપિકા}
દ્વૈવિધ્યં વિવૃણોતિ સ્વસ્થસ્યેત્યાદિ ॥ 1
કિંચિદિતિ ન સર્વમ્ ॥ 2
સ્વસ્થત્વેન વ્યવહ્રિયમાણસ્ય પુંસો જરાદિસ્વાભાવિકવ્યાધિહરત્વેન તથાપ્રહર્ષવ્યયાયક્ષયિત્વાનુચિતશુક્રત્વાદ્યપ્રશસ્તશારીરભાવહરત્વેન ઊર્જઃ પ્રશસ્તં ભાવમ્ આદધાતીતિ સ્વસ્થસ્યોર્જસ્કરમ્ ॥ 3
આર્તસ્ય રોગનુદિતિ વિશેષણેન જ્વરાદિનાર્તસ્ય જ્વરાદિહરમ્ ॥ 4
રોગનુદ્ ઇતિ વચનેનૈવાર્તવિશેષિતાયાં લબ્ધાયાં યદ્ આર્તસ્ય ઇતિ કરોતિ તેન સહજજરાદિકૃતાં પીડામ્ અનુદ્વેજિકાં પરિત્યજ્ય જ્વરાદિનાસ્વાભાવિકેન રોગેણ પીડિતસ્યેતિ દર્શયતિ ॥ 5]

અભેષજં ચ દ્વિવિધં બાધનં સાનુબાધનમ્ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ભેષજપ્રસઙ્ગાદ્ અભેષજદ્વૈવિધ્યમ્ આહ અભેષજમ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
બાધનમ્ ઇહ તદાત્વમાત્રબાધકં યથાસ્વલ્પમ્ અપથ્યમ્ ॥ 2
સાનુબાધનં ચ દીર્ઘકાલાવસ્થાયિકુષ્ઠાદિવિકારકારિ ॥ 3]
સ્વસ્થસ્યોર્જસ્કરં યત્તુ તદ્વૃષ્યં તદ્રસાયનમ્ ॥ ચર્_6,1.5
પ્રાયઃ પ્રાયેણ રોગાણાં દ્વિતીયં પ્રશમે મતમ્ ।
પ્રાયઃશબ્દો વિશેષાર્થો હ્ય્ ઉભયં હ્ય્ ઉભયાર્થકૃત્ ॥ ચર્_6,1.6
[{આયુર્વેદદીપિકા}
દ્વિવિધં ભેષજમુક્તં વિભજતે સ્વસ્થસ્યેત્યાદિ ॥ 1
તદ્વૃષ્યં તદ્રસાયનં પ્રાય ઇતિ છેદઃ ॥ 2
યદ્વૃષ્યં પ્રાયો ભવતિ તથા રસાયનં યત્ પ્રાયો ભવતિ આર્તસ્ય રોગહરં યદ્બાહુલ્યેન તત્ સ્વસ્થોર્જસ્કરમ્ ઉચ્યતે યત્તુ દ્વિતીયમ્ આર્તરોગહરં તત્ પ્રાયેણ જ્વરાદિશમનં રસાયનં વાજીકરણં ચ ભવતિ યથાક્ષતક્ષીણોક્તં સર્પિર્ગુડાદિ રસાયનં વૃષ્યં ચ ભવતિ તથા પાણ્ડુરોગોક્તો યોગરાજો રસાયનત્વેનોક્તઃ તથા કાસાધિકારે ઽગસ્ત્યહરીતકી રસાયનત્વેનોક્તેત્યાદ્ય્ અનુસરણીયમ્ ॥ 3
રસાયનોક્તાનાં ચ જ્વરાદિહરત્વમ્ અત્ર સુવ્યક્તમેવ રસાયનગ્રન્થેષુ ॥ 4
અન્યે તુ બ્રુવતે યદ્ વ્યાધિમાત્રહરં ન તદ્ રસાયનં કિંતુ શરીરસંયોગદાર્ઢ્યાદ્ દીર્ઘાયુઃકર્તૃત્વસાધારણધર્મયોગાદ્ ઉપચરિતવ્યાધિહરં રસાયનમ્ ઇહોચ્યત ઇતિ ॥ 5
નનુ યદિ સ્વસ્થોર્જસ્કરમપિ વ્યાધિહરં વ્યાધિહરં ચ સ્વસ્થોર્જસ્કરં તત્કિં કિંચિદિતિ પદેન ભેષજકર્મવ્યવસ્થાદર્શકેન ક્રિયતે બ્રૂમઃ બાહુલ્યેન સ્વસ્થોર્જસ્કરત્વં વ્યાધિહરત્વં ચ વ્યવસ્થાપ્યતે ન ચેહ સર્વાર્તરોગહરસ્ય સ્વસ્થોર્જસ્કરત્વમિતિ પ્રતિજ્ઞાયતે યેન પાઠાસપ્તપર્ણાદીનામ્ અપિ રસાયનત્વં સાધનીયશક્તિત્વાદ્ આર્તરોગહરત્વેન યદુચ્યતે તદપિ રસાયનં વાજીકરણં ચ ભવતીતિ લવમાત્રોપદર્શનં ક્રિયતે તત્ સ્વસ્થાર્તયોર્ ઉભયાર્થકર્તૃત્વમ્ ॥ 6
પ્રાયઃશબ્દતાત્પર્યં વિવૃણોતિ પ્રાય ઇત્યાદિ ॥ 7
વિશેષાર્થમ્ ઇતિ બાહુલ્યાર્થમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 8]
દીર્ઘમાયુઃ સ્મૃતિં મેધામારોગ્યં તરુણં વયઃ ।
પ્રભાવર્ણસ્વરૌદાર્યં દેહેન્દ્રિયબલં પરમ્ ॥ ચર્_6,1.7
વાક્સિદ્ધિં પ્રણતિં કાન્તિં લભતે ના રસાયનાત્ ।
લાભોપાયો હિ શસ્તાનાં રસાદીનાં રસાયનમ્ ॥ ચર્_6,1.8
[{આયુર્વેદદીપિકા}
રસાયનકાર્યમ્ આહ દીર્ઘમ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
પ્રભાદીનાં ત્રયાણામ્ ઔદર્યં યોજનીયમ્ ॥ 2
વાક્સિદ્ધિઃ યદ્ ઉચ્યતે તદ્ અવશ્યં ભવતીત્યર્થઃ ॥ 3
પ્રણતિઃ લોકવન્દ્યતા ॥ 4
કથમ્ એતદ્ રસાયનેન ક્રિયત ઇત્યાહ લાભેત્યાદિ રસાદિગ્રહણેન સ્મૃત્યાદયો ઽપિ ગૃહ્યન્તે ॥ 5]
અપત્યસંતાનકરં યત્ સદ્યઃ સમ્પ્રહર્ષણમ્ ।
વાજીવાતિબલો યેન યાત્યપ્રતિહતઃ સ્ત્રિયઃ ॥ ચર્_6,1.9
ભવત્યતિપ્રિયઃ સ્ત્રીણાં યેન યેનોપચીયતે ।
જીર્યતો ઽપ્યક્ષયં શુક્રં ફલવદ્યેન દૃશ્યતે ॥ ચર્_6,1.10
પ્રભૂતશાખઃ શાખીવ યેન ચૈત્યો યથા મહાન્ ।
ભવત્યર્ચ્યો બહુમતઃ પ્રજાનાં સુબહુપ્રજઃ ॥ ચર્_6,1.11
સંતાનમૂલં યેનેહ પ્રેત્ય ચાનન્ત્યમશ્નુતે ।
યશઃ શ્રિયં બલં પુષ્ટિં વાજીકરણમેવ તત્ ॥ ચર્_6,1.12
[{આયુર્વેદદીપિકા}
વાજીકરણકાર્યમ્ આહાપત્યેત્યાદિ ॥ 1
અપત્યસંતાનઃ અપત્યપરમ્પરા તેન પુત્રપૌત્રકરમ્ ઇત્યર્થઃ વાજીકરણજનિતાચ્છુક્રાજ્ જાતઃ પુત્રઃ પુત્રજનનસમર્થો ભવતીત્યર્થઃ ॥ 2
અતિપ્રિયત્વં ચેહોપચિતશુક્રતયા નિરન્તરવ્યવાયકર્તૃત્વાત્ યદ્ ઉચ્યતે ।
વિરૂપમ્ અપિ યોદ્ધારં ભૃત્યમિચ્છન્તિ પાર્થિવાઃ ।

વ્યવાયવ્યાયતં મૂર્ખં ધૃષ્ટં પતિમિવ સ્ત્રિયઃ ॥ 3
ઇતિ ॥ 4
ઉપચીયત ઇતિ પુષ્ટિં પ્રાપ્નોતિ ॥ 5
અક્ષયમ્ ઇવાક્ષયમ્ ॥ 6
ફલવદ્ ઇતિ ગર્ભજનકમ્ ॥ 7
ચૈત્યો દેવતાયતનમ્ ॥ 8
અર્ચ્યઃ અર્ચનીયઃ ॥ 9
આનન્ત્યમિવાનન્ત્યં દીર્ઘસંતાનતામ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 10]
સ્વસ્થસ્યોર્જસ્કરં ત્વ્ એતદ્ દ્વિવિધં પ્રોક્તમ્ ઔષધમ્ ।
યદ્વ્યાધિનિર્ઘાતકરં વક્ષ્યતે તચ્ચિકિત્સિતે ॥ ચર્_6,1.13
ચિકિત્સિતાર્થ એતાવાન્ વિકારાણાં યદૌષધમ્ ।
રસાયનવિધિશ્ચાગ્રે વાજીકરણમેવ ચ ॥ ચર્_6,1.14
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ચિકિત્સિત ઇતિ જ્વરાદિચિકિત્સિતે ॥ 1
નનુ રસાયનવાજીકરણે અપિ જ્વરાદિચિકિત્સિતે એવ તત્ કિં વિશિષ્યોચ્યતે વક્ષ્યતે તચ્ચિકિત્સિતે ઇત્યાહ ચિકિત્સિતાર્થ ઇત્યાદિ ॥ 2
સત્યં રસાયનં વાજીકરણં ચ જ્વરાદિવ્યાધિહરત્વાચ્ ચિકિત્સિતશબ્દેનોચ્યત ઇત્યર્થઃ ॥ 3
અથ વ્યાધિહરત્વાચ્ચિકિત્સિતે વક્તવ્યત્વાચ્ચ રસાયનવાજીકરણે ક્વ નુ વક્તવ્યે ઇત્યાહ રસાયનેત્યાદિ ॥ 4
વિધિઃ વિધાનં રસાયનાભિધાનમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 5
અગ્રે ઇતિ અનન્તરમ્ ॥ 6
વાજીકરણં ચાગ્રે અભિધાસ્યતે ઇતિ શેષઃ ॥ 7]
અભેષજમિતિ જ્ઞેયં વિપરીતં યદૌષધાત્ ।
તદસેવ્યં નિષેવ્યં તુ પ્રવક્ષ્યામિ યદૌષધમ્ ॥ ચર્_6,1.15
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અભેષજમપિ પૂર્વોદ્દિષ્ટં વિવૃણોત્યભેષજમિત્યાદિ ॥ 1
વિપરીતં રોગજનનલક્ષણાર્થકારિ ॥ 2]
રસાયનાનાં દ્વિવિધં પ્રયોગમૃષયો વિદુઃ ।
કુટીપ્રાવેશિકં ચૈવ વાતાતપિકમેવ ચ ॥ ચર્_6,1.16
કુટીપ્રાવેશિકસ્યાદૌ વિધિઃ સમુપદેક્ષ્યતે ।
નૃપવૈદ્યદ્વિજાતીનાં સાધૂનાં પુણ્યકર્મણામ્ ॥ ચર્_6,1.17
નિવાસે નિર્ભયે શસ્તે પ્રાપ્યોપકરણે પુરે ।
દિશિ પૂર્વોત્તરસ્યાં ચ સુભૂમૌ કારયેત્કુટીમ્ ॥ ચર્_6,1.18
વિસ્તારોત્સેધસમ્પન્નાં ત્રિગર્ભાં સૂક્ષ્મલોચનામ્ ।
ઘનભિત્તિમૃતુસુખાં સુસ્પષ્ટાં મનસઃ પ્રિયામ્ ॥ ચર્_6,1.19
શબ્દાદીનામ્ અશસ્તાનામ્ અગમ્યાં સ્ત્રીવિવર્જિતામ્ ।
ઇષ્ટોપકરણોપેતાં સજ્જવૈદ્યૌષધદ્વિજામ્ ॥ ચર્_6,1.20
અથોદગયને શુક્લે તિથિનક્ષત્રપૂજિતે ।
મુહૂર્તકરણોપેતે પ્રશસ્તે કૃતવાપનઃ ॥ ચર્_6,1.21
ધૃતિસ્મૃતિબલં કૃત્વા શ્રદ્દધાનઃ સમાહિતઃ ।
વિધૂય માનસાન્દોષાન્ મૈત્રીં ભૂતેષુ ચિન્તયન્ ॥ ચર્_6,1.22
દેવતાઃ પૂજયિત્વાગ્રે દ્વિજાતીંશ્ચ પ્રદક્ષિણમ્ ।

દેવગોબ્રાહ્મણાન્ કૃત્વા તતસ્ તાં પ્રવિશેત્ કુટીમ્ ॥ ચર્_6,1.23
તસ્યાં સંશોધનૈઃ શુદ્ધઃ સુખી જાતબલઃ પુનઃ ।
રસાયનં પ્રયુઞ્જીત તત્પ્રવક્ષ્યામિ શોધનમ્ ॥ ચર્_6,1.24
[{આયુર્વેદદીપિકા}
કુટીપ્રવેશેન યત્ ક્રિયતે તત્ કુટીપ્રાવેશિકમ્ ॥ 1
વાતાતપસેવયાપિ યત્ ક્રિયતે તદ્ વાતાતપિકમ્ ॥ 2
ત્રિગર્ભાં પ્રથમમેકં ગૃહં તસ્યાભ્યન્તરે દ્વિતીયમ્ એવં ત્રિગર્ભાસ્ત્રયો ગર્ભા અન્તરાણિ યસ્યાં સા ત્રિગર્ભામિતિ અન્તસ્ ત્રિપ્રકોષ્ઠામ્ ॥ 3
સૂક્ષ્મલોચનામિતિ અલ્પદ્વારજાલકામ્ ॥ 4
શુક્લે શુક્લપક્ષે ॥ 5
સજ્જા વૈદ્યાદયો યસ્યાં સા તથા ॥ 6
તિથિનક્ષત્રપૂજિત ઇતિ શુભતિથિનક્ષત્રયોગાત્ પૂજિતે ॥ 7
કૃતવાપન ઇતિ કૃતક્ષૌરઃ ॥ 8
માનસાન્ દોષાનિતિ કામક્રોધાદીન્ ॥ 9
સંશોધનૈર્ ઇતિ વમનવિરેચનાસ્થાપનશિરોવિરેચનૈઃ ॥ 10
સુખીતિ અરોગઃ ॥ 11
જાતબલ ઇતિ સંશોધનાપહૃતમલતયા સંસર્જનાદિક્રમેણ પુનર્ જાતબલઃ ॥ 12
યદ્યપીહ સંશોધનૈર્ ઇતિ બહુવચનપ્રયોગાત્ સર્વાણ્યેવ સંશોધનાનિ સંમતાનિ તથાપીહ રસાયને વિશેષેણ યૌગિકત્વાદ્ધરીતક્યાદિપ્રયોગ એવોક્તઃ અન્યે તુ હરીતક્યાદિપ્રયોગેણૈવ પરં સંશોધનં કર્તવ્યમ્ ઇત્યાહુઃ સંશોધનૈર્ ઇતિ બહુવચનં પુનર્ યાવચ્છુદ્ધેર્ હરીતક્યાદિપ્રયોગસ્યૈવ કરણં દર્શયતિ ॥ 13]
હરીતકીનાં ચૂર્ણાનિ સૈન્ધવામલકે ગુડમ્ ।
વચાં વિડઙ્ગં રજનીં પિપ્પલીં વિશ્વભેષજમ્ ॥ ચર્_6,1.25
પિબેદુષ્ણામ્બુના જન્તુઃ સ્નેહસ્વેદોપપાદિતઃ ।
તેન શુદ્ધશરીરાય કૃતસંસર્જનાય ચ ॥ ચર્_6,1.26
ત્રિરાત્રં યાવકં દદ્યાત્ પઞ્ચાહં વાપિ સર્પિષા ।
સપ્તાહં વા પુરાણસ્ય યાવચ્છુદ્ધેસ્તુ વર્ચસઃ ॥ ચર્_6,1.27
શુદ્ધકોષ્ઠં તુ તં જ્ઞાત્વા રસાયનમુપાચરેત્ ।
વયઃપ્રકૃતિસાત્મ્યજ્ઞો યૌગિકં યસ્ય યદ્ભવેત્ ॥ ચર્_6,1.28
[{આયુર્વેદદીપિકા}
યાવકમિતિ યવાન્નમ્ ॥ 1
ત્રિરાત્રાદિવિકલ્પત્રયં હીનમધ્યોત્તમશુદ્ધિવિષયમ્ ॥ 2]
હરીતકીં પઞ્ચરસામુષ્ણામલવણાં શિવામ્ ।
દોષાનુલોમનીં લઘ્વીં વિદ્યાદ્દીપનપાચનીમ્ ॥ ચર્_6,1.29
આયુષ્યાં પૌષ્ટિકીં ધન્યાં વયસઃ સ્થાપનીં પરામ્ ।
સર્વરોગપ્રશમનીં બુદ્ધીન્દ્રિયબલપ્રદામ્ ॥ ચર્_6,1.30
કુષ્ઠં ગુલ્મમુદાવર્તં શોષં પાણ્ડ્વામયં મદમ્ ।
અર્શાંસિ ગ્રહણીદોષં પુરાણં વિષમજ્વરમ્ ॥ ચર્_6,1.31
હૃદ્રોગં સશિરોરોગમતીસારમરોચકમ્ ।
કાસં પ્રમેહમાનાહં પ્લીહાનમ્ ઉદરં નવમ્ ॥ ચર્_6,1.32
કફપ્રસેકં વૈસ્વર્યં વૈવર્ણ્યં કામલાં ક્રિમીન્ ।
શ્વયથું તમકં છર્દિં ક્લૈબ્યમઙ્ગાવસાદનમ્ ॥ ચર્_6,1.33
સ્રોતોવિબન્ધાન્ વિવિધાન્ પ્રલેપં હૃદયોરસોઃ ।
સ્મૃતિબુદ્ધિપ્રમોહં ચ જયેચ્છીઘ્રં હરીતકી ॥ ચર્_6,1.34

અજીર્ણિનો રૂક્ષભુજઃ સ્ત્રીમદ્યવિષકર્શિતાઃ ।
સેવેરન્ નાભયામ્ એતે ક્ષુત્તૃષ્ણોષ્ણાર્દિતાશ્ ચ યે ॥ ચર્_6,1.35
તાન્ ગુણાંસ્તાનિ કર્માણિ વિદ્યાદામલકીષ્વપિ ।
યાન્યુક્તાનિ હરીતક્યા વીર્યસ્ય તુ વિપર્યયઃ ॥ ચર્_6,1.36
અતશ્ચામૃતકલ્પાનિ વિદ્યાત્ કર્મભિરીદૃશૈઃ ।
હરીતકીનાં શસ્યાનિ ભિષગામલકસ્ય ચ ॥ ચર્_6,1.37
[{આયુર્વેદદીપિકા}
યદ્યપિ દ્રવ્યાન્તરાણિ દશવર્ષશતાયુષ્કરરસાયનાધિકૃતાનિ સન્તિ તથાપિ હરીતક્યામલકે એવ રોગહરત્વાયુષ્કરત્વરૂપોભયધર્મયોગાદ્ અધ્યાયાદૌ ગુણકર્મભ્યામુચ્યેતે તત્રાપિ યદ્યપિ આમલકં વયઃસ્થાપનાનામ્ ઇત્યુક્તં તથાપિ રોગહરત્વે હરીતકી પ્રકર્ષવતીતિ કૃત્વા હરીતક્ય્ અગ્રે ઽભિહિતા ॥ 1
હરીતક્યાદિષુ પઞ્ચરસત્વાદ્યુત્પાદો ઽદૃષ્ટવશાદ્ ભૂતસંનિવેશવિશેષપ્રભાવકૃતઃ તેન નાત્રોપપત્તયઃ ક્રમન્તે ॥ 2
શિવામિતિ કલ્યાણકરિણીં પ્રશસ્તગુણયુક્તત્વાત્ ॥ 3
સર્વરોગપ્રશમનીમિતિ સંયોગસંસ્કારાદિના ॥ 4
સર્વરોગહરત્વમ્ અભિધાયાપિ કુષ્ઠાદિહન્તૃત્વાભિધાનં વિશેષેણ કુષ્ઠાદિહન્તૃત્વોપદર્શનાર્થમ્ ॥ 5
પ્રવર્તકત્વે ઽપ્યતીસારગ્રહણીહરત્વં વિબદ્ધદોષપ્રવર્તકતયા જ્ઞેયં યદુક્તં સ્તોકં સ્તોકં વિબદ્ધં વા સશૂલં યો ઽતિસાર્યેતે ॥ 6
અભયાપિપ્પલીકલ્કૈઃ સુખોષ્ણૈસ્તં વિરેચયેદ્ ઇતિ ॥ 7
બુદ્ધિસ્મૃતિપ્રદત્વમભિધાયાપિ સ્મૃતિબુદ્ધિપ્રમોહહરત્વાભિધાનં તત્ર વિશિષ્ટશક્ત્યુપદર્શનાર્થમ્ ॥ 8
વીર્યસ્ય તુ વિપર્યય ઇત્યનેનામલકસ્ય શીતવીર્યત્વમ્ ઉક્તમ્ ॥ 9
શસ્યાનીતિ અસ્થિરહિતાનિ ફલાનિ ॥ 10]
ઓષધીનાં પરા ભૂમિર્ હિમવાઞ્શૈલસત્તમઃ ।
તસ્માત્ફલાનિ તજ્જાનિ ગ્રાહયેત્કાલજાનિ તુ ॥ ચર્_6,1.38
આપૂર્ણરસવીર્યાણિ કાલે કાલે યથાવિધિ ।
આદિત્યપવનચ્છાયાસલિલપ્રીણિતાનિ ચ ॥ ચર્_6,1.39
યાન્ય્ અજગ્ધાન્ય્ અપૂતીનિ નિર્વ્રણાન્યગદાનિ ચ ।
તેષાં પ્રયોગં વક્ષ્યામિ ફલાનાં કર્મ ચોત્તમમ્ ॥ ચર્_6,1.40
[{આયુર્વેદદીપિકા}
યદ્યપિ હિમવાન્ ઔષધભૂમીનામ્ ઇત્યુક્તં તથાપિ રસાયને હિમવત્પ્રભવાણ્યેવ ભેષજાનિ ગ્રાહ્યાણીતિ દર્શયિતુમ્ ઔષધીનામ્ ઇત્યાહાભિધાનમ્ ॥ 1
કાલે કાલે ઇતિ ફલપાકકાલે ઇત્યર્થઃ ॥ 2
યથાવિધીતિ યથા ભેષજગ્રહણં મઙ્ગલદેવતાર્ચનાદિપૂર્વકં સ્યાત્ તથાવશ્યં રસાયને કર્તવ્યમ્ ॥ 3
અગદાનીત્યનેન પવનદહનાદ્યદોષં ફલસ્ય દર્શયતિ ॥ 4]
પઞ્ચાનાં પઞ્ચમૂલાનાં ભાગાન્ દશપલોન્મિતાન્ ।
હરીતકીસહસ્રં ચ ત્રિગુણામલકં નવમ્ ॥ ચર્_6,1.41
વિદારિગન્ધાં બૃહતીં પૃશ્નિપર્ણીં નિદિગ્ધિકામ્ ।
વિદ્યાદ્વિદારિગન્ધાદ્યં શ્વદંષ્ટ્રાપઞ્ચમં ગણમ્ ॥ ચર્_6,1.42
બિલ્વાગ્નિમન્થશ્યોનાકં કાશ્મર્યમથ પાટલામ્ ।
પુનર્નવાં શૂર્પપર્ણ્યૌ બલામ્ એરણ્ડમેવ ચ ॥ ચર્_6,1.43
જીવકર્ષભકૌ મેદાં જીવન્તીં સશતાવરીમ્ ।
શરેક્ષુદર્ભકાશાનાં શાલીનાં મૂલમેવ ચ ॥ ચર્_6,1.44
ઇત્યેષાં પઞ્ચમૂલાનાં પઞ્ચાનામુપકલ્પયેત્ ।
ભાગાન્ યથોક્તાંસ્તત્સર્વં સાધ્યં દશગુણે ઽમ્ભસિ ॥ ચર્_6,1.45
દશભાગાવશેષં તુ પૂતં તં ગ્રાહયેદ્રસમ્ ।
હરીતકીશ્ચ તાઃ સર્વાઃ સર્વાણ્યામલકાનિ ચ ॥ ચર્_6,1.46

તાનિ સર્વાણ્યનસ્થીનિ ફલાન્યાપોથ્ય કૂર્ચનૈઃ ।
વિનીય તસ્મિન્નિર્યૂહે ચૂર્ણાનીમાનિ દાપયેત્ ॥ ચર્_6,1.47
મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ પિપ્પલ્યાઃ શઙ્ખપુષ્પ્યાઃ પ્લવસ્ય ચ ।
મુસ્તાનાં સવિડઙ્ગાનાં ચન્દનાગુરુણોસ્તથા ॥ ચર્_6,1.48
મધુકસ્ય હરિદ્રાયા વચાયાઃ કનકસ્ય ચ ।
ભાગાંશ્ ચતુષ્પલાન્ કૃત્વા સૂક્ષ્મૈલાયાસ્ ત્વચસ્ તથા ॥ ચર્_6,1.49
સિતોપલાસહસ્રં ચ ચૂર્ણિતં તુલયાધિકમ્ ।
તૈલસ્ય હ્ય્ આઢકં તત્ર દદ્યાત્ ત્રીણિ ચ સર્પિષઃ ॥ ચર્_6,1.50
સાધ્યમૌદુમ્બરે પાત્રે તત્ સર્વં મૃદુનાગ્નિના ।
જ્ઞાત્વા લેહ્યમદગ્ધં ચ શીતં ક્ષૌદ્રેણ સંસૃજેત્ ॥ ચર્_6,1.51
ક્ષૌદ્રપ્રમાણં સ્નેહાર્ધં તત્સર્વં ઘૃતભાજને ।
તિષ્ઠેત્ સંમૂર્છિતં તસ્ય માત્રાં કાલે પ્રયોજયેત્ ॥ ચર્_6,1.52
યા નોપરુન્ધ્યાદાહારમેકં માત્રા જરાં પ્રતિ ।
ષષ્ટિકઃ પયસા ચાત્ર જીર્ણે ભોજનમિષ્યતે ॥ ચર્_6,1.53
વૈખાનસા વાલખિલ્યાસ્તથા ચાન્યે તપોધનાઃ ।
રસાયનમિદં પ્રાશ્ય બભૂવુર્ અમિતાયુષઃ ॥ ચર્_6,1.54
મુક્ત્વા જીર્ણં વપુશ્ચાગ્ર્યમવાપુસ્તરુણં વયઃ ।
વીતતન્દ્રાક્લમશ્વાસા નિરાતઙ્કાઃ સમાહિતાઃ ॥ ચર્_6,1.55
મેધાસ્મૃતિબલોપેતાશ્ ચિરરાત્રં તપોધનાઃ ।
બ્રાહ્મં તપો બ્રહ્મચર્યં ચેરુશ્ચાત્યન્તનિષ્ઠયા ॥ ચર્_6,1.56
રસાયનમિદં બ્રાહ્મમાયુષ્કામઃ પ્રયોજયેત્ ।
દીર્ઘમ્ આયુર્ વયશ્ ચાગ્ર્યં કામાંશ્ચેષ્ટાન્ સમશ્નુતે ॥ ચર્_6,1.57
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પઞ્ચાનામ્ ઇત્યાદૌ પ્રતિદ્રવ્યં દશપલભાગગ્રહણમ્ ઉક્તં હિ જાતૂકર્ણે ઇતિ પઞ્ચ પઞ્ચમૂલાનિ તેષાં પ્રતિદ્રવ્યં દશપલાનિ ઇતિ ॥ 1
હરીતકીસહસ્રમિતિ હરીતકીફલસહસ્રમ્ ॥ 2
શૂર્પપર્ણ્યૌ મુદ્ગમાષપર્ણ્યૌ ॥ 3
વીરા જાલંધરં શાકમ્ ॥ 4
કૂર્ચનં જર્જરીકરણસાધનં શિલાપુત્રકમુસલાદિ ॥ 5
વિનીયેતિ પ્રક્ષિપ્ય ॥ 6
પ્લવઃ કૈવર્તમુસ્તકમ્ ॥ 7
કનકં નાગકેશરમ્ ॥ 8
ત્વગ્ ગુડત્વક્ ॥ 9
ઔદુમ્બરે ઇતિ તામ્રમયે ॥ 10
સ્નેહાર્ધમિતિ સર્પિસ્તૈલાર્ધમ્ ॥ 11
એકમ્ અનપરાહ્ણિકમ્ આહારમ્ ॥ 12]
યથોક્તગુણાનામ્ આમલકાનાં સહસ્રં પિષ્ટસ્વેદનવિધિના પયસ ઊષ્મણા સુસ્વિન્નમનાતપશુષ્કમનસ્થિ ચૂર્ણયેત્ ।
તદામલકસહસ્રસ્વરસપરિપીતં સ્થિરાપુનર્નવાજીવન્તીનાગબલાબ્રહ્મસુવર્ચલામણ્ડૂકપર્ણીશતાવરીશઙ્ખપુષ્પીપિપ્પલીવચાવિડઙ્ગસ્વયઙ્ગુપ્તામૃતા ચન્દનાગુરુમધુકમધૂકપુષ્પોત્પલપદ્મમાલતીયુવતીયૂથિકાચૂર્ણાષ્ટભાગસંયુક્તં પુનર્ નાગબલાસહસ્રપલસ્વરસપરિપીતમ્ અનાતપશુષ્કં દ્વિગુણિતસર્પિષા ક્ષૌદ્રસર્પિષા વા ક્ષુદ્રગુડાકૃતિં કૃત્વા શુચૌ દૃઢે ઘૃતભાવિતે કુમ્ભે ભસ્મરાશેર્ અધઃ સ્થાપયેદ્ અન્તર્ભૂમેઃ પક્ષં કૃતરક્ષાવિધાનમ્ અથર્વવેદવિદા પક્ષાત્યયે ચોદ્ધૃત્ય કનકરજતતામ્રપ્રવાલકાલાયસચૂર્ણાષ્ટભાગસંયુક્તમ્ અર્ધકર્ષવૃદ્ધ્યા યથોક્તેન વિધિના પ્રાતઃ પ્રાતઃ પ્રયુઞ્જાનો ઽગ્નિબલમ્ અભિસમીક્ષ્ય જીર્ણે ચ ષષ્ટિકં પયસા સસર્પિષ્કમ્ ઉપસેવમાનો યથોક્તાન્ ગુણાન્ સમશ્નુત ઇતિ ॥ ચર્_6,1.58
ઇદં રસાયનં બ્રાહ્મં મહર્ષિગણસેવિતમ્ ।
ભવત્યરોગો દીર્ઘાયુઃ પ્રયુઞ્જાનો મહાબલઃ ॥ ચર્_6,1.59
કાન્તઃ પ્રજાનાં સિદ્ધાર્થશ્ ચન્દ્રાદિત્યસમદ્યુતિઃ ।

શ્રુતં ધારયતે સત્ત્વમાર્ષં ચાસ્ય પ્રવર્તતે ॥ ચર્_6,1.60
ધરણીધરસારશ્ચ વાયુના સમવિક્રમઃ ।
સ ભવત્યવિષં ચાસ્ય ગાત્રે સંપદ્યતે વિષમ્ ॥ ચર્_6,1.61
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પિષ્ટસ્વેદનવિધિનેતિ યથા પિષ્ટકં તોયપરિપૂરિતપાત્રોપરિદત્તતૃણાદિસંસ્થિતં સ્વેદ્યતે તથા તત્ સ્વેદનીયમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 1
સ્વરસપરિપીતમિતિ સ્વરસભાવિતમ્ ॥ 2
બ્રહ્મસુવર્ચલાદ્યૌષધાન્ય્ આયુર્વેદસમુત્થાનીયે વક્ષ્યમાણાનિ ॥ 3
યુવતિઃ નવમાલિકા ॥ 4
અષ્ટમો ભાગો ઽષ્ટભાગઃ ॥ 5
ક્ષુદ્રગુડાકૃતિમ્ ઇતિ ફાણિતાકૃતિમ્ ॥ 6
અર્ધકર્ષવૃદ્ધ્યેતિ અર્ધકર્ષાત્પ્રભૃતિ વર્ધયેત્ ॥ 7
યથોક્તવિધિનેતિ કુટીપ્રાવેશિકેન વિધિના ॥ 8
યથોક્તાન્ ગુણાનિતિ પૂર્વપ્રયોગફલશ્રુતિપઠિતાન્ ॥ 9
ધરણીધરસાર ઇતિ ઉષ્ટ્રમુખવત્ તેન ધરણીધરાઃ પર્વતાસ્ તેષાં સારો લૌહં તદ્વત્સાર ઇત્યર્થઃ ॥ 10
અવિષમિતિ વિષમ્ અવિકારિ ॥ 11]
બિલ્વો ઽગ્નિમન્થઃ શ્યોનાકઃ કાશ્મર્યઃ પાટલિર્બલા ।
પર્ણ્યશ્ ચતસ્રઃ પિપ્પલ્યઃ શ્વદંષ્ટ્રા બૃહતીદ્વયમ્ ॥ ચર્_6,1.62
શૃઙ્ગી તામલકી દ્રાક્ષા જીવન્તી પુષ્કરાગુરુ ।
અભયા ચામૃતા ઋદ્ધિર્ જીવકર્ષભકૌ શટી ॥ ચર્_6,1.63
મુસ્તં પુનર્નવા મેદા સૈલા ચન્દનમુત્પલમ્ ।
વિદારી વૃષમૂલાનિ કાકોલી કાકનાસિકા ॥ ચર્_6,1.64
એષાં પલોન્મિતાન્ ભાગાઞ્શતાન્ય્ આમલકસ્ય ચ ।
પઞ્ચ દદ્યાત્તદૈકધ્યં જલદ્રોણે વિપાચયેત્ ॥ ચર્_6,1.65
જ્ઞાત્વા ગતરસાન્યેતાન્ય્ ઔષધાન્યથ તં રસમ્ ।
તચ્ચામલકમુદ્ધૃત્ય નિષ્કુલં તૈલસર્પિષોઃ ॥ ચર્_6,1.66
પલદ્વાદશકે ભૃષ્ટ્વા દત્ત્વા ચાર્ધતુલાં ભિષક્ ।
મત્સ્યણ્ડિકાયાઃ પૂતાયા લેહવત્સાધુ સાધયેત્ ॥ ચર્_6,1.67
ષટ્પલં મધુનશ્ચાત્ર સિદ્ધશીતે પ્રદાપયેત્ ।
ચતુષ્પલં તુગાક્ષીર્યાઃ પિપ્પલીદ્વિપલં તથા ॥ ચર્_6,1.68
પલમેકં નિદધ્યાચ્ચ ત્વગેલાપત્ત્રકેસરાત્ ।
ઇત્યયં ચ્યવનપ્રાશઃ પરમુક્તો રસાયનઃ ॥ ચર્_6,1.69
કાસશ્વાસહરશ્ ચૈવ વિશેષેણોપદિશ્યતે ।
ક્ષીણક્ષતાનાં વૃદ્ધાનાં બાલાનાં ચાઙ્ગવર્ધનઃ ॥ ચર્_6,1.70
સ્વરક્ષયમ્ ઉરોરોગં હૃદ્રોગં વાતશોણિતમ્ ।
પિપાસાં શુક્રસ્થાન્ દોષાંશ્ચાપ્યપકર્ષતિ ॥ ચર્_6,1.71
અસ્ય માત્રાં પ્રયુઞ્જીત યોપરુન્ધ્યાન્ન ભોજનમ્ ।
અસ્ય પ્રયોગાચ્ ચ્યવનઃ સુવૃદ્ધોઽભૂત્પુનર્યુવા ॥ ચર્_6,1.72
મેધાં સ્મૃતિં કાન્તિમનામયત્વમ્ આયુઃપ્રકર્ષં બલમિન્દ્રિયાણામ્ ।
સ્ત્રીષુ પ્રહર્ષં પરમગ્નિવૃદ્ધિં વર્ણપ્રસાદં પવનાનુલોમ્યમ્ ॥ ચર્_6,1.73
રસાયનસ્યાસ્ય નરઃ પ્રયોગાલ્ લભેત જીર્ણો ઽપિ કુટીપ્રવેશાત્ ।

જરાકૃતં રૂપમપાસ્ય સર્વં બિભર્તિ રૂપં નવયૌવનસ્ય ॥ ચર્_6,1.74
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પર્ણ્યશ્ ચતસ્ર ઇતિ શાલપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી મુદ્ગપર્ણી માષપર્ણી ચ ॥ 1
તામલકી ભૂમ્યામલકી ॥ 2
કાકનાસા નાસાફલા કાકતુણ્ડક ઇત્યન્યે ॥ 3
ગતરસત્વમિહ દ્રવ્યાણાં ચતુર્ભાગસ્થિતજલે ભવતિ ॥ 4
નિષ્કુલમિતિ નિરસ્થિ ॥ 5
તૈલસર્પિષોરિતિ સમાસનિર્દેશાદ્ ઉભાભ્યામેવ દ્વાદશપલાનિ ન પૃથક્ પૃથક્ ॥ 6
મત્સ્યણ્ડિકા ખણ્ડસંહતિઃ ॥ 7
અત્ર ષટ્પલત્વેન સમયોરપિ મધુસર્પિષોર્ દ્રવ્યાન્તરયુક્તત્વેનાવિરુદ્ધત્વમ્ ॥ 8]
અથામલકહરીતકીનામ્ આમલકવિભીતકાનાં હરીતકીવિભીતકાનામ્ આમલકહરીતકીવિભીતકાનાં વા પલાશત્વગવનદ્ધાનાં મૃદાવલિપ્તાનાં કુકૂલસ્વિન્નાનામ્ અકુલકાનાં પલસહસ્રમુલૂખલે સંપોથ્ય દધિઘૃતમધુપલલતૈલશર્કરાસંયુક્તં ભક્ષયેદ્ અનન્નભુગ્ યથોક્તેન વિધિના તસ્યાન્તે યવાગ્વાદિભિઃ પ્રત્યવસ્થાપનમ્ અભ્યઙ્ગોત્સાદનં સર્પિષા યવચૂર્ણૈશ્ચ અયંચ રસાયનપ્રયોગપ્રકર્ષો દ્વિસ્તાવદગ્નિબલમ્ અભિસમીક્ષ્ય પ્રતિભોજનં યૂષેણ પયસા વા ષષ્ટિકઃ સસર્પિષ્કઃ અતઃ પરં યથાસુખવિહારઃ કામભક્ષ્યઃ સ્યાત્ ।
અનેન પ્રયોગેણર્ષયઃ પુનર્ યુવત્વમ્ અવાપુર્ બભૂવુશ્ ચાનેકવર્ષશતજીવિનો નિર્વિકારાઃ પરશરીરબુદ્ધીન્દ્રિયબલસમુદિતાશ્ ચેરુશ્ ચાત્યન્તનિષ્ઠયા તપઃ ॥ ચર્_6,1.75
[{આયુર્વેદદીપિકા}
કુકૂલકઃ કરીષાગ્નિઃ ॥ 1
અકુલકાનામિતિ અનસ્થ્નામ્ ॥ 2
દ્રવ્યાદીનામત્ર માનં નોક્તં તેન પ્રધાનસ્ય ચૂર્ણસ્ય દધ્યાદિભિર્ મિલિતૈઃ સમાનમાનત્વં કિંવા પ્રત્યેકમેવ દધ્યાદીનાં ચૂર્ણસમત્વમ્ ॥ 3
પલલં તિલચૂર્ણમ્ ॥ 4
ભક્ષયેદિતિ વચનં લેહ્યેઽપિ અલ્પાભ્યવહરણમાત્રાર્થત્વાદ્ ઉપપન્નમ્ ॥ 5
અનન્નભુગિતિ સર્વથાહારાન્તરાભુક્ ॥ 6
તસ્યાન્ત ઇતિ એતત્પ્રયોગપરિત્યાગકાલે ॥ 7
પ્રત્યવસ્થાપનમિતિ યવાગ્વાદિક્રમવિશેષણં તેન પ્રયોગાન્તે યદા અન્નસંસર્જનં કર્તવ્યં તદા યવાગ્વાદિક્રમેણેત્ય્ ઉક્તસ્યાર્થસ્ય પ્રત્યવસ્થાપનં ક્રિયત ઇત્યર્થઃ ॥ 8
યૂષેણ પયસા વેતિ વિકલ્પોઽગ્નિબલાપેક્ષયા ॥ 9]
હરીતક્યામલકવિભીતકપઞ્ચપઞ્ચમૂલનિર્યૂહે પિપ્પલીમધુકમધૂકકાકોલીક્ષીરકાકોલ્યાત્મગુપ્તાજીવકર્ષભકક્ષીરશુક્લાકલ્કસમ્પ્રયુક્તેન વિદારીસ્વરસેન ક્ષીરાષ્ટગુણસમ્પ્રયુક્તેન ચ સર્પિષઃ કુમ્ભં સાધયિત્વા પ્રયુઞ્જાનો ઽગ્નિબલસમાં માત્રાં જીર્ણે ચ ક્ષીરસર્પિર્ભ્યાં શાલિષષ્ટિકમ્ ઉષ્ણોદકાનુપાનમ્ અશ્નઞ્જરાવ્યાધિપાપાભિચારવ્યપગતભયઃ શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધિબલમ્ અતુલમ્ ઉપલભ્યાપ્રતિહતસર્વારમ્ભઃ પરમાયુર્ અવાપ્નુયાત્ ॥ ચર્_6,1.76
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અત્ર હરીતક્યાદૌ ક્ષીરશુક્લા ક્ષીરવિદારિકા ॥ 1
અત્ર હરીતક્યાદિક્વાથસ્ય ત્વ્ એકો ભાગઃ ક્ષીરસ્યાષ્ટૌ ભાગાઃ સર્પિષ એકો ભાગઃ ॥ 2
કુમ્ભો દ્રોણદ્વયમ્ ॥ 3
વચનં હિ દ્રોણસ્તુ દ્વિગુણઃ શૂર્પો વિજ્ઞેયઃ કુમ્ભ એવ ચ ઇતિ ॥ 4]
હરીતક્યામલકવિભીતકહરિદ્રાસ્થિરાબલાવિડઙ્ગામૃતવલ્લીવિશ્વભેષજમધુકપિપ્પલીસોમવલ્કસિદ્ધેન ક્ષીરસર્પિષા મધુશર્કરાભ્યામપિ ચ સંનીયામલકસ્વરસશતપરિપીતમ્ આમલકચૂર્ણમ્ અયશ્ચૂર્ણચતુર્ભાગસમ્પ્રયુક્તં પાણિતલમાત્રં પ્રાતઃ પ્રાતઃ પ્રાશ્ય યથોક્તેન વિધિના સાયં મુદ્ગયૂષેણ પયસા વા સસર્પિષ્કં શાલિષષ્ટિકાન્નમ્ અશ્નીયાત્ ત્રિવર્ષપ્રયોગાદસ્ય વર્ષશતમ્ અજરં વયસ્ તિષ્ઠતિ શ્રુતમ્ અવતિષ્ઠતે સર્વામયાઃ પ્રશામ્યન્તિ વિષમવિષં ભવતિ ગાત્રે ગાત્રમ્ અશ્મવત્ સ્થિરીભવતિ અધૃષ્યો ભૂતાનાં ભવતિ ॥ ચર્_6,1.77
યથામરાણામ્ અમૃતં યથા ભોગવતાં સુધા ।
તથાભવન્ મહર્ષીણાં રસાયનવિધિઃ પુરા ॥ ચર્_6,1.78
ન જરાં ન ચ દૌર્બલ્યં નાતુર્યં નિધનં ન ચ ।
જગ્મુર્વર્ષસહસ્રાણિ રસાયનપરાઃ પુરા ॥ ચર્_6,1.79
ન કેવલં દીર્ઘમિહાયુરશ્નુતે રસાયનં યો વિધિવન્નિષેવતે ।
ગતિં સ દેવર્ષિનિષેવિતાં શુભાં પ્રપદ્યતે બ્રહ્મ તથેતિ ચાક્ષયમ્ ॥ ચર્_6,1.80
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અમૃતવલ્લી ગુડૂચી ।
સોમવલ્કઃ વિટ્ખદિરઃ ।
ક્ષીરસર્પિઃ ક્ષીરસમુત્થિતસર્પિઃ ।
અયશ્ચૂર્ણસ્ય ચતુર્થો ભાગઃ યત એતદયશ્ચૂર્ણં ચતુર્થભાગમત એકસ્મિન્ પ્રયોગે જાતૂકર્ણેન અયશ્ચૂર્ણપાદયુક્તમ્ ઇતિ કૃતમ્ ।

અમરાણામમૃતં જરાદિહરં નાગાનાં ચ સુધા જરામરણહરી ઇત્યુભયોપાદાનં દૃષ્ટાન્તે ।
બ્રહ્મ મોક્ષઃ ।
મોક્ષસાધનત્વં ચેહ રસાયનસ્ય વિશુદ્ધસત્ત્વકર્તૃતયોચ્યતે ॥ 1]
અભયામલકીયે ઽસ્મિન્ ષડ્ યોગાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
રસાયનાનાં સિદ્ધાનામ્ આયુર્ યૈર્ અનુવર્તતે ॥ ચર્_6,1.81
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાને રસાયનાધ્યાયે ઽભયામલકીયો નામ રસાયનપાદઃ પ્રથમઃ ॥ ચર્_6,1.82
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અભયેત્યાદિના સંદેહનિરાસાર્થમ્ ઉક્તપ્રયોગસંખ્યાં દર્શયતિ ।
એવમન્યત્રાપિ સંખ્યાપ્રણયનમ્ અન્તે જ્ઞેયમ્ ॥ 1]
ચરકસંહિતા, ચિકિત્સાસ્થાન, 2 [રસાયનાધ્યાયે દ્વિતીયઃ પાદઃ]
અથાતઃ પ્રાણકામીયં રસાયનપાદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ચર્_6,2.1
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ॥ ચર્_6,2.2
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પૂર્વપાદે હ્ય્ આમલકરસાયનાન્યુક્તાનિ ઇહાપ્યામલકરસાયનાનિ સન્તીતિ પ્રાણકામીયમ્ અનન્તરમ્ ઉચ્યતે ॥ 1
પ્રાણકામશબ્દમ્ અધિકૃત્ય કૃતમ્ ઇતિ પ્રાણકામીયમ્ ॥ 2]
પ્રાણકામાઃ શુશ્રૂષધ્વમ્ ઇદમ્ ઉચ્યમાનમ્ અમૃતમ્ ઇવાપરમ્ અદિતિસુતહિતકરમ્ અચિન્ત્યાદ્ભુતપ્રભાવમ્ આયુષ્યમ્ આરોગ્યકરં વયસઃ સ્થાપનં નિદ્રાતન્દ્રાશ્રમક્લમાલસ્યદૌર્બલ્યાપહરમ્ અનિલકફપિત્તસામ્યકરં સ્થૈર્યકરમ્ અબદ્ધમાંસહરમ્ અન્તરગ્નિસંધુક્ષણં પ્રભાવર્ણસ્વરોત્તમકરં રસાયનવિધાનમ્ ।
અનેન ચ્યવનાદયો મહર્ષયઃ પુનર્યુવત્વમ્ આપુર્ નારીણાં ચેષ્ટતમા બભૂવુઃ સ્થિરસમસુવિભક્તમાંસાઃ સુસંહતસ્થિરશરીરાઃ સુપ્રસન્નબલવર્ણેન્દ્રિયાઃ સર્વત્રાપ્રતિહતપરાક્રમાઃ ક્લેશસહાશ્ ચ ।
સર્વે શરીરદોષા ભવન્તિ ગ્રામ્યાહારાદ્ અમ્લત્વલવણકટુકક્ષારશુક્રશાકમાંસતિલપલલપિષ્ટાન્નભોજિનાં વિરૂઢનવશૂકશમીધાન્યવિરુદ્ધાસાત્મ્યરૂક્ષક્ષારાભિષ્યન્દિભોજિનાં ક્લિન્નગુરુપૂતિપર્યુષિતભોજિનાં વિષમાધ્યશનપ્રાયાણાં દિવાસ્વપ્નસ્ત્રીમદ્યનિત્યાનાં વિષમાતિમાત્રવ્યાયામસંક્ષોભિતશરીરાણાં ભયક્રોધશોકલોભમોહાયાસબહુલાનામ્ અતોનિમિત્તં હિ શિથિલીભવન્તિ માંસાનિ વિમુચ્યન્તે સંધયઃ વિદહ્યતે રક્તં વિષ્યન્દતે ચાનલ્પં મેદઃ ન સંધીયતે ઽસ્થિષુ મજ્જા શુક્રં ન પ્રવર્તતે ક્ષયમુપૈત્યોજઃ સ એવંભૂતે ગ્લાયતિ સીદતિ નિદ્રાતન્દ્રાલસ્યસમન્વિતો નિરુત્સાહઃ શ્વસિતિ અસમર્થશ્ચેષ્ટાનાં શારીરમાનસીનાં નષ્ટસ્મૃતિબુદ્ધિચ્છાયો રોગાણામ્ અધિષ્ઠાનભૂતો ન સર્વમાયુરવાપ્નોતિ ।
તસ્માદેતાન્દોષાનવેક્ષમાણઃ સર્વાન્ યથોક્તાન્ અહિતાન્ અપાસ્યાહારવિહારાન્ રસાયનાનિ પ્રયોક્તુમર્હતીત્યુક્ત્વા ભગવાન્ પુનર્વસુર્ આત્રેય ઉવાચ ॥ ચર્_6,2.3
[{આયુર્વેદદીપિકા}
નિદ્રાહરત્વં રસાયનસ્ય વૈકારિકનિદ્રાહરત્વેન કિંવા દેવવત્સર્વદા પ્રબુદ્ધો નિદ્રારહિતો ભવતિ ॥ 1
તન્દ્રાલક્ષણં તન્ત્રાન્તરે ।
ઇન્દ્રિયાર્થેષ્વસંવિત્તિર્ ગૌરવં જૃમ્ભણં ક્લમઃ ।
નિદ્રાર્તસ્યેવ યસ્યૈતે તસ્ય તન્દ્રાં વિનિર્દિશેત્ ઇતિ ॥ 2
અબદ્ધમાંસમ્ અનિબિડમાંસમ્ ॥ 3
ઉત્તમાનિ પ્રભાદીનિ કરોતીતિ પ્રભાવર્ણસ્વરોત્તમકરમ્ ॥ 4
એવંજાતીયશ્ ચ પૂર્વનિપાતાનિયમો ઽપ્રતિબન્ધેન ચરકેઽસ્તિ સ મયૂરવ્યંસકાદિપાઠાદ્ દ્રષ્ટવ્યઃ ॥ 5
અનેન હીત્યાદિના પુરાવૃત્તકથનેન રસાયનાનિ વક્ષ્યમાણાનિ પ્રવૃત્ત્યર્થં સ્તૌતિ ॥ 6
રસાયનપ્રયોગે વર્જનીયં ગ્રામ્યાહારાદિ દૂષણત્વેન નિર્દિશન્નાહ સર્વે ઇત્યાદિ ॥ 7
તિલસ્તુ અચૂર્ણિતસ્ તિલઃ પલલં તિલચૂર્ણમ્ ॥ 8
અતોનિમિત્તમિતિ ગ્રામ્યાહારાદિકારણકમ્ ॥ 9
શુક્રં ન પ્રવર્તત ઇતિ નોત્પદ્યતે શુક્રમિત્યર્થઃ ॥ 10]
આમલકાનાં સુભૂમિજાનાં કાલજાનામ્ અનુપહતગન્ધવર્ણરસાનામ્ આપૂર્ણસપ્રમાણવીર્યાણાં સ્વરસેન પુનર્નવાકલ્કપાદસમ્પ્રયુક્તેન સર્પિષઃ સાધયેદાઢકમ્ અતઃ પરં વિદારીસ્વરસેન જીવન્તીકલ્કસમ્પ્રયુક્તેન અતઃ પરં ચતુર્ગુણેન પયસા બલાતિબલાકષાયેણ શતાવરીકલ્કસંયુક્તેન અનેન ક્રમેણૈકૈકં શતપાકં સહસ્રપાકં વા શર્કરાક્ષૌદ્રચતુર્ભાગસમ્પ્રયુક્તં સૌવર્ણે રાજતે માર્ત્તિકે વા શુચૌ દૃઢે ઘૃતભાવિતે કુમ્ભે સ્થાપયેત્ તદ્યથોક્તેન વિધિના યથાગ્નિ પ્રાતઃ પ્રાતઃ પ્રયોજયેત્ જીર્ણે ચ ક્ષીરસર્પિર્ભ્યાં શાલિષષ્ટિકમ્ અશ્નીયાત્ ।
અસ્ય પ્રયોગાદ્વર્ષશતં વયોઽજરં તિષ્ઠતિ શ્રુતમવતિષ્ઠતે સર્વામયાઃ પ્રશામ્યન્તિ અપ્રતિહતગતિઃ સ્ત્રીષુ અપત્યવાન્ ભવતીતિ ॥ ચર્_6,2.4
બૃહચ્છરીરં ગિરિસારસારં સ્થિરેન્દ્રિયં ચાતિબલેન્દ્રિયં ચ ।
અધૃષ્યમન્યૈર્ અતિકાન્તરૂપં પ્રશસ્તિપૂજાસુખચિત્તભાક્ ચ ॥ ચર્_6,2.5
બલં મહદ્વર્ણવિશુદ્ધિર્ અગ્ર્યા સ્વરો ઘનૌઘસ્તનિતાનુકારી ।
ભવત્યપત્યં વિપુલં સ્થિરં ચ સમશ્નતો યોગમિમં નરસ્ય ॥ ચર્_6,2.6
[{આયુર્વેદદીપિકા}
એકૈકશઃ શતપાકમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 1

એકૈકપાકસાધનં પૃથક્ કર્તવ્યં તેન ત્રિશતધા પાકો ભવતિ ॥ 2
અત્ર ચ કલ્કોપલેપાદિ નોપક્ષીણમપિ યદવશિષ્ટં ભવતિ તદેવ ગ્રાહ્યં વચનબલાત્ ॥ 3
સૌવર્ણાદિપાત્રેષુ યથાપૂર્વં વરગુણત્વમ્ અન્યથા સમાનગુણત્વે સર્વેષાં મૃત્પાત્રસ્ય સુલભત્વેનાતિદુર્લભતરં સૌવર્ણપાત્રં નોપદેશમ્ અર્હતિ ॥ 4
યથોક્તેન વિધિનેતિ કુટીપ્રાવેશિકેન ॥ 5
ગિરિસારઃ લોહમ્ ॥ 6]
આમલકસહસ્રં પિપ્પલીસહસ્રસમ્પ્રયુક્તં પલાશતરુણક્ષારોદકોત્તરં તિષ્ઠેત્ તદનુગતક્ષારોદકમ્ અનાતપશુષ્કમ્ અનસ્થિ ચૂર્ણીકૃતં ચતુર્ગુણાભ્યાં મધુસર્પિર્ભ્યાં સંનીય શર્કરાચૂર્ણચતુર્ભાગસમ્પ્રયુક્તં ઘૃતભાજનસ્થં ષણ્માસાન્ સ્થાપયેદન્તર્ભૂમેઃ ।
તસ્યોત્તરકાલમગ્નિબલસમાં માત્રાં ખાદેત્ પૌર્વાહ્ણિકઃ પ્રયોગો નાપરાહ્ણિકઃ સાત્મ્યાપેક્ષશ્ચાહારવિધિઃ ।
અસ્ય પ્રયોગાદ્ વર્ષશતમજરં વયસ્ તિષ્ઠતીતિ સમાનં પૂર્વેણ ॥ ચર્_6,2.7
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પલાશતરુણઃ તરુણપલાશઃ અનેન બાલવૃદ્ધપલાશવર્જનમ્ ઉચ્યતે ॥ 1
ક્ષારોદકોત્તરમિતિ યથા ક્ષારોદકં ભાવ્યાદુપરિ ભવતિ તથા કર્તવ્યમિતિ દર્શયતિ ॥ 2
ચતુર્ભાગઃ પાદઃ ॥ 3
સમાનં પૂર્વેણેતિ પૂર્વયોગફલશ્રુત્યૈતદપિ યુક્તમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 4]
આમલકચૂર્ણાઢકમ્ એકવિંશતિરાત્રમ્ આમલકસ્વરસપરિપીતં મધુઘૃતાઢકાભ્યાં દ્વાભ્યામેકીકૃતમ્ અષ્ટભાગપિપ્પલીકં શર્કરાચૂર્ણચતુર્ભાગસમ્પ્રયુક્તં ઘૃતભાજનસ્થં પ્રાવૃષિ ભસ્મરાશૌ નિદધ્યાત્ તદ્વર્ષાન્તે સાત્મ્યપથ્યાશી પ્રયોજયેત્ અસ્ય પ્રયોગાદ્ વર્ષશતમ્ અજરમ્ આયુસ્ તિષ્ઠતીતિ સમાનં પૂર્વેણ ॥ ચર્_6,2.8
વિડઙ્ગતણ્ડુલચૂર્ણાનામ્ આઢકમાઢકં પિપ્પલીતણ્ડુલાનામ્ અધ્યર્ધાઢકં સિતોપલાયાઃ સર્પિસ્તૈલમધ્વાઢકૈઃ ષડ્ભિર્ એકીકૃતં ઘૃતભાજનસ્થં પ્રાવૃષિ ભસ્મરાશાવ્ ઇતિ સર્વં સમાનં પૂર્વેણ યાવદ્ આશીઃ ॥ ચર્_6,2.9
[{આયુર્વેદદીપિકા}
યાવદ્ આશીર્ ઇતિ આશીઃ ફલશ્રુતિઃ તેન તદ્વર્ષાન્તે ઇત્યાદિ ગ્રન્થોક્તવિધિવિધાનં દર્શયતિ ॥ 1]
યથોક્તગુણાનામામલકાનાં સહસ્રમાર્દ્રપલાશદ્રોણ્યાં સપિધાનાયાં બાષ્પમ્ અનુદ્વમન્ત્યામ્ આરણ્યગોમયાગ્નિભિર્ ઉપસ્વેદયેત્ તાનિ સુસ્વિન્નશીતાન્ય્ ઉદ્ધૃતકુલકાન્ય્ આપોથ્યાઢકેન પિપ્પલીચૂર્ણાનામાઢકેન ચ વિડઙ્ગતણ્ડુલચૂર્ણાનામ્ અધ્યર્ધેન ચાઢકેન શર્કરાયા દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યામ્ આઢકાભ્યાં તૈલસ્ય મધુનઃ સર્પિષશ્ચ સંયોજ્ય શુચૌ દૃઢે ઘૃતભાવિતે કુમ્ભે સ્થાપયેદ્ એકવિંશતિરાત્રમ્ અત ઊર્ધ્વં પ્રયોગઃ અસ્ય પ્રયોગાદ્વર્ષશતમ્ અજરમ્ આયુસ્ તિષ્ઠતીતિ સમાનં પૂર્વેણ ॥ ચર્_6,2.10
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પૂર્વેણેતિ પૂર્વયોગફલશ્રુતિપર્યન્તં પૂર્વયોગેનાસ્ય સમાનમિત્યર્થઃ ॥ 1]
ધન્વનિ કુશાસ્તીર્ણે સ્નિગ્ધકૃષ્ણમધુરમૃત્તિકે સુવર્ણવર્ણમૃત્તિકે વા વ્યપગતવિષશ્વાપદપવનસલિલાગ્નિદોષે કર્ષણવલ્મીકશ્મશાનચૈત્યોષરાવસથવર્જિતે દેશે યથર્તુસુખપવનસલિલાદિત્યસેવિતે જાતાન્ય્ અનુપહતાન્ય્ અનધ્યારૂઢાન્ય્ અબાલાન્ય્ અજીર્ણાન્ય્ અધિગતવીર્યાણિ શીર્ણપુરાણપર્ણાન્ય્ અસંજાતાન્ય્ અપર્ણાનિ તપસિ તપસ્યે વા માસે શુચિઃ પ્રયતઃ કૃતદેવાર્ચનઃ સ્વસ્તિ વાચયિત્વા દ્વિજાતીન્ ચલે સુમુહૂર્તે નાગબલામૂલાન્ય્ ઉદ્ધરેત્ તેષાં સુપ્રક્ષાલિતાનાં ત્વક્પિણ્ડમ્ આમ્રમાત્રમ્ અક્ષમાત્રં વા શ્લક્ષ્ણપિષ્ટમાલોડ્ય પયસા પ્રાતઃ પ્રયોજયેત્ ચૂર્ણીકૃતાનિ વા પિબેત્ પયસા મધુસર્પિર્ભ્યાં વા સંયોજ્ય ભક્ષયેત્ જીર્ણે ચ ક્ષીરસર્પિર્ભ્યાં શાલિષષ્ટિકમ્ અશ્નીયાત્ ।
સંવત્સરપ્રયોગાદસ્ય વર્ષશતમજરં વયસ્તિષ્ઠતીતિ સમાનં પૂર્વેણ ॥ ચર્_6,2.11
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ધન્વનીતિ જાઙ્ગલદેશે ।
કર્ષણં હલાદિના ।
અનધ્યારૂઢાનીતિ ન મહતા પાર્શ્વસ્થેન વૃક્ષેણાક્રાન્તાનિ ।
તપસિ માઘે ॥ 1
તપસ્યે ઇતિ ફાલ્ગુને ।
ચલે સુમુહૂર્ત ઇતિ ઇન્દ્રે મુહૂર્તે ।
આમ્રમાત્રમિતિ પલપરિમાણમ્ ॥ 2]
બલાતિબલાચન્દનાગુરુધવતિનિશખદિરશિંશપાસનસ્વરસાઃ પુનર્નવાન્તાશ્ચૌષધયો દશ નાગબલયા વ્યાખ્યાતાઃ ।
સ્વરસાનામલાભે ત્વ્ અયં સ્વરસવિધિશ્ ચૂર્ણાનામ્ આઢકમ્ આઢકમ્ ઉદકસ્યાહોરાત્રાસ્થિતં મૃદિતપૂતં સ્વરસવત્ પ્રયોજ્યમ્ ॥ ચર્_6,2.12
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પુનર્નવાન્તા દશ ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયે અમૃતાભયા ધાત્રી યુક્તા શ્રેયસી શ્વેતાતિરસા મણ્ડૂકપર્ણી સ્થિરા પુનર્નવા ઇતિ સર્વા વયઃસ્થાપનોક્તાઃ ॥ 1
નાગબલયા વ્યાખ્યાતા ઇતિ નાગબલાવત્તેષામપિ પ્રયોગઃ ॥ 2
બલાદીનાં સ્વરસેનૈવ વિધાનમ્ ॥ 3
નાગબલાવદ્ ભોજનાદિકં જ્ઞેયમ્ ॥ 4
સ્વરસાલાભે ઽનુકલ્પમ્ આહ સ્વરસાનામ્ ઇત્યાદિ ॥ 5]
ભલ્લાતકાન્ય્ અનુપહતાન્ય્ અનામયાન્ય્ આપૂર્ણરસપ્રમાણવીર્યાણિ પક્વજામ્બવપ્રકાશાનિ શુચૌ શુક્રે વા માસે સંગૃહ્ય યવપલ્લે માષપલ્લે વા નિધાપયેત્ તાનિ ચતુર્માસસ્થિતાનિ સહસિ સહસ્યે વા માસે પ્રયોક્તુમ્ આરભેત શીતસ્નિગ્ધમધુરોપસ્કૃતશરીરઃ ।
પૂર્વં દશભલ્લાતકાન્યાપોથ્યાષ્ટગુણેનામ્ભસા સાધુ સાધયેત્ તેષાં રસમષ્ટભાગાવશેષં પૂતં સપયસ્કં પિબેત્ સર્પિષાન્તર્ મુખમ્ અભ્યજ્ય ।

તાન્ય્ એકૈકભલ્લાતકોત્કર્ષાપકર્ષેણ દશભલ્લાતકાન્ય્ આ ત્રિંશતઃ પ્રયોજ્યાનિ નાતઃ પરમુત્કર્ષઃ ।
પ્રયોગવિધાનેન સહસ્રપર એવ ભલ્લાતકપ્રયોગઃ ।
જીર્ણે ચ સસર્પિષા પયસા શાલિષષ્ટિકાશનમ્ ઉપચારઃ પ્રયોગાન્તે ચ દ્વિસ્ તાવત્ પયસૈવોપચારઃ ।
તત્પ્રયોગાદ્વર્ષશતમજરં વયસ્ તિષ્ઠતીતિ સમાનં પૂર્વેણ ॥ ચર્_6,2.13
[{આયુર્વેદદીપિકા}
શુચિઃ જ્યેષ્ઠઃ શુક્રસ્તુ આષાઢઃ સહ આગ્રહાયણઃ સહસ્યઃ પૌષઃ ॥ 1
એતચ્ચ ભલ્લાતકં માસચતુષ્ટયસ્થિતં યવપલ્લાદૌ ઉદ્ધૃતમાત્રં ન પ્રયોજ્યં કિંતુ યથોક્ત એવ કાલે શીતગુણયુક્તે ॥ 2
મુખદાહપરિહારાર્થં સર્પિષાન્તર્ મુખમ્ અભ્યજ્યેતિ ॥ 3
નાતઃ પરમિતિ ત્રિંશતઃ પરેણ પ્રયોગો ન ભલ્લાતકસ્ય ॥ 4
સહસ્રપરો ભલ્લાતકપ્રયોગ ઇતિ ઉપયુક્તભલ્લાતકસંપિણ્ડનયા યદા સહસ્રં પૂર્યતે તદૈવોપરમઃ કર્તવ્યઃ સહસ્રાદર્વાગપિ ચ પ્રયોગપરિત્યાગઃ પ્રકૃત્યાદ્યપેક્ષયા ભવત્યેવ ॥ 5
સહસ્રસંખ્યાપૂરણં ચેહૈકેન વર્ધનહ્રાસક્રમેણ ન ભવતિ તેન પુનર્ આવૃત્ત્યા ચ ત્રિંશત્પર્યન્તં પ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ યથા હિ ભલ્લાતકપ્રયોગાભ્યાસેન સહસ્રસંખ્યાપૂરણં ભવતિ તથા કૃત્વા પરિત્યાગઃ કર્તવ્યઃ ॥ 6
અન્યે ત્વ્ અત્ર સુશ્રુતે અર્શશ્ચિકિત્સિતોક્તશતપર્યન્તં ભલ્લાતકપ્રયોગેણ સમં વિરોધં પશ્યન્તઃ સુશ્રુતપ્રયોગસ્યાપ્યન્યથા વ્યાખ્યાનેન ત્રિંશત્કમાત્રં પ્રયોગમિચ્છન્તિ તચ્ચ વ્યાખ્યાનં નાતિસંગતમ્ ॥ 7
કિંચ સહસ્રદ્વયસ્ય તત્રોપયોગો વિહિતઃ અત્ર સહસ્રપર્યન્તઃ પ્રયોગઃ તેન વ્યાધિવિષયોઽન્ય એવ સ પ્રયોગઃ અયં તુ રસાયનવિષયઃ ॥ 8]
ભલ્લાતકાનાં જર્જરીકૃતાનાં પિષ્ટસ્વેદનં પૂરયિત્વા ભૂમાવ્ આકણ્ઠં નિખાતસ્ય સ્નેહભાવિતસ્ય દૃઢસ્યોપરિ કુમ્ભસ્યારોપ્યોડુપેનાપિધાય કૃષ્ણમૃત્તિકાવલિપ્તં ગોમયાગ્નિભિર્ ઉપસ્વેદયેત્ તેષાં યઃ સ્વરસઃ કુમ્ભં પ્રપદ્યેત તમ્ અષ્ટભાગમધુસમ્પ્રયુક્તં દ્વિગુણઘૃતમ્ અદ્યાત્ તત્પ્રયોગાદ્વર્ષશતમજરં વયસ્તિષ્ઠતીતિ સમાનં પૂર્વેણ ॥ ચર્_6,2.14
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પિષ્ટસ્વેદનં તત્ યત્રસ્થં પિષ્ટકમ્ ઉપસ્વેદ્યતે તદુપરિ યત્ પિધાનપાત્રં તચ્ચેહ સચ્છિદ્રં ગ્રાહ્યમ્ અન્યથોપરિસ્થભલ્લાતકતાપાચ્ ચ્યુતઃ સ્નેહો નાધો યાતિ ॥ 1]
ભલ્લાતકતૈલપાત્રં સપયસ્કં મધુકેન કલ્કેનાક્ષમાત્રેણ શતપાકં કુર્યાદિતિ સમાનં પૂર્વેણ ॥ ચર્_6,2.15
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ભલ્લાતકતૈલમ્ ઇતિ અનન્તરોક્તવિધાનેન ગૃહીતો ભલ્લાતકસ્નેહઃ ॥ 1]
ભલ્લાતકસર્પિઃ ભલ્લાતકક્ષીરં ભલ્લાતકક્ષૌદ્રં ગુડભલ્લાતકં ભલ્લાતકયૂષઃ ભલ્લાતકતૈલં ભલ્લાતકપલલં ભલ્લાતકસક્તવઃ ભલ્લાતકલવણં ભલ્લાતકતર્પણમ્ ઇતિ ભલ્લાતકવિધાનમુક્તં ભવતિ ॥ ચર્_6,2.16
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ભલ્લાતકસર્પિર્ ઇત્યાદયો દશપ્રયોગાઃ ॥ 1
અત્ર ચ યથાયોગ્યતયા ભલ્લાતકેન સર્પિરાદીનાં સંસ્કારઃ સંયોગશ્ચ જ્ઞેયઃ ॥ 2
યદુક્તં જતૂકર્ણે ભલ્લાતકસંયુક્તસંસ્કૃતાનિ ચ ઘૃતક્ષીરક્ષૌદ્રગુડયૂષતૈલપલલસક્તુલવણતર્પણાનિ ઇતિ ॥ 3
એવં ચ સર્પિઃક્ષીરયૂષતૈલાનાં સંસ્કારો યથાન્યાયં ભલ્લાતકેન ક્ષૌદ્રપલલસક્તુતર્પણાનાં ભલ્લાતકેન યોગઃ ગુડલવણયોસ્તુ સંસ્કારઃ સંયોગો વા ॥ 4
લવણે સંસ્કારપક્ષે હિ લવણસમં ભલ્લાતકમ્ અન્તર્ધૂમદગ્ધં ગ્રાહ્યમ્ ॥ 5
અન્યે તુ સર્પિરાદીનાં સર્વેષામેવ ભલ્લાતકેન સંસ્કારં વ્યાખ્યાનયન્તિ ॥ 6
ઇહ સક્તુપ્રયોગોઽદ્રવોત્તરત્વાદ્ અવિશેષકર્મણા ભેદનીયઃ ॥ 7]
ભલ્લાતકાનિ તીક્ષ્ણાનિ પાકીન્યગ્નિસમાનિ ચ ।
ભવન્ત્યમૃતકલ્પાનિ પ્રયુક્તાનિ યથાવિધિ ॥ ચર્_6,2.17
એતે દશવિધાસ્ત્વેષાં પ્રયોગાઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
રોગપ્રકૃતિસાત્મ્યજ્ઞસ્ તાન્ પ્રયોગાન્ પ્રકલ્પયેત્ ॥ ચર્_6,2.18
કફજો ન સ રોગોઽસ્તિ ન વિબન્ધોઽસ્તિ કશ્ચન ।
યં ન ભલ્લાતકં હન્યાચ્છીઘ્રં મેધાગ્નિવર્ધનમ્ ॥ ચર્_6,2.19
પ્રાણકામાઃ પુરા જીર્ણાશ્ચ્યવનાદ્યા મહર્ષયઃ ।
રસાયનૈઃ શિવૈર્ એતૈર્ બભૂવુર્ અમિતાયુષઃ ॥ ચર્_6,2.20
બ્રાહ્મં તપો બ્રહ્મચર્યમધ્યાત્મધ્યાનમેવ ચ ।
દીર્ઘાયુષો યથાકામં સંભૃત્ય ત્રિદિવં ગતાઃ ॥ ચર્_6,2.21
તસ્માદાયુઃપ્રકર્ષાર્થં પ્રાણકામૈઃ સુખાર્થિભિઃ ।
રસાયનવિધિઃ સેવ્યો વિધિવત્સુસમાહિતૈઃ ॥ ચર્_6,2.22

[{આયુર્વેદદીપિકા}
અગ્નિસમાનીતિ દાહસ્ફોટકર્તૃતયા ॥ 1
સંભૃત્યેતિ નિષ્પાદ્ય ॥ 2]
રસાયનાનાં સંયોગાઃ સિદ્ધા ભૂતહિતૈષિણા ।
નિર્દિષ્ટાઃ પ્રાણકામીયે સપ્તત્રિંશન્મહર્ષિણા ॥ ચર્_6,2.23
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાને રસાયનાધ્યાયે પ્રાણકામીયો નામ રસાયનપાદો દ્વિતીયઃ ॥ ચર્_6,2.24
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પાદાનુસંગ્રહે સપ્તત્રિંશત્પ્રયોગા ઉક્તાઃ તત્ર બલાદિભિરષ્ટાભિઃ પુનર્નવાન્તૈશ્ચ દશભિરષ્ટાદશપ્રયોગાઃ અપરે તુ વ્યાહૃતા વ્યક્તા એવ ॥ 1]
ચરકસંહિતા, ચિકિત્સાસ્થાન, 1 [રસાયનાધ્યાય], 3 [કરપ્રચિતીય]
અથાતઃ કરપ્રચિતીયં રસાયનપાદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ચર્_6,1.3.1
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ ॥ ચર્_6,1.3.2
[{આયુર્વેદદીપિકા}
આમલકરસાયનત્વસામ્યાદ્ અનન્તરં કરપ્રચિતીય ઉચ્યતે ॥ 1]
કરપ્રચિતાનાં યથોક્તગુણાનામ્ આમલકાનામુદ્ધૃતાસ્થ્નાં શુષ્કચૂર્ણિતાનાં પુનર્માઘે ફાલ્ગુને વા માસે ત્રિઃસપ્તકૃત્વઃ સ્વરસપરિપીતાનાં પુનઃ શુષ્કચૂર્ણીકૃતાનામ્ આઢકમ્ એકં ગ્રાહયેત્ અથ જીવનીયાનાં બૃંહણીયાનાં સ્તન્યજનનાનાં શુક્રજનનાનાં વયઃસ્થાપનાનાં ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયોક્તાનામ્ ઔષધગણાનાં ચન્દનાગુરુધવતિનિશખદિરશિંશપાસનસારાણાં ચાણુશઃ કૃત્તાનામ્ અભયાવિભીતકપિપ્પલીવચાચવ્યચિત્રકવિડઙ્ગાનાં ચ સમસ્તાનામાઢકમેકં દશગુણેનામ્ભસા સાધયેત્ તસ્મિન્નાઢકાવશેષે રસે સુપૂતે તાન્ય્ આમલકચૂર્ણાનિ દત્ત્વા ગોમયાગ્નિભિર્ વંશવિદલશરતેજનાગ્નિભિર્ વા સાધયેદ્ યાવદ્ અપનયાદ્રસસ્ય તમ્ અનુપદગ્ધમ્ ઉપહૃત્યાયસીષુ પાત્રીષ્વાસ્તીર્ય શોષયેત્ સુશુષ્કં તત્ કૃષ્ણાજિનસ્યોપરિ દૃષદિ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટમ્ અયઃસ્થાલ્યાં નિધાપયેત્ સમ્યક્ તચ્ચૂર્ણમ્ અયશ્ ચૂર્ણાષ્ટભાગસમ્પ્રયુક્તં મધુસર્પિર્ભ્યામ્ અગ્નિબલમ્ અભિસમીક્ષ્ય પ્રયોજયેદિતિ ॥ ચર્_6,1.3.3
એતદ્રસાયનં પૂર્વં વસિષ્ઠઃ કશ્યપો ઽઙ્ગિરાઃ ।
જમદગ્નિર્ભરદ્વાજો ભૃગુરન્યે ચ તદ્વિધાઃ ॥ ચર્_6,1.3.4
પ્રયુજ્ય પ્રયતા મુક્તાઃ શ્રમવ્યાધિજરાભયાત્ ।
યાવદ્ ઐચ્છંસ્ તપસ્તેપુસ્ તત્પ્રભાવાન્મહાબલાઃ ॥ ચર્_6,1.3.5
ઇદં રસાયનં ચક્રે બ્રહ્મા વાર્ષસહસ્રિકમ્ ।
જરાવ્યાધિપ્રશમનં બુદ્ધીન્દ્રિયબલપ્રદમ્ ॥ ચર્_6,1.3.6
[{આયુર્વેદદીપિકા}
કરપ્રચિતાનામિતિપદં સ્વયંપતિતગ્રહણં નિષેધયતિ ॥ 1
માઘે ફાલ્ગુને વેતિગ્રહણવચનાત્ તથૈવ ગૃહીતાનામધિકાર ઇત્યાગમાદુન્નીયતે ॥ 2
સ્વરસ ઇહામલકસ્યૈવ ભવતિ અધિકારાત્ ॥ 3
શાકઃ બૃહત્પત્ત્રસ્ તરુઃ ॥ 4
કૃત્તાનામિતિ છિન્નાનામ્ ॥ 5
ઇહ ગોમયાગ્ન્યાદ્યુપકરણનિયમેનૈવ શક્ત્યુત્કર્ષો ભવતીતિ ઋષિવચનાદ્ ઉન્નીયતે ॥ 6
યદુક્તમ્ ઋષયસ્ ત્વ્ એવ જાનન્તિ યોગસંયોગજં ફલમ્ ઇતિ ॥ 7
એવમન્યત્રાપિ ઇતિકર્તવ્યતાનિયમો વ્યાખ્યેયઃ ॥ 8
કૃષ્ણાજિનસ્યેતિ કૃષ્ણસારાજિનસ્ય ॥ 9]
તપસા બ્રહ્મચર્યેણ યાનેન પ્રશમેન ચ ।
રસાયનવિધાનેન કાલયુક્તેન ચાયુષા ॥ ચર્_6,1.3.7
સ્થિતા મહર્ષયઃ પૂર્વં નહિ કિંચિદ્ રસાયનમ્ ।
ગ્રામ્યાનામન્યકાર્યાણાં સિધ્યત્યપ્રયતાત્મનામ્ ॥ ચર્_6,1.3.8
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમ્પ્રતિ રસાયનસ્ય તપોબ્રહ્મચર્યધ્યાનાદિયુક્તસ્યૈવ મહાફલત્વં ભવતીતિ દર્શયન્નાહ તપસેત્યાદિ ॥ 1
કાલયુક્તેન ચાયુષેતિ અનિયતકાલયુક્તેન ચાયુષેત્યર્થઃ નિયતકાલાયુષં પ્રતિ તુ ન રસાયનં ફલવદિત્યુક્તમ્ એવ ॥ 2
સ્થિતા ઇતિ દીર્ઘકાલજીવિનઃ ॥ 3
વિપર્યયેણ તપઃપ્રભૃતિવિરહે રસાયનસ્યાફલતામ્ આહ ન હીત્યાદિ ॥ 4]
સંવત્સરં પયોવૃત્તિર્ગવાં મધ્યે વસેત્ સદા ।

સાવિત્રીં મનસા ધ્યાયન્ બ્રહ્મચારી યતેન્દ્રિયઃ ॥ ચર્_6,1.3.9
સંવત્સરાન્તે પૌષીં વા માઘીં વા ફાલ્ગુનીં તિથિમ્ ।
ત્ર્યહોષવાસી શુક્લસ્ય પ્રવિશ્યામલકીવનમ્ ॥ ચર્_6,1.3.10
બૃહત્ફલાઢ્યમ્ આરુહ્ય દ્રુમં શાખાગતં ફલમ્ ।
ગૃહીત્વા પાણિના તિષ્ઠેજ્જપન્ બ્રહ્મામૃતાગમાત્ ॥ ચર્_6,1.3.11
તદા હ્ય્ અવશ્યમમૃતં વસત્યામલકે ક્ષણમ્ ।
શર્કરામધુકલ્પાનિ સ્નેહવન્તિ મૃદૂનિ ચ ॥ ચર્_6,1.3.12
ભવન્ત્યમૃતસંયોગાત્તાનિ યાવન્તિ ભક્ષયેત્ ।
જીવેદ્ વર્ષસહસ્રાણિ તાવન્ત્યાગતયૌવનઃ ॥ ચર્_6,1.3.13
સૌહિત્યમેષાં ગત્વા તુ ભવત્યમરસંનિભઃ ।
સ્વયં ચાસ્યોપતિષ્ઠન્તે શ્રીર્ વેદા વાક્ચ રૂપિણી ॥ ચર્_6,1.3.14
[{આયુર્વેદદીપિકા}
બ્રહ્મચારિત્વેનેન્દ્રિયનિયમે લબ્ધે ઽપિ યતેન્દ્રિયપદસમ્બન્ધ ઇન્દ્રિયનિયમાતિશયોપદર્શનાર્થઃ ॥ 1
પૌષાદિષુ સંવત્સરાન્તત્વં નિયમદિનાદારભ્ય વર્ષપૂરણેન જ્ઞેયમ્ ॥ 2
ફાલ્ગુનીમ્ ઇત્યસ્યાન્તે પ્રાપ્યેતિ શેષઃ ॥ 3
ન દ્રુમમારોહેત્ ઇત્યસ્યેહ આરુહ્ય દ્રુમમિતિ વચનેનાપવાદઃ ॥ 4
જપન્ બ્રહ્મેતિ ઓંકારં જપન્ ॥ 5
અમૃતાગમાદિતિ અમૃતાગમપર્યન્તમ્ ॥ 6
સૌહિત્યમેષામિતિ કરણે ષષ્ઠી ॥ 7
વાગ્રૂપિણીતિ તદધિષ્ઠાત્રી દેવતા ॥ 8]
ત્રિફલાયા રસે મૂત્રે ગવાં ક્ષારે ચ લાવણે ।
ક્રમેણ ચેઙ્ગુદીક્ષારે કિંશુકક્ષાર એવ ચ ॥ ચર્_6,1.3.15
તીક્ષ્ણાયસસ્ય પત્ત્રાણિ વહ્નિવર્ણાનિ સાધયેત્ ।
ચતુરઙ્ગુલદીર્ઘાણિ તિલોત્સેધતનૂનિ ચ ॥ ચર્_6,1.3.16
જ્ઞાત્વા તાન્યઞ્જનાભાનિ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેત્ ।
તાનિ ચૂર્ણાનિ મધુના રસેનામલકસ્ય ચ ॥ ચર્_6,1.3.17
યુક્તાનિ લેહવત્કુમ્ભે સ્થિતાનિ ઘૃતભાવિતે ।
સંવત્સરં નિધેયાનિ યવપલ્લે તથૈવ ચ ॥ ચર્_6,1.3.18
દદ્યાદાલોડનં માસે સર્વત્રાલોડયન્ બુધઃ ।
સંવત્સરાત્યયે તસ્ય પ્રયોગો મધુસર્પિષા ॥ ચર્_6,1.3.19
પ્રાતઃ પ્રાતર્બલાપેક્ષી સાત્મ્યં જીર્ણે ચ ભોજનમ્ ।
એષ એવ ચ લૌહાનાં પ્રયોગઃ સંપ્રકીર્તિતઃ ॥ ચર્_6,1.3.20
નાભિઘાતૈર્ન ચાતઙ્કૈર્જરયા ન ચ મૃત્યુના ।
સ ધૃષ્યઃ સ્યાદ્ગજપ્રાણઃ સદા ચાતિબલેન્દ્રિયઃ ॥ ચર્_6,1.3.21
ધીમાન્ યશસ્વી વાક્સિદ્ધઃ શ્રુતધારી મહાધનઃ ।
ભવેત્સમાં પ્રયુઞ્જાનો નરો લૌહરસાયનમ્ ॥ ચર્_6,1.3.22
અનેનૈવ વિધાનેન હેમ્નશ્ચ રજતસ્ય ચ ।
આયુઃપ્રકર્ષકૃત્સિદ્ધઃ પ્રયોગઃ સર્વરોગનુત્ ॥ ચર્_6,1.3.23
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ક્ષાર ઇતિ પરિસ્રાવિતક્ષારોદકે ॥ 1