Charaka Samhita (with commentary) · Part 2140

abhayāyām ato'nyatheti abhayāyāṃ kaṣāyo raso bhedanaś coṣṇaś cetyarthaḥ // 2]
raukṣyātkaṣāyo rūkṣāṇāmuttamo madhyamaḥ kaṭuḥ /
tikto'varastathoṣṇānām uṣṇatvāllavaṇaḥ paraḥ // Car_1,26.53
madhyo'mlaḥ kaṭukaś cāntyaḥ snigdhānāṃ madhuraḥ paraḥ /
madhyo'mlo lavaṇaścāntyo rasaḥ snehānnirucyate // Car_1,26.54
madhyotkṛṣṭāvarāḥ śaityāt kaṣāyasvādutiktakāḥ /
svādurgurutvādadhikaḥ kaṣāyāllavaṇo'varaḥ // Car_1,26.55
amlātkaṭus tatastikto laghutvād uttamottamaḥ /
kecil laghūnām avaramicchanti lavaṇaṃ rasam // Car_1,26.56
gaurave lāghave caiva so 'varas tūbhayorapi /
[{Āyurvedadīpikā}
raukṣyād ityādi // 1
raukṣyeṇa kaṣāya uttama iti rūkṣatamaḥ tikto rūkṣaḥ kaṭustu madhyo rūkṣataraḥ evam anyatrāpi // 2
kaṭukaścāntya iti avara ityarthaḥ // 3
evaṃ lavaṇaścāntya iti avara ityarthaḥ // 4
lavaṇo'vara iti gurutvenetyarthaḥ // 5
amlāt kaṭur ityādau amlātkaṭurlaghuḥ tataḥ kaṭukād uttamāt tikto laghutvenottamottamaḥ uttamāt kaṭukāduttama uttamottamaḥ // 6
ekīyamatamāha kecid ityādi // 7
ekīyamataṃ vacanabhaṅgyā svīkurvannāha gaurava ityādi // 8
etena gaurave lāghave cāvaratvaṃ lavaṇasya svīkurvan gaurave 'vara ityanenāmlakaṭutiktebhyo gurutvaṃ svīkaroti lavaṇasya lāghave cāvara ityanenāmlādapi laghuno 'lpaṃ lāghavaṃ lavaṇasya svīkaroti // 9
na ca vācyam amle pṛthivī kāraṇaṃ lavaṇe tu toyaṃ tataḥ pṛthivyapekṣayā toyajanyasya lavaṇasyaiva lāghavamucitamiti yato na niveśena gauravalāghave śakyete 'vadhārayituṃ tathāhi toyātirekakṛto madhuraḥ pṛthivyatirekakṛtāt kaṣāyādgururbhavati // 10]
paraṃ cāto vipākānāṃ lakṣaṇaṃ sampravakṣyate // Car_1,26.57
kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ /
amlo'mlaṃ pacyate svādurmadhuraṃ lavaṇastathā // Car_1,26.58
[{Āyurvedadīpikā}
samprati vipākasyāpi rasarūpatvāllakṣaṇam āha paramityādi // 1
prāyograhaṇāt pippalīkulatthādīnāṃ rasānanuguṇapākitāṃ darśayati // 2
kaṭukādiśabdena ca tadādhāraṃ dravyamucyate yato na rasāḥ pacyante kiṃtu dravyam eva // 3
lavaṇastatheti lavaṇo'pi madhuravipākaḥ prāya ityarthaḥ // 4
vipākalakṣaṇaṃ tu jaṭharāgniyogād āhārasya niṣṭhākāle yo guṇa utpadyate sa vipākaḥ vacanaṃ hi /
jāṭhareṇāgninā yogād yadudeti rasāntaram /
āhārapariṇāmānte sa vipākaḥ prakīrtitaḥ // 5]
madhuro lavaṇāmlau ca snigdhabhāvāt trayo rasāḥ /
vātamūtrapurīṣāṇāṃ prāyo mokṣe sukhā matāḥ // Car_1,26.59
kaṭutiktakaṣāyāstu rūkṣabhāvāt trayo rasāḥ /
duḥkhāya mokṣe dṛśyante vātaviṇmūtraretasām // Car_1,26.60
[{Āyurvedadīpikā}
samprati vakṣyamāṇavipākalakṣaṇe madhurāmlapākayor vātamūtrapurīṣān avarodhakatve tathā kaṭorvipākasya vātamūtrapurīṣavibandhakatve hetum āha madhura ityādi // 1
atra madhurāmlalavaṇā niṣṭhāpākaṃ gatā api santaḥ snehaguṇayogād vātapurīṣāṇāṃ visargaṃ sukhena kurvantīti vākyārthaḥ // 2
tena madhurāmlapākayoretatsamānaṃ lakṣaṇam // 3

evaṃ kaṭutiktakaṣāyeṣvapi viparyaye'pi vākyārthaḥ // 4]
śukrahā baddhaviṇmūtro vipāko vātalaḥ kaṭuḥ /
madhuraḥ sṛṣṭaviṇmūtro vipākaḥ kaphaśukralaḥ // Car_1,26.61
pittakṛt sṛṣṭaviṇmūtraḥ pāko'mlaḥ śukranāśanaḥ /
teṣāṃ guruḥ syānmadhuraḥ kaṭukāmlāv ato 'nyathā // Car_1,26.62
[{Āyurvedadīpikā}
samprati vipākalakṣaṇaṃ hetuvyutpāditaṃ śukrahatvādiviśeṣayuktaṃ vaktum āha śukrahetyādi // 1
ato'nyatheti laghuḥ // 2]
vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatāṃ prati /
dravyāṇāṃ guṇavaiśeṣyāttatra tatropalakṣayet // Car_1,26.63
[{Āyurvedadīpikā}
samprati yathoktavipākalakṣaṇānāṃ dravyabhede kvacidalpatvaṃ kvacinmadhyatvaṃ kvacic cotkṛṣṭatvaṃ yathā bhavati tad āha vipāketyādi // 1
vipākalakṣaṇasyālpamadhyabhūyiṣṭhatām upalakṣayet prati prati dravyāṇāṃ guṇavaiśeṣyāddhetor ityarthaḥ // 2
etena dravyeṣu yad guṇavaiśeṣyaṃ madhuratvamadhurataratvamadhuratamatvādi tato hetor vipākānāmalpatvādayo viśeṣā bhavantītyuktaṃ bhavati // 3
atra kecidbruvate pratirasaṃ pāko bhavati yathā madhurādīnāṃ ṣaṇṇāṃ ṣaṇmadhurādayaḥ pākā iti kecid bruvate balavatāṃ rasānāmabalavanto rasā vaśatāṃ yānti tataś cānavasthitaḥ pākaḥ // 4
tatraitaddvitayamapi pāke vyavasthākaraṇam anādṛtya suśrutena dvividhaḥ pāko madhuraḥ kaṭuś cāṅgīkṛtaḥ // 5
dvaividhyaṃ ca pañcabhūtātmake dravye gurubhūtapṛthivītoyātirekānmadhuraḥ pāko bhavati śeṣalaghubhūtātirekāt tu kaṭukaḥ pāko bhavati yaduktaṃ dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣv ambupṛthivīguṇāḥ // 6
nirvartante'dhikāstatra pāko madhura ucyate // 7
tejo'nilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu // 8
nirvartante'dhikāstatra pākaḥ kaṭuka ucyate iti // 9
pratirasapāke tathānavasthitapāke ca dravyaṃ rasaguṇenaiva tulyaṃ pākāvasthāyāmapi bhavati tena na kaścidviśeṣo vipākena tatra bodhyata iti suśrutena tatpakṣadvayam upekṣitamiti sādhu kṛtam // 10
tṛtīyāmlapākanirāsastu doṣam āvahati yato vrīhikulatthādīnām amlapākatayā pittakartṛtvamupalabhyate atha manyase vrīhyāder uṣṇavīryatvena tatra pittakartṛtvaṃ tanna madhurasya vrīhestanmate madhuravipākasyoṣṇavīryatāyāmapi satyāṃ na pittakartṛtvamupapadyate rasavipākābhyām ekasya vīryasya bādhanīyatvāt // 11
kiṃca amlapākatvād vrīhyādeḥ pittamamlaguṇamutpadyate yadi tu tad uṣṇavīryatākṛtaṃ syāttadā kaṭuguṇabhūyiṣṭhaṃ pittaṃ syāt dṛśyate ca vrīhibhakṣaṇād amlodgārādināmlaguṇabhūyiṣṭhataiveti // 12
kiṃca pṛthivīsomaguṇātirekān madhuraḥ pāko bhavati vāyvagnyākāśātirekācca kaṭur bhavatīti pakṣe yadā vyāmiśraguṇātirekatā bhavati tadā somāgnyātmakasyāmlasyotpādaḥ kathaṃ pratikṣepaṇīyaḥ // 13
athavā tantrakārayoḥ kim anayor anena vacanamātravirodhena kartavyaṃ yato yadamlapākaṃ carako brūte tatsuśrutena vīryoṣṇam iti kṛtvā samādhīyate tena na kaścid dravyaguṇe virodhaḥ // 14
yattu suśrute'mlapākanirāsārthaṃ dūṣaṇam ucyate pittaṃ hi vidagdhamamlatāmupaiti ityādinā tadanabhyupagamādeva nirastam // 15
nanu lavaṇasya madhurapākitve pittaraktādikartṛtvamanupapannaṃ tathā tiktakaṣāyayoḥ kaṭupākitve pittahantṛtvamanupapannaṃ naivaṃ satyapi lavaṇasya madhurapākitve tatra lavaṇarasa uṣṇaṃ ca vīryaṃ yadasti tena tat pittaraktādikārakaṃ vipākastu tatra pittaraktaharaṇalakṣaṇe kārye bādhitaḥ san sṛṣṭaviṇmūtra ityādinā lakṣaṇena lakṣyata eva // 16
etena yaducyate lavaṇe madhuro vipākaścedrasavīryābhyāṃ bādhitaḥ san svakāryakaro na bhavati tatkiṃ tenopadiṣṭeneti tannirastaṃ bhavati // 17
yato'styeva sṛṣṭaviṇmūtratādinā tatra lavaṇe madhuravipākitvaṃ lakṣaṇīyam // 18
anayā diśā tiktakaṣāyayorapi pūrvapakṣaparihāraḥ // 19
anye tv etaddoṣabhayāl lavaṇo'pyamlaṃ pacyata iti vyākhyānayanti lavaṇastathetyatra tathāśabdena viprakṛṣṭasyāmlamityasya karṣaṇāditi // 20
tanna kaṭvādīnāṃ kaṭurvipāko'mlo'mlasya śeṣayor madhuraḥ iti jatūkarṇavacanāt // 21
naca vācyaṃ kasmāt traya eva vipākā bhavanti na punastiktādayo'pīti yato bhūtasvabhāva evaiṣaḥ yena madhurādayas traya eva bhavanti bhūtasvabhāvāś cāparyanuyojyāḥ // 22
nanu yaśca rasaviparītaḥ pāko yathā lavaṇasya madhuraḥ tiktakaṣāyayoś ca kaṭuḥ sa ucyatāṃ yastu samānaguṇo madhurasya madhuro'mlasyāmlaḥ kaṭukasya vā kaṭukaḥ tatkathane kiṃ prayojanaṃ yato rasaguṇair eva tatra vipākaguṇo'pi jñāsyate // 23
naivaṃ yena lavaṇādivad visadṛśarasāntarotpādaśaṅkānirārāsārtham api tatrānuguṇo'pi vipāko vaktavya eva vipākajaśca rasa āhārapariṇāmānte bhavati prākṛtastu raso vipākaviruddhaḥ pariṇāmakālaṃ varjayitvā jñeyaḥ tena pippalyāḥ kaṭukarasatvam ādau kaṇṭhasthaśleṣmakṣapaṇamukhaśodhanādikartṛtvena saprayojanaṃ madhuravipākatvaṃ tu pariṇāmena vṛṣyatvādijñāpanena saprayojanam // 24
tathā yatra vipākasya rasāḥ samānaguṇatayānuguṇā bhavanti tatra balavat kāryaṃ bhavati viparyaye tu durbalam iti jñeyam // 25
etacca pākatrayaṃ dravyaniyataṃ tena grahaṇyadhyāye vakṣyamāṇāhārāvasthāpākādbhinnam eva tatra hy aviśeṣeṇa sarveṣāmeva rasānām avasthāvaśāt trayaḥ pākā vācyāḥ annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ ityādinā granthena // 26]
mṛdutīkṣṇagurulaghusnigdharūkṣoṣṇaśītalam /
vīryamaṣṭavidhaṃ kecit keciddvividhamāsthitāḥ // Car_1,26.64
śītoṣṇamiti vīryaṃ tu kriyate yena yā kriyā /

nāvīryaṃ kurute kiṃcit sarvā vīryakṛtā kriyā // Car_1,26.65
[{Āyurvedadīpikā}
ekīyamatena vīryalakṣaṇam āha mṛdvityādi // 1
etaccaikīyamatadvayaṃ pāribhāṣikīṃ vīryasaṃjñāṃ puraskṛtya pravṛttam // 2
vaidyake hi rasavipākaprabhāvavyatirikte prabhūtakāryakāriṇi guṇe vīryamiti saṃjñā tenāṣṭavidhavīryavādimate picchilaviśadādayo guṇā na rasādiviparītaṃ kāryaṃ prāyaḥ kurvanti tena teṣāṃ rasādyupadeśenaiva grahaṇaṃ mṛdvādīnāṃ tu rasādyabhibhāvakatvamasti yathā pippalyāṃ kaṭurasakāryaṃ pittakopanamabhibhūya tadgate mṛduśītavīrye pittameva śamayatīti tathā kaṣāye tiktānurase mahati pañcamūle tatkāryaṃ vātakopanam abhibhūyoṣṇena vīryeṇa tadviruddhaṃ vātaśamanameva kriyate tathā madhure'pīkṣau śītavīryatvena vātavṛddhir ityādi // 3
yaduktaṃ suśrute etāni khalu vīryāṇi svabalaguṇotkarṣād rasam abhibhūyātmakarma darśayanti ityādi // 4
śītoṣṇavīryavādimataṃ tv agnīṣomīyatvāj jagataḥ śītoṣṇayoreva prādhānyājjñeyam // 5
uktaṃ ca /
nānātmakamapi dravyamagnīṣomau mahābalau /
vyaktāvyaktaṃ jagadiva nātikrāmati jātucit vā // 6
etacca matadvayam apyācāryasya paribhāṣāsiddhamanumatameva yenottaratra rasavīryavipākānāṃ sāmānyaṃ yatra lakṣyate ityādau pāribhāṣikam eva vīryaṃ nirdekṣyati // 7
pāribhāṣikavīryasaṃjñāparityāgena tu śaktiparyāyasya vīryasya lakṣaṇamāha vīryaṃ tv ityādi // 8
vīryamiti śaktiḥ // 9
yeneti rasena vā vipākena vā prabhāvena vā gurvādiparādibhirvā guṇairyā kriyā tarpaṇahlādanaśamanādirūpā kriyate tasyāṃ kriyāyāṃ tad rasādi vīryam // 10
ata evoktaṃ suśrute yena kurvanti tadvīryam iti // 11
atraiva lokaprasiddhām upapattim āha nāvīryam ityādi // 12
avīryam aśaktamityarthaḥ // 13
vīryakṛteti vīryavatā kṛtā vīryakṛtā // 14]
raso nipāte dravyāṇāṃ vipākaḥ karmaniṣṭhayā /
vīryaṃ yāvad adhīvāsān nipātāccopalabhyate // Car_1,26.66
[{Āyurvedadīpikā}
rasādīnāmekadravyaniviṣṭānāṃ bhedena nārthaṃ lakṣaṇamāha raso nipāta ityādi // 1
nipāta iti rasanāyoge // 2
karmaniṣṭhayeti karmaṇo niṣṭhā niṣpattiḥ karmaniṣṭhā kriyāparisamāptiḥ rasopayoge sati yo 'ntyāhārapariṇāmakṛtaḥ karmaviśeṣaḥ kaphaśukrābhivṛddhyādilakṣaṇaḥ tena vipāko niścīyate // 3
adhīvāsaḥ sahāvasthānaṃ yāvad adhīvāsāditi yāvaccharīranivāsāt etacca vipākātpūrvaṃ nipātāccordhvaṃ jñeyam // 4
nipātācceti śarīrasaṃyogamātrāt tena kiṃcid vīryam adhīvāsād upalabhyate yathānūpamāṃsāder uṣṇatvaṃ kiṃcic ca nipātādeva labhyate yathā marīcādīnāṃ tīkṣṇatvādi kiṃcic ca nipātādhīvāsābhyāṃ yathā marīcādīnāmeva // 5
etena rasaḥ pratyakṣeṇaiva vipākastu nityaparokṣaḥ tatkāryeṇānumīyate vīryaṃ tu kiṃcidanumānena yathā saindhavagataṃ śaityam ānūpamāṃsagataṃ vā auṣṇyaṃ kiṃcic ca vīryaṃ pratyakṣeṇaiva yathā rājikāgatam auṣṇyaṃ ghrāṇena picchilaviśadasnigdharūkṣādayaḥ cakṣuḥsparśanābhyāṃ niścīyanta iti vākyārthaḥ // 6
etacca vīryaṃ sahajaṃ kṛtrimaṃ ca jñeyam // 7
etacca yathāsambhavaṃ gurulaghvādiṣu vīryeṣu lakṣaṇaṃ jñeyam // 8
dravyāṇāmiti upayujyamānadravyāṇām // 9
tacca vīryalakṣaṇaṃ pāribhāṣikavīryaviṣayameva // 10]
rasavīryavipākānāṃ sāmānyaṃ yatra lakṣyate /
viśeṣaḥ karmaṇāṃ caiva prabhāvastasya sa smṛtaḥ // Car_1,26.67
[{Āyurvedadīpikā}
prabhāvalakṣaṇamāha rasavīryetyādi // 1
sāmānyamiti tulyatā // 2
viśeṣaḥ karmaṇāmiti dantyādyāśrayāṇāṃ virecanatvādīnām /
sāmānyaṃ lakṣyata ityanena rasādikāryatvena yannāvadhārayituṃ śakyate kāryaṃ tat prabhāvakṛtam iti sūcayati ata evoktaṃprabhāvo 'cintya ucyate rasavīryavipākakāryatayācintya ityarthaḥ // 3]
kaṭukaḥ kaṭukaḥ pāke vīryoṣṇaścitrako mataḥ /
tadvaddantī prabhāvāttu virecayati mānavam // Car_1,26.68

viṣaṃ viṣaghnamuktaṃ yat prabhāvastatra kāraṇam /
ūrdhvānulomikaṃ yacca tatprabhāvaprabhāvitam // Car_1,26.69
maṇīnāṃ dhāraṇīyānāṃ karma yadvividhātmakam /
tat prabhāvakṛtaṃ teṣāṃ prabhāvo'cintya ucyate // Car_1,26.70
samyagvipākavīryāṇi prabhāvaścāpyudāhṛtaḥ /
kiṃcidrasena kurute karma vīryeṇa cāparam // Car_1,26.71
dravyaṃ guṇena pākena prabhāveṇa ca kiṃcana /
rasaṃ vipākastau vīryaṃ prabhāvastānapohati // Car_1,26.72
balasāmye rasādīnāmiti naisargikaṃ balam /
[{Āyurvedadīpikā}
asyaiva durabhigamatvād udāharaṇāni bahūnyāha kaṭuka ityādinā // 1
tadvaditi citrakasamānaguṇā // 2
viṣaghnamuktam iti tasmāddaṃṣṭrāviṣaṃ maulam ityādinā // 3
ūrdhvānulomikamiti yugapad ubhayabhāgaharaṃ kiṃvā ūrdhvaharaṃ tathānulomaharaṃ ca // 4
karma yadvividhātmakamiti viṣaharaṇaśūlaharaṇādi // 5
etaccodāharaṇamātraṃ tena jīvanamedhyādidravyasya rasādyacintyaṃ sarvaṃ prabhāva iti jñeyam // 6
prabhāvaśceha dravyaśaktir abhipretā sā ca dravyāṇāṃ sāmānyaviśeṣaḥ dantītvādiyuktā vyaktireva yataḥ śaktirhi svarūpameva bhāvānāṃ nātiriktaṃ kiṃciddharmāntaram evaṃ pradeśāntaroktaguṇaprabhāvādiṣvapi vācyam yathoktaṃ dravyāṇi hi dravyaprabhāvādguṇaprabhāvām ityādi // 7
na ca vācyaṃ dantyādiḥ svarūpata eva virecayati tena kimiti jalādyupahatā dantī na virecayatīti pratibandhakābhāvaviśiṣṭasyaiva prabhāvasya kāraṇatvāt jalopahatāyāṃ dantyāṃ jalopaghātaḥ pratibandhaka ityādyanusaraṇīyam // 8
naiyāyikaśaktivāde yā ca viṣasya viṣaghnatve upapattir uktā ūrdhvādhogāmitvavirodhalakṣaṇā sāntarbhāgatvāt prabhāvād eva bhavati // 9
evam ūrdhvānulomikatvādau pārthivatvādikathane 'pi vācyam // 10]
ṣaṇṇāṃ rasānāṃ vijñānamupadekṣyāmyataḥ param // Car_1,26.73
snehanaprīṇanāhlādamārdavair upalabhyate /
mukhastho madhuraścāsyaṃ vyāpnuvaṃllimpatīva ca // Car_1,26.74
dantaharṣān mukhāsrāvāt svedanānmukhabodhanāt /
vidāhāccāsyakaṇṭhasya prāśyaivāmlaṃ rasaṃ vadet // Car_1,26.75
pralīyan kledaviṣyandamārdavaṃ kurute mukhe /
yaḥ śīghraṃ lavaṇo jñeyaḥ sa vidāhānmukhasya ca // Car_1,26.76
saṃvejayedyo rasānāṃ nipāte tudatīva ca /
vidahanmukhanāsākṣi saṃsrāvī sa kaṭuḥ smṛtaḥ // Car_1,26.77
pratihanti nipāte yo rasanaṃ svadate na ca /
sa tikto mukhavaiśadyaśoṣaprahlādakārakaḥ // Car_1,26.78
vaiśadyastambhajāḍyairyo rasanaṃ yojayedrasaḥ /
badhnātīva ca yaḥ kaṇṭhaṃ kaṣāyaḥ sa vikāsyapi // Car_1,26.79
[{Āyurvedadīpikā}
vijñāyate'neneti vijñānaṃ lakṣaṇamityarthaḥ // 1
pralīyanniti vilīno bhavan // 2
saṃsrāvayatīti saṃsrāvī // 3
vikāsīti hṛdayavikasanaśīla uktaṃ hi suśrute hṛdayaṃ pīḍayati iti // 4]
evamuktavantaṃ bhagavantamātreyamagniveśa uvāca bhagavan śrutametadavitatham arthasampadyuktaṃ bhagavato yathāvad dravyaguṇakarmādhikāre vacaḥ paraṃ tv āhāravikārāṇāṃ vairodhikānāṃ lakṣaṇam anatisaṃkṣepeṇopadiśyamānaṃ śuśrūṣāmaha iti // Car_1,26.80
[{Āyurvedadīpikā}

samprati viruddhāhāraṃ vaktum āhaivam ityādi // 1
śarīradhātuvirodhaṃ kurvantīti vairodhikāḥ lakṣyate vairodhikamaneneti lakṣaṇaṃ vairodhikābhidhāyako grantha eva // 2
yat kiṃciddoṣamāsrāvya ityādi vairodhikalakṣaṇaṃ jñeyam // 3]
tam uvāca bhagavān ātreyaḥ dehadhātupratyanīkabhūtāni dravyāṇi dehadhātubhirvirodham āpadyante parasparaguṇaviruddhāni kānicit kānicit saṃyogāt saṃskārād aparāṇi deśakālamātrādibhiś cāparāṇi tathā svabhāvādaparāṇi // Car_1,26.81
[{Āyurvedadīpikā}
dehadhātupratyanīkabhūtānīti dehadhātūnāṃ rasādīnāṃ vātādīnāṃ ca prakṛtisthānāṃ pratyanīkasvarūpāṇi // 1
virodhamāpadyanta iti dehadhātūnāṃ virodhamācaranti dūṣayantīti yāvat // 2
yathābhūtāni dravyāṇi dehadhātubhirvirodhamāpadyante tadāha parasparaviruddhāni kānicid ityādi // 3
tatra parasparaguṇaviruddhāni yathā na matsyān payasābhyavaharet ubhayaṃ hy etad ityādinoktāni // 4
saṃyogaviruddhaṃ yathā tadeva nikucaṃ pakvaṃ na māṣa ityādinoktaṃ yat saṃskārādiviruddhaguṇakathanaṃ vinā sāhityamātreṇa viruddham ucyate tat saṃyogaviruddham // 5
matsyapayasos tu yadyapi sahopayogo viruddhatvenoktaḥ tathāpyasau guṇaviruddhatvena kathita iti guṇavirodhakasyaivodāharaṇam /
virodhaśca viruddhaguṇatve satyapi kvacid eva dravyaprabhāvād bhavati tena ṣaḍrasāhāropayoge madhurāmlayor viruddhaśītoṣṇavīryayor virodho nodbhāvanīyaḥ // 6
saṃskārato viruddhaṃ yathā na kapotān sarṣapatailabhṛṣṭān ityādi // 7
deśo dvividhaḥ bhūmiḥ śarīraṃ ca // 8
tatra bhūmiviruddhaṃ yathā tadeva bhasmapāṃśuparidhvastam kiṃvā yat kiṃcidagocarabhṛtaṃ taddeśaviruddhaṃ śarīraviruddhaṃ yathā uṣṇārtasya madhu maraṇāya // 9
kālaviruddhaṃ yathā paryuṣitā kākamācī maraṇāya // 10
mātrāviruddhaṃ yathā samadhṛte madhusarpiṣī maraṇāya // 11
ādigrahaṇāddoṣaprakṛtyādiviruddhānāṃ grahaṇam // 12
svabhāvaviruddhaṃ yathā viṣam // 13]
tatra yānyāhāramadhikṛtya bhūyiṣṭham upayujyante teṣām ekadeśaṃ vairodhikam adhikṛtyopadekṣyāmaḥ na matsyān payasā sahābhyavaharet ubhayaṃ hy etanmadhuraṃ madhuravipākaṃ mahābhiṣyandi śītoṣṇatvādviruddhavīryaṃ viruddhavīryatvācchoṇitapradūṣaṇāya mahābhiṣyanditvānmārgoparodhāya ca // Car_1,26.82
tanniśamyātreyavacanamanu bhadrakāpyo 'gniveśam uvāca sarvāneva matsyān payasā sahābhyavahared anyatraikasmāc cilicimāt sa punaḥ śakalī lohitanayanaḥ sarvato lohitarājī rohitākāraḥ prāyo bhūmau carati taṃ cet payasā sahābhyavaharenniḥsaṃśayaṃ śoṇitajānāṃ vibandhajānāṃ ca vyādhīnāmanyatamamathavā maraṇaṃ prāpnuyāditi // Car_1,26.83
[{Āyurvedadīpikā}
vairodhikamadhikṛtyeti vairodhikam uddiśya // 1
śītoṣṇatvāditi payaḥ śītam uṣṇavīryāśca matsyāḥ śeṣaṃ madhuratvādi samānam // 2
etacca dravyaprabhāvādeva virodhi // 3
sa punaḥ śakalī ityādinā nāndiniḥ iti khyāto matsya ucyate // 4]
neti bhagavānātreyaḥ sarvāneva matsyānna payasā sahābhyavaharedviśeṣatastu cilicimaṃ sa hi mahābhiṣyanditvāt sthūlalakṣaṇatarān etān vyādhīn upajanayatyāmaviṣam udīrayati ca /
grāmyānūpaudakapiśitāni ca madhutilaguḍapayomāṣamūlakabisair virūḍhadhānyairvā naikadhyamadyāt tanmūlaṃ hi bādhiryāndhyavepathujāḍyakalamūkatāmaiṇmiṇyam athavā maraṇamāpnoti /
na pauṣkaraṃ rohiṇīkaṃ śākaṃ kapotān vā sarṣapatailabhraṣṭān madhupayobhyāṃ sahābhyavaharet tanmūlaṃ hi śoṇitābhiṣyandadhamanīpravicayāpasmāraśaṅkhakagalagaṇḍarohiṇīnām anyatamaṃ prāpnotyathavā maraṇamiti /
na mūlakalaśunakṛṣṇagandhārjakasumukhasurasādīni bhakṣayitvā payaḥ sevyaṃ kuṣṭhābādhabhayāt /
na jātukaśākaṃ na nikucaṃ pakvaṃ madhupayobhyāṃ sahopayojyam etaddhi maraṇāyāthavā balavarṇatejovīryoparodhāyālaghuvyādhaye ṣāṇḍhyāya ceti /
tadeva nikucaṃ pakvaṃ na māṣasūpaguḍasarpirbhiḥ sahopayojyaṃ vairodhikatvāt /
tathāmrāmrātakamātuluṅganikucakaramardamocadantaśaṭhabadarakośāmrabhavyajāmbavakapitthatintiḍīkapārāvatākṣoḍapanasanālikeradāḍimāmalakānyevaṃprakārāṇi cānyāni dravyāṇi sarvaṃ cāmlaṃ dravamadravaṃ ca payasā saha viruddham /
tathā kaṅguvanakamakuṣṭhakakulatthamāṣaniṣpāvāḥ payasā saha viruddhāḥ /
padmottarikāśākaṃ śārkaro maireyo madhu ca sahopayuktaṃ viruddhaṃ vātaṃ cātikopayati /
hāridrakaḥ sarṣapatailabhṛṣṭo viruddhaḥ pittaṃ cātikopayati /
pāyaso manthānupāno viruddhaḥ śleṣmāṇaṃ cātikopayati /
upodikā tilakalkasiddhā heturatīsārasya /
balākā vāruṇyā saha kulmāṣairapi viruddhā saiva śūkaravasāparibhṛṣṭā sadyo vyāpādayati /
mayūramāṃsam eraṇḍasīsakāvasaktam eraṇḍāgnipluṣṭam eraṇḍatailayuktaṃ sadyo vyāpādayati /

hāridrakamāṃsaṃ hāridrasīsakāvasaktaṃ hāridrāgnipluṣṭaṃ sadyo vyāpādayati tadeva bhasmapāṃśuparidhvastaṃ sakṣaudraṃ sadyo maraṇāya /
matsyanistālanasiddhāḥ pippalyastathā kākamācī madhu ca maraṇāya /
madhu coṣṇam uṣṇārtasya ca madhu maraṇāya /
madhusarpiṣī samadhṛte cāntarikṣaṃ samadhṛtaṃ madhu puṣkarabījaṃ madhu pītvoṣṇodakaṃ bhallātakoṣṇodakaṃ takrasiddhaḥ kampillakaḥ paryuṣitā kākamācī aṅgāraśūlyo bhāsaśceti viruddhāni /
ityetadyathāpraśnam abhinirdiṣṭaṃ bhavatīti // Car_1,26.84
[{Āyurvedadīpikā}
grāmyapiśitādīni madhvādīnāmanyatareṇāpi viruddhāni // 1
kalamūkateti kalamūkatā avyaktavacanatā // 2
pauṣkarādīnāṃ madhupayobhyāṃ sahābhyavahāro viruddhaḥ pauṣkaraṃ puṣkaratratrarūpaṃ śākaṃ rohiṇī kaṭurohiṇī // 3
dhamanīpraticayaḥ sirājagranthiḥ // 4
jātuśākaṃ vaṃśapattrikā // 5
vairodhikatvādityanena prakaraṇalabdhasyāpi vairodhikatvasya punarabhidhānaṃ sāmānyoktaṣāṇḍhyādivyādhikartṛtopadarśanārtham evamanyatrāpi sāmānye'pi vairodhikatvamātrābhidhāne vaktavyam /
tathāmletyādau amlagrahaṇena labdhānāpy amlāmrātakādīnām abhidhānaṃ viśeṣavirodhasūcanārtham // 6
sarvagrahaṇenaiva dravādravāmle prāpte punardravādravavacanaṃ sarvaśabdasya dravādravāmlakārtsnyārthatāpratiṣedhārthaṃ bhavati hi prakaraṇād ekadeśe 'pi sarvavyapadeśaḥ yathā sarvān bhojayediti kiṃvā sarvagrahaṇam amlavipākānāṃ vrīhyādīnāṃ grahaṇārtham // 7
payaseti tṛtīyayeva sahārthe labdhe punaḥ sahetyabhidhānaṃ kevalāmlādiyuktasyaiva virodhitopadarśanārthaṃ tena amlapayaḥsaṃyoge guḍādisaṃyoge sati viruddhatvaṃ na dugdhāmrādīnām // 8
vanako vanakodravaḥ // 9
padmottarikā kusumbhaḥ // 10
śārkara iti maireyaviśeṣaṇam // 11
vātaṃ cātikopayatīti vacanena pittakaphāv alpaṃ kopayatīti bodhayati evaṃ pittaṃ cātikopayati kaphaṃ cātikopayatītyetayorapi vācyam // 12
hāridrako haritāla iti khyātaḥ pakṣī // 13
balākā vāruṇyā saha viruddhā tathā kulmāṣaiśca balākā viruddhā // 14
eraṇḍasīsakāvasaktamiti eraṇḍakāṣṭhāvasaktaṃ sīsako hi bhaṭitrakaraṇakāṣṭham ucyate // 15
tadeveti hāridrakamāṃsam // 16
matsyā nistālyante pacyante yasmin tanmatsyanistālanaṃ kiṃvā nistālanaṃ vasā jatūkarṇe'pyuktaṃ matsyavasā siddhāḥ pippalyaḥ iti // 17
kākamācī madhu ceti saṃyogaviruddham // 18
bhāso goṣṭhakukkuṭaḥ // 19]
yat kiṃcid doṣamāsrāvya na nirharati kāyataḥ /
āhārajātaṃ tat sarvamahitāyopapadyate // Car_1,26.85
[{Āyurvedadīpikā}
anuktavairodhikasaṃgrahārthamāha yat kiṃcidityādi // 1
āhriyata ityāhāro bheṣajamapi // 2
doṣamāsrāvyeti doṣānutkliṣṭarūpān janayitvā na nirharatīti // 3
anena vamanavirecanadravyāṇi nirākaroti tāni hi doṣānāsrāvya nirharanti // 4]
yaccāpi deśakālāgnimātrāsātmyānilādibhiḥ /
saṃskārato vīryataśca koṣṭhāvasthākramairapi // Car_1,26.86
parihāropacārābhyāṃ pākāt saṃyogato'pi ca /
viruddhaṃ tacca na hitaṃ hṛtsampadvidhibhiśca yat // Car_1,26.87
viruddhaṃ deśatastāvad rūkṣatīkṣṇādi dhanvani /
ānūpe snigdhaśītādi bheṣajaṃ yanniṣevyate // Car_1,26.88
kālato'pi viruddhaṃ yacchītarūkṣādisevanam /

śīte kāle tathoṣṇe ca kaṭukoṣṇādisevanam // Car_1,26.89
viruddhamanale tadvadannapānaṃ caturvidhe /
madhusarpiḥ samadhṛtaṃ mātrayā tadvirudhyate // Car_1,26.90
kaṭukoṣṇādisātmyasya svāduśītādisevanam /
yattatsātmyaviruddhaṃ tu viruddhaṃ tv anilādibhiḥ // Car_1,26.91
yā samānaguṇābhyāsaviruddhānnauṣadhakriyā /
saṃskārato viruddhaṃ tadyadbhojyaṃ viṣavadbhavet // Car_1,26.92
eraṇḍasīsakāsaktaṃ śikhimāṃsaṃ yathaiva hi /
viruddhaṃ vīryato jñeyaṃ vīryataḥ śītalātmakam // Car_1,26.93
tatsaṃyojyoṣṇavīryeṇa dravyeṇa saha sevyate /
krūrakoṣṭhasya cātyalpaṃ mandavīryam abhedanam // Car_1,26.94
mṛdukoṣṭhasya guru ca bhedanīyaṃ tathā bahu /
etatkoṣṭhaviruddhaṃ tu viruddhaṃ syādavasthayā // Car_1,26.95
śramavyavāyavyāyāmasaktasyānilakopanam /
nidrālasasyālasasya bhojanaṃ śleṣmakopanam // Car_1,26.96
yaccānutsṛjya viṇmūtraṃ bhuṅkte yaś cābubhukṣitaḥ /
tacca kramaviruddhaṃ syādyac cātikṣudvaśānugaḥ // Car_1,26.97
parihāraviruddhaṃ tu varāhādīnniṣevya yat /
sevetoṣṇaṃ ghṛtādīṃśca pītvā śītaṃ niṣevate // Car_1,26.98
viruddhaṃ pākataścāpi duṣṭadurdārusādhitam /
apakvataṇḍulātyarthapakvadagdhaṃ ca yadbhavet /
saṃyogato viruddhaṃ tadyathāmlaṃ payasā saha // Car_1,26.99
amanorucitaṃ yacca hṛdviruddhaṃ taducyate /
sampadviruddhaṃ tadvidyād asaṃjātarasaṃ tu yat // Car_1,26.100
atikrāntarasaṃ vāpi vipannarasameva vā /
jñeyaṃ vidhiviruddhaṃ tu bhujyate nibhṛte na yat /
tadevaṃvidhamannaṃ syādviruddhamupayojitam // Car_1,26.101
[{Āyurvedadīpikā}
yaccāpi deśakālāgnītyādigranthaṃ kecit paṭhanti sa ca vyakta eva // 1]
ṣāṇḍhyāndhyavīsarpadakodarāṇāṃ visphoṭakonmādabhagaṃdarāṇām /
mūrchāmadādhmānagalagrahāṇāṃ pāṇḍvāmayasyāmaviṣasya caiva // Car_1,26.102
kilāsakuṣṭhagrahaṇīgadānāṃ śothāmlapittajvarapīnasānām /
saṃtānadoṣasya tathaiva mṛtyor viruddhamannaṃ pravadanti hetum // Car_1,26.103
[{Āyurvedadīpikā}
ṣāṇḍhyaṃ napuṃsakatā // 1
saṃtānadoṣo mṛtavatsatvādiḥ // 2
etacca vairodhikakathanaṃ viśeṣavacanena bādhyate tena laśunasya kṣīreṇa pānaṃ kvacin na virodhi yaduktaṃ sādhayecchuddhaśuṣkasya laśunasya catuṣpalam // 3
kṣīrodake'ṣṭaguṇite kṣīraśeṣaṃ ca pāyayet tathā mūlakasvarasaṃ kṣīram ityādiprayogeṣūnneyam // 4
kiṃvā anekadravyasaṃyogād atra virodhinām avirodhaḥ virodhimātrasaṃyoga eva virodhī bhavati // 5
yattu madhuna uṣṇena vamanena saṃyuktasya satyapi madanaphalādidravyasaṃyoge 'virodhārthamuktam apakvagamanādi tanmadhuno dravyāntarasaṃyoge 'pyuṣṇasambandhatve virodhitvopadarśanārthaṃ yato viṣānvayaṃ madhu viṣasya coṣṇavirodhi // 6

laśunādīnāṃ tu dravyāntarāsaṃyoge satyeva melako viruddha iti śāstravacanādunnīyate // 7]
eṣāṃ khalvapareṣāṃ ca vairodhikanimittānāṃ vyādhīnāmime bhāvāḥ pratikārā bhavanti /
tadyathā vamanaṃ virecanaṃ ca tadvirodhināṃ ca dravyāṇāṃ saṃśamanārtham upayogaḥ tathāvidhaiśca dravyaiḥ pūrvam abhisaṃskāraḥ śarīrasyeti // Car_1,26.104
viruddhāśanajān rogān pratihanti vivecanam /
vamanaṃ śamanaṃ caiva pūrvaṃ vā hitasevanam // Car_1,26.105
sātmyato'lpatayā vāpi dīptāgnestaruṇasya ca /
snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet // Car_1,26.106
[{Āyurvedadīpikā}
tadvirodhināmiti ṣāṇḍhyādiharāṇām // 1
tathāvidhairiti viruddhāhārajavyādhiviruddhaiḥ // 2
abhisaṃskāra iti satatopayogena śarīrabhāvanam // 3
kiṃvā tathāvidhair iti rasāyanaprayogaiḥ // 4
etaccānāgatābādhacikitsitaṃ jñeyam // 5]
matirāsīnmaharṣīṇāṃ yā yā rasaviniścaye /
dravyāṇi guṇakarmabhyāṃ dravyasaṃkhyā rasāśrayā // Car_1,26.107
kāraṇaṃ rasasaṃkhyāyā rasānurasalakṣaṇam /
parādīnāṃ guṇānāṃ ca lakṣaṇāni pṛthakpṛthak // Car_1,26.108
pañcātmakānāṃ ṣaṭtvaṃ ca rasānāṃ yena hetunā /
ūrdhvānulomabhājaśca yadguṇātiśayādrasāḥ // Car_1,26.109
ṣaṇṇāṃ rasānāṃ ṣaṭtve ca savibhaktā vibhaktayaḥ /
uddeśaścāpavādaśca dravyāṇāṃ guṇakarmaṇi // Car_1,26.110
pravarāvaramadhyatvaṃ rasānāṃ gauravādiṣu /
pākaprabhāvayorliṅgaṃ vīryasaṃkhyāviniścayaḥ // Car_1,26.111
ṣaṇṇāmāsvādyamānānāṃ rasānāṃ yatsvalakṣaṇam /
yadyadvirudhyate yasmādyena yatkāri caiva yat // Car_1,26.112
vairodhikanimittānāṃ vyādhīnāmauṣadhaṃ ca yat /
ātreyabhadrakāpyīye tat sarvamavadanmuniḥ // Car_1,26.113
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte ślokasthāne ātreyabhadrakāpyīyo nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ // Car_1,26.114
[{Āyurvedadīpikā}
saṃgrahe dravyasaṃkhyā rasāśrayā iti bhedaścaiṣām ityādinā rasasaṃkhyā hi paramārthato dravyasaṃkhyaiva nirguṇatvād rasānām iti bhāvaḥ // 1
kāraṇaṃ rasasaṃkhyāyā iti rasānāṃ tatra yogyatvād ityādinā vibhaktayo bhedaḥ tatra madhura ityādinā // 2
uddeśo dravyāṇāṃ śītaṃ vīryeṇa ityādinā apavādo dravyāṇāṃ madhuraṃ kiṃcit ityādinā // 3]
Carakasaṃhitā, Sūtrasthāna, 27 [Annapānavidhi]
athāto'nnapānavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ // Car_1,27.1
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ // Car_1,27.2
[{Āyurvedadīpikā}
samprati sāmānyenoktānāṃ guṇakarmabhyāṃ prativyaktyanuktānāṃ prativyaktiprāya upayogidravyasya viśiṣṭaguṇakarmakathanārtham annapānavidhir adhyāyo'bhidhīyate // 1
atrotpannasya chapratyayasya luk // 2
atrānne kāṭhinyasāmānyāt khādyaṃ pāne ca dravatvasāmānyāllehyam avaruddhaṃ jñeyam // 3
annapānaṃ vidhīyate viśiṣṭaguṇakarmayogitayā pratipādyate 'nenetyannapānavidhiḥ dravyāṇāṃ guṇakarmakathanam eva cānnapānavidhiḥ yatastaddhi jñātvānnapānaṃ vidhīyate // 4]

iṣṭavarṇagandharasasparśaṃ vidhivihitamannapānaṃ prāṇināṃ prāṇisaṃjñakānāṃ prāṇamācakṣate kuśalāḥ pratyakṣaphaladarśanāt tadindhanā hy antaragneḥ sthitiḥ tat sattvam ūrjayati taccharīradhātuvyūhabalavarṇendriyaprasādakaraṃ yathoktamupasevyamānaṃ viparītamahitāya sampadyate // Car_1,27.3
[{Āyurvedadīpikā}
kiṃ tadannapānaṃ karotītyāha iṣṭetyādi // 1
iṣṭamiti abhimataṃ hitaṃ ca kiṃvā iṣṭaṃ priyaṃ hitaṃ tu vidhivihitaśabdenaiva prāpyate // 2
vidhir vakṣyamāṇarasavimāne tadetadāhāravidhānam ityādigranthavācyaḥ tathendriyopakramaṇīye nāratnapāṇiḥ ityādinoktaṃ vidhānaṃ tena vidhinā vihitaṃ vidhivihitam // 3
atra varṇādiṣu śabdāgrahaṇamannapāne prāyaḥ śabdasyāvidyamānatvāt // 4
varṇādiṣu yadyat prathamam annapāne gṛhyate tattat pūrvam uktam // 5
rasastu sparśasya paścādgṛhyamāṇo'pi prādhānyakhyāpanārthaṃ sparśasyāgre kṛtaḥ // 6
prāṇinām ityanenaiva labdhe'pi prāṇisaṃjñakānām iti vacanaṃ sthāvaraprāṇipratiṣedhārthaṃ vṛkṣādayo hi vanaspatisattvānukāropadeśācchastre prāṇina uktāḥ na tu loke prāṇisaṃjñakāḥ kiṃtarhi jaṅgamā eva // 7
iha ca manuṣyasyaivādhikṛtatve'pi sāmānyena sakalaprāṇiprāṇahetutayāhārakathanaṃ manuṣavyatirikte'pi prāṇinyāhārasya prāṇajanakatvopadarśanārtham // 8
prāṇamiti prāṇahetutvāt yathāyur ghṛtam // 9
atha kathaṃ tat prāṇamācakṣata ityāha pratyakṣaphaladarśanāditi // 10
pratyakṣeṇaiva hy āhāraṃ vidhinā kurvatāṃ prāṇā anuvartanta iti tathā nirāhārāṇāṃ prāṇā nahy avatiṣṭhanta iti dṛśyata ityarthaḥ // 11
pratyakṣaśabdaś ceha sphuṭapramāṇe vartate yataḥ prāṇānām annakāryatvam anumānagamyameva // 12
ānnakāryatva eva prāṇānāṃ hetumāha tadindhanā hītyādinā // 13
yasmād antaragnisthitiś cānnapānahetunā agnisthitiśca prāṇahetuḥ tato'nnaṃ prāṇā iti bhāvaḥ uktaṃ hi balam ārogyamāyuśca prāṇāścāgnau pratiṣṭhitāḥ // 14
kiṃvā pūrvamannapānasya prāṇahetutvamuktaṃ tadindhanā hītyādināgnihetutvaṃ varṇyate // 15
sattvamūrjayatīti manobalaṃ karoti // 16
dhātuvyūho dhātusaṃghātaḥ // 17
viparītam avidhisevitam // 18]
tasmāddhitāhitāvabodhanārtham annapānavidhim akhile nopadekṣyāmo 'gniveśa /
tat svabhāvād udaktaṃ kledayati lavaṇaṃ viṣyandayati kṣāraḥ pācayati madhu saṃdadhāti sarpiḥ snehayati kṣīraṃ jīvayati māṃsaṃ bṛṃhayati rasaḥ prīṇayati surā jarjarīkaroti sīdhur avadhamati drākṣāsavo dīpayati phāṇitamācinoti dadhi śophaṃ janayati piṇyākaśākaṃ glapayati prabhūtāntarmalo māṣasūpaḥ dṛṣṭiśukraghnaḥ kṣāraḥ prāyaḥ pittalam amlam anyatra dāḍimāmalakāt prāyaḥ śleṣmalaṃ madhuram anyatra madhunaḥ purāṇācca śāliṣaṣṭikayavagodhūmāt prāyastikaṃ vātalamavṛṣyaṃ cānyatra vegāgrāmṛtāpaṭolapattrāt prāyaḥ kaṭukaṃ vātalam avṛṣyaṃ cānyatra pippalīviśvabheṣajāt // Car_1,27.4
[{Āyurvedadīpikā}
annapānaṃ vidhīyate yena taṃ vidhiṃ dravyaguṇakarmarūpaṃ tathā caraśarīrāvayavādirūpaṃ cākhilena kārtsnyenopadekṣyāmaḥ // 1
yadyapi ceha dravyaṃ prati prati guṇakarmabhyāṃ na nirdekṣyati vakṣyati hi annapānaikadeśo'yamuktaḥ prāyopayogikaḥ iti tathāpyanuktānām api dravyāṇāṃ caraśarīrāvayavādyupadeśena tathā pūrvādhyāyoktapārthivādidravyaguṇakarmakathanena ca tadvidhānamapyuktaṃ bhavatītyata uktamakhileneti vakṣyati hi yathā nānauṣadhaṃ kiṃcid deśajānāṃ vaco yathā // 2
dravyaṃ tu tattathā vācyamanuktamiha yad bhavet tathā caraḥ śarīrāvayavāḥ ityādi kiṃvā vidhiśabdo 'śitapītalīḍhakhāditaprakāravācī tena cāśitādayaḥ sarva evākhilena vācyaḥ tatkāraṇabhūtāni tu dravyāṇi raktaśālyādīnyekadeśenoktāni ato vakṣyati annapānaikadeśo'yamuktaḥ iti // 3
annapāne ca vaktavye yaddravyaṃ prāya upayujyate tasya sāmānyaguṇamabhidhāya vargasaṃgraheṇa guṇamupadekṣyati // 4
udakābhidhānaṃ cāgre kṛtam udakasyānne pāne ca vyāpriyamāṇatvāt // 5
tad ityudāharaṇaṃ kiṃvā sa svabhāvo yasya sa tatsvabhāvaḥ tasmāt kledanasvabhāvād ityarthaḥ // 6
yadyapi udakamāśvāsakarāṇāṃ jalaṃ stambhanānām ityuktaṃ tathāpīhānuktakledanakarmābhidhānārthaṃ punarucyate // 7
iha jalalavaṇādīnāṃ yat karmocyate tatteṣāmitarakarmabhyaḥ pradhānaṃ jñeyam agryādhikāre tu tatkarmakartṛdravyāntarapraśastatā jñeyā // 8
kṣāraḥ pacantamagniṃ pācayati tena pācayatīti hetau ṇic // 9
snehayatītyādau tu tatkaroti tadācaṣṭe iti ṇic // 10
saṃdadhātīti viśliṣṭāni tvaṅmāṃsādīni saṃśleṣayati // 11
rasaḥ māṃsarasaḥ // 12
prīṇayatīti kṣīṇān puṣṇāti na tv atibṛhattvaṃ karoti tena māṃsakarmaṇā bṛṃhaṇena samaṃ naikyam // 13
jarjarīkarotīti ślathamāṃsādyupacayaṃ karoti yad uktaṃ hārīte surā jarjarīkarotyasṛṅmedobāhulyāt iti tathā hy atraivoktaṃ surā kṛśānāṃ puṣṭyartham iti // 14
avadhamayatīti vilikhatītyarthaḥ anekārthatvād dhātūnāṃ vacanaṃ hi lekhanaḥ śītarasikaḥ iti tathā hārīte 'pyuktaṃ sīdhur avadhamayati vāyvagniprabodhanāt iti // 15
ācinoti doṣān iti śeṣaḥ tantrāntaravacanaṃ hi vātapittakaphāṃstasmādācinoti ca phāṇitam iti // 16
piṇyākaḥ tilakalkaḥ nighaṇṭukāras tv āha piṇyāko haritaśigruḥ // 17

glapayati harṣakṣayaṃ karoti // 18
prabhūtāntarmalasya purīṣasya kartā prabhūtāntarmalaḥ yadyapi māṣo bahumalaḥ iti vakṣyati tathāpi māṣavikṛteḥ sūpasyeha guṇakathanaṃ tena na punaruktaṃ na cāvaśyaṃ prakṛtidharmo vikṛtimanugacchati yataḥ saktūnāṃ siddhapiṇḍikā gurvī eva bhavati tasmān māṣavikṛtāv api malavṛddhidarśanārtham etadabhidhānam // 19
kṣārasya pācanatvaṃ guṇo'bhihitaḥ iha tu dṛṣṭiśukraghnatvaṃ doṣa iti pṛthagucyate // 20
prāyaḥ pittalamiti viśeṣeṇānyebhyo lavaṇakaṭukebhyo'mlaṃ pittalam // 21
evamanyatrāpi prāyaḥśabdo viśeṣārtho vācyaḥ kiṃvā prāyaḥśabdo'mlena sambadhyate // 22
atra pittam ādāv amlajanyatayoktaṃ doṣaprādhānyasyāniyatatvāt uktaṃ hi na te pṛthak pittakaphānilebhya iti tathā samapittānilakaphā iti kiṃvā pittoṣmā vahniḥ sa cehānnapānapacane pradhānaṃ yaduktaṃ yadannaṃ dehadhātvojobalavarṇādipoṣakam // 23
tatrāgnir hetur āhārān nahy apakvād rasādayaḥ iti teneha vahnikāraṇapittajanakam evādāv ucyate yataśca pittajanakamagre vaktavyam ato rasapradhānamapi madhuro nādāv uktaḥ // 24
madhuna iti vicchedapāṭhena navānavasya madhunaḥ kaphākartṛtvaṃ darśayati // 25
iha ca ṣaḍrasasyaiva kathanametattrayeṇaiva anuktānāṃ lavaṇatiktakaṣāyāṇām api pākadvārā grahaṇāt yato lavaṇaḥ pākāt prāyo madhuraḥ tiktakaṣāyau kaṭukau pākato bhavataḥ // 26
prāyaḥ sarvaṃ tiktam ityādistu grantho hārītīyaḥ iha kenāpi pramādāl likhitaḥ // 27]
paramato vargasaṃgraheṇāhāradravyāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ // Car_1,27.5
śūkadhānyaśamīdhānyamāṃsaśākaphalāśrayān /
vargān haritamadyāmbugorasekṣuvikārikān // Car_1,27.6
daśa dvau cāparau vargau kṛtānnāhārayoginām /
rasavīryavipākaiśca prabhāvaiśca pracakṣmahe // Car_1,27.7
[{Āyurvedadīpikā}
vargeṇa śūkadhānyādīnām āhāradravyāṇāṃ saṃgraho vargasaṃgrahaḥ // 1
rasavīryetyādau prabhāvo'lpaviṣayatayā pṛthakpaṭhitaḥ // 2
rasādinirdeśaśca yathāyogyatayā jñeyaḥ tena na sarvadravye sarvarasādyabhidhānaṃ bhaviṣyati // 3
atra śūkadhānyam ādāv āhārapradhānatvāt śūkavanti dhānyāni śūkadhānyāni // 4]
raktaśālir mahāśāliḥ kalamaḥ śakunāhṛtaḥ /
tūrṇako dīrghaśūkaś ca gauraḥ pāṇḍukalāṅgulau // Car_1,27.8
sugandhako lohavālaḥ sārivākhyaḥ pramodakaḥ /
pataṃgas tapanīyaśca ye cānye śālayaḥ śubhāḥ // Car_1,27.9
śītā rase vipāke ca madhurāścālpamārutāḥ /
baddhālpavarcasaḥ snigdhā bṛṃhaṇāḥ śukralāḥ // Car_1,27.10
raktaśālirvarasteṣāṃ tṛṣṇāghnas trimalāpahaḥ /
mahāṃstasyānu kalamastasyāpyanu tataḥ pare // Car_1,27.11
yavakā hāyanāḥ pāṃsuvāpyanaiṣadhakādayaḥ /
śālīnāṃ śālayaḥ kurvantyanukāraṃ guṇāguṇaiḥ // Car_1,27.12
[{Āyurvedadīpikā}
iha ca dravyanāmāni nānādeśaprasiddhāni tena nāmajñāne sāmarthyaṃ tathābhūtaṃ nāstyevānyeṣām api ṭīkākṛtāṃ tena deśāntaribhyo nāma prāyaśo jñeyaṃ yattu pracarati gauḍe tal likhiṣyāmo 'nyadeśaprasiddhaṃ ca kiṃcit // 1
kalamo vedāgrahāreṣu svanāmaprasiddhaḥ // 2
śakunāhṛtaḥ śrāvastyāṃ vakranāmnā prasiddhaḥ // 3
raktaśāliḥ prasiddha eva // 4
mahāśālirmagadhe prasiddhaḥ // 5
atra ca śālirhaimantikaṃ dhānyaṃ ṣaṣṭikādayaśca graiṣmikāḥ vrīhayaḥ śāradā iti vyavasthā // 6
raktaśālyādīnāṃ madhurapākitve'pi baddhavarcastvaṃ prabhāvādeva // 7
mahāṃstasyānviti raktaśāleranu tena raktaśāliguṇā mahāśāler manāgalpāḥ evaṃ tasyānu kalama ityatrāpi vācyam // 8
tasyeti mahāśāleḥ // 9

tataḥ pare iti śakunāhṛtādayaḥ uttarottaramalpaguṇā ityarthaḥ // 10
guṇāguṇair iti śālīnāṃ raktaśālyādīnāṃ ye guṇās tṛṣṇāghnatvatrimalāpahatvādayaḥ teṣām aguṇais tadguṇaviparītair doṣair yavakādayo 'nukāraṃ kurvanti tataśca yavakās tṛṣṇātrimalādikarā iti // 11
guṇaśabdaśceha praśaṃsāyām // 12]
śītaḥ snigdho'guruḥ svādus tridoṣaghnaḥ sthirātmakaḥ /
ṣaṣṭikaḥ pravaro gauraḥ kṛṣṇagaurastato'nu ca // Car_1,27.13
varakoddālakau cīnaśāradojjvaladardurāḥ /
gandhanāḥ kuruvindāśca ṣaṣṭikālpāntarā guṇaiḥ // Car_1,27.14
madhuraścāmlapākaśca vrīhiḥ pittakaro guruḥ /
bahupurīṣoṣmā tridoṣas tv eva pāṭalaḥ // Car_1,27.15
[{Āyurvedadīpikā}
ṣaṣṭikaguṇe 'kārapraśleṣād agururiti boddhavyaṃ mātrāśitīye ṣaṣṭiko laghuḥ paṭhitaḥ // 1
tato'nu ceti gauraṣaṣṭikād alpāntaraguṇaḥ // 2
varakoddālakādayaḥ ṣaṣṭikaviśeṣāḥ kecit kudhānyāni varakādīni vadanti // 3
vrīhiriti śāradāśudhānyasya saṃjñā // 4
pāṭalo vrīhiviśeṣaḥ // 5
tantrāntare'pi paṭhyate tridoṣastveva pāṭalaḥ iti suśrute pāṭalaśabdenaitadvyatirikto dhānyaviśeṣo jñeyaḥ tena tadguṇakathanena neha virodhaḥ // 6]
sakoradūṣaḥ śyāmākaḥ kaṣāyamadhuro laghuḥ /
vātalaḥ kaphapittaghnaḥ śītaḥ saṃgrāhiśoṣaṇaḥ // Car_1,27.16
hastiśyāmākanīvāratoyaparṇīgavedhukāḥ /
praśāntikāmbhaḥsyāmākalauhityāṇupriyaṅgavaḥ // Car_1,27.17
mukundo jhiṇṭigarmūṭī varukā varakāstathā /
śibirotkaṭajūrṇāhvāḥ śyāmākasadṛśā guṇaiḥ // Car_1,27.18
[{Āyurvedadīpikā}
koradūṣādayaḥ kudhānyaviśeṣāḥ // 1
koradūṣaḥ kodravaḥ koradūṣasya kevalasya śleṣmapittaghnatvaṃ tena yaduktaṃ raktapittanidāne yadā janturyavakoddālakakoradūṣaprāyāṇy annāni bhuṅkte ityādinā pittakartṛtvaṃ koradūṣasya tat tatraivoktaniṣpāvakāñjikādiyuktasya saṃyogamahimnā boddhavyam // 2
śyāmākādayo'pi tṛṇadhānyaviśeṣāḥ // 3
hastiśyāmākaḥ śyāmākabheda eva nīvāra uḍikā gavedhuko ghuluñcaḥ sa grāmyāraṇyabhedena dvividhaḥ // 4
praśāntikā uḍikaiva sthalajā raktaśūkā ambhaḥśyāmākā jalajā oḍikā loke ḍe ityucyate priyaṅguḥ kāṅganī iti prasiddhā // 5
mukundo vākasatṛṇa iti varukaḥ śaṇabījaṃ varakaḥ śyāmabījaṃ śibiras tīrabhuktau siddhaka ityucyate jūrṇāhvo jonāra iti khyātaḥ // 6]
rūkṣaḥ śīto'guruḥ svādurbahuvātaśakṛdyavaḥ /
sthairyakṛtsakaṣāyaśca balyaḥ śleṣmavikāranut // Car_1,27.19
rūkṣaḥ kaṣāyānuraso madhuraḥ kaphapittahā /
medaḥkrimiviṣaghnaśca balyo veṇuyavo mataḥ // Car_1,27.20
[{Āyurvedadīpikā}
yavasya gurorapi bahuvātatvaṃ rūkṣatvāt kiṃvā suśrute yavo laghuḥ paṭhitaḥ tenātrāpyagururiti mantavyaṃ balyaśca srotaḥśuddhikaratvāt prabhāvādvā // 1
asya ca śītamadhurakaṣāyatvenānuktamapi pittahantṛtvaṃ labhyata eva tena suśrute kaphapittahantā ityuktamupapannam // 2]
saṃdhānakṛd vātaharo godhūmaḥ svāduśītalaḥ /
jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ snigdhaḥ sthairyakaro guruḥ // Car_1,27.21
nāndīmukhī madhūlī ca madhurasnigdhaśītale /
ityayaṃ śūkadhānyānāṃ pūrvo vargaḥ samāpyate // Car_1,27.22

[{Āyurvedadīpikā}
godhūmasya svāduśītasnigdhādiguṇopayogāc chleṣmakartṛtvaṃ bhavatyeva ata eva suśrute śleṣmakara ityuktam // 1
yattu vasante kaphapradhāne yavagodhūmabhojanaḥ ityuktaṃ tat purāṇagodhūmābhiprāyeṇa purāṇaśca godhūmaḥ kaphaṃ na karotītyuktam eva prāyaḥ śleṣmalaṃ madhuram ityādinā granthenātraivādhyāye // 2
nandīmukhī yavikā madhūlī godhūmabhedaḥ /
ityayamatra // 3
iti prakārārthaḥ // 4
samāpta iti vaktavye samāpyata iti yat karoti tena jñāpayati yat bahudravyatvān nāyaṃ samāpto gaṇaḥ kiṃtu yathā kathaṃcit prasiddhaguṇakathanena samāpyate // 5
evamanyatrāpi ṣaṣṭho vargaḥ samāpyata ityādau vyākhyeyam // 6]
kaṣāyamadhuro rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭur laghuḥ /
viśadaḥ śleṣmapittaghno mudgaḥ sūpyottamo mataḥ // Car_1,27.23
vṛṣyaḥ paraṃ vātaharaḥ snigdhoṣṇo madhuro guruḥ /
balyo bahumalaḥ puṃstvaṃ māṣaḥ śīghraṃ dadāti ca // Car_1,27.24
rājamāṣaḥ saro rucyaḥ kaphaśukrāmlapittanut /
tatsvādurvātalo rūkṣaḥ kaṣāyo viśado guruḥ // Car_1,27.25
uṣṇāḥ kaṣāyāḥ pāke'mlāḥ kaphaśukrānilāpahāḥ /
kulatthā grāhiṇaḥ kāsahikkāśvāsārśasāṃ hitāḥ // Car_1,27.26
madhurā madhurāḥ pāke grāhiṇo rūkṣaśītalāḥ /
makuṣṭhakāḥ praśasyante raktapittajvarādiṣu // Car_1,27.27
caṇakāśca masūrāśca khaṇḍikāḥ sahareṇavaḥ /
laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ // Car_1,27.28
pittaśleṣmaṇi śasyante sūpeṣvālepaneṣu ca /
teṣāṃ masūraḥ saṃgrāhī kalāyo vātalaḥ param // Car_1,27.29
snigdhoṣṇo madhurastiktaḥ kaṣāyaḥ kaṭukastilaḥ /
tvacyaḥ keśyaśca balyaśca vātaghnaḥ kaphapittakṛt // Car_1,27.30
madhurāḥ śītalā gurvyo balaghnyo rūkṣaṇātmikāḥ /
sasnehā balibhir bhojyā vividhāḥ śimbijātayaḥ // Car_1,27.31
śimbī rūkṣā kaṣāyā ca koṣṭhe vātaprakopinī /
na ca vṛṣyā na cakṣuṣyā viṣṭabhya ca vipacyate // Car_1,27.32
āḍhakī kaphapittaghnī vātalā kaphavātanut /
avalgujaḥ saiḍagajo niṣpāvā vātapittalāḥ // Car_1,27.33
kākāṇḍomātmaguptānāṃ māṣavat phalam ādiśet /
dvitīyo'yaṃ śamīdhānyavargaḥ prokto maharṣiṇā // Car_1,27.34
[{Āyurvedadīpikā}
dhānyatvena śamīdhānyavarge'bhidhātavye pradhānatvānmudgo nirucyate // 1
sūpyaṃ sūpayogyaṃ śamīdhānyaṃ tatrottamaḥ sūpyottamaḥ // 2
vṛṣya ityādimāṣaguṇe snigdhoṣṇamadhuratvādiguṇayogādeva vātaharatve labdhe punastadabhidhānaṃ viśeṣavātahantṛtvapratipādanārtham evamanyatrāpyevaṃjātīye vyākhyeyam // 3
puṃstvaṃ śukram // 4
śīghramiti vacanena śukrasrutikaratvalakṣaṇamapi vṛṣyatvaṃ māṣasya darśayati śukrasrutikaraṃ ca vṛṣyaśabdenocyata eva vacanaṃ hi śukrasrutikaraṃ kiṃcit kiṃcit śukravivardhanam // 5
srutivṛddhikaraṃ kiṃcittrividhaṃ vṛṣyamucyate iti tadevaṃ sampūrṇavṛṣyatvaṃ māṣe boddhavyam // 6
rājamāṣaguṇakathane tatsvāduriti māṣavatsvāduḥ kiṃvā rūkṣaścetyādi pāṭhāntaram // 7

uṣṇa ityādinā kulatthaguṇaḥ kulatthaśca śuklakṛṣṇacitralohitabhedena caturvidho bhavati tathā grāmyavanyabhedena ca dvividho'pi ata eva tantrāntare vanyaḥ kulatthastadvacca viśeṣān netraroganut ityuktam // 8
makuṣṭako moṭha iti khyātaḥ // 9
caṇakaḥ prasiddhaḥ // 10
khaṇḍikā tripuṭakalāyaḥ hareṇuḥ vartulakalāyaḥ // 11
kalāyo vātala iti tripuṭakalāyaḥ // 12
tilaguṇo yadyapi viśeṣeṇa noktaḥ tathāpi pradhāne kṛṣṇatile jñeyaḥ uktaṃ hi suśrute tileṣu sarveṣvasitaḥ pradhāno madhyaḥ sito hīnatarās tato'nye iti // 13
vividhāḥ śimbījātaya iti kṛṣṇapītaraktaśvetakuśimbībhedā ityarthaḥ /
śimbī rūkṣā ityādi kecit paṭhanti // 14
āḍhakī tuvarī vātaleti chedaḥ // 15
kaphavātanud avalgujaiḍagajayor bījasya guṇaḥ // 16
niṣpāvo vallaḥ // 17
kākāṇḍaḥ śūkaraśimbiḥ umā atasī ūrṇāṃpāṭhapakṣe tasyaivorṇā // 18
śamīdhānyavarga ityatra śamī śimbiḥ tadantargataṃ dhānyam // 19]
gokharāśvataroṣṭrāśvadvīpisiṃharkṣavānarāḥ /
vṛko vyāghrastarakṣuśca babhrumārjāramūṣikāḥ // Car_1,27.35
lopāko jambukaḥ śyeno vāntādaścāṣavāyasau /
śaśaghnī madhuhā bhāso gṛdhrolūkakuliṅgakāḥ // Car_1,27.36
dhūmikā kuraraśceti prasahā mṛgapakṣiṇaḥ /
[{Āyurvedadīpikā}
sūpyānantaraṃ māṃsasya vyañjanatvena prādhānyān māṃsavargābhidhānam // 1
kharaḥ gardabhaḥ aśvataraḥ vegasaraḥ sa cāśvāyāṃ kharājjātaḥ dvīpī citravyāghraḥ ṛkṣaḥ bhallūkaḥ // 2
vṛkaḥ kukkurānukārī paśuśatruḥ tarakṣuḥ vyāghrabhedaḥ taraccha iti khyātaḥ babhruḥ atilomaśaḥ kukkuraḥ parvatopakaṇṭhe bhavati kecid bṛhannakulam āhuḥ // 3
lopākaḥ svalpaśṛgālo mahālāṅgūlaḥ // 4
śyenaḥ pakṣī prasiddhaḥ // 5
vāntādaḥ kukkuraḥ // 6
cāṣaḥ kanakavāyasa iti khyātaḥ // 7
śaśaghnī pāñjiḥ iti khyātā // 8
bhāsaḥ bhasmavarṇaḥ pakṣī śikhāvān prasahavarge // 9
kuliṅgaḥ kālacaṭakaḥ // 10]
śvetaḥ śyāmaścitrapṛṣṭhaḥ kālakaḥ kākulīmṛgaḥ // Car_1,27.37
kūrcikā cillaṭo bheko godhā śallakagaṇḍakau /
kadalī nakulaḥ śvāviditi bhūmiśayāḥ smṛtāḥ // Car_1,27.38
[{Āyurvedadīpikā}
kākulīmṛgaḥ māluyāsarpa iti khyātaḥ tasya śveta ityādayaś catvāro bhedāḥ // 1
kūrcikā saṃkucaḥ // 2
cillaṭaḥ ciyāraḥ // 3
śallako mahāśakalī śalaka iti khyātaḥ gaṇḍakaḥ godhābhedaḥ // 4
kadalī kadalīhaṭṭa iti khyātaḥ // 5
śvāvit sejjaka iti khyātaḥ // 6
bhūmiśayā bileśayāḥ // 7]

sṛmaraścamaraḥ khaḍgo mahiṣo gavayo gajaḥ /
nyaṅkur varāhaścānūpā mṛgāḥ sarve rurustathā // Car_1,27.39
[{Āyurvedadīpikā}
sṛmaraḥ mahāśūkaraḥ // 1
camaraḥ keśamṛtyuḥ // 2
khaḍgaḥ gaṇḍakaḥ // 3
gavayaḥ gavākāraḥ // 4
nyaṅkuḥ nyaṅkuśo hariṇaḥ // 5
ruruḥ bahuśṛṅgo hariṇaḥ // 6]
kūrmaḥ karkaṭako matsyaḥ śiśumāras timiṅgilaḥ /
śuktiśaṅkhodrakumbhīraculukīmakarādayaḥ // Car_1,27.40
[{Āyurvedadīpikā}
śiśumāraḥ gotuṇḍanakraḥ // 1
timiṅgilaḥ sāmudro mahāmatsyaḥ // 2
śuktiḥ muktāprabhavo jantuḥ ūdraḥ jalabiḍālaḥ kumbhīraḥ ghaṭikāvān culukī śuśu iti khyātaḥ // 3
śiśumārādīnāṃ matsyagrahaṇena grahaṇe prāpte viśeṣavyavahārārthaṃ punarabhidhānam // 4]
iti vāriśayāḥ proktā vakṣyante vāricāriṇaḥ /
haṃsaḥ krauñco balākā ca bakaḥ kāraṇḍavaḥ plavaḥ // Car_1,27.41
śarāriḥ puṣkarāhvaśca kesarī maṇituṇḍakaḥ /
mṛṇālakaṇṭho madguśca kādambaḥ kākatuṇḍakaḥ // Car_1,27.42
utkrośaḥ puṇḍarīkākṣo megharāvo 'mbukukkuṭī /
ārā nandīmukhī vāṭī sumukhāḥ sahacāriṇaḥ // Car_1,27.43
rohiṇī kāmakālī ca sāraso raktaśīrṣakaḥ /
cakravākastathānye ca khagāḥ santyambucāriṇaḥ // Car_1,27.44
[{Āyurvedadīpikā}
haṃsaś caturvidho 'pi rājahaṃsādir grāhyaḥ // 1
krauñcaḥ koñca iti khyātaḥ // 2
bakaḥ pāṇḍurapakṣaḥ // 3
balākā śuklā // 4
kāraṇḍavaḥ kākavaktraḥ // 5
plavaḥ svanāmaprasiddhaḥ prasevagalaḥ // 6
śarāriḥ śarālī iti loke // 7
madguḥ pānīyakākaḥ // 8
kādambaḥ kalahaṃsaḥ // 9
kākatuṇḍakaḥ śvetakāraṇḍavaḥ // 10
utkrośaḥ kurala iti khyātaḥ // 11
puṇḍarīkākṣaḥ puṇḍaraḥ // 12
megharāvaḥ meghanādaḥ // 13
megharāvaścātaka ityanye tanna tasya vāricaratvābhāvāt // 14
ambukukkuṭī jalakukkuṭī // 15

ārā svanāmakhyātā // 16
nandīmukhī patrāṭī // 17
sārasaḥ prasiddhaḥ // 18
raktaśīrṣakaḥ sārasabhedo lohitaśirāḥ // 19
ambucāriṇa iti jale plavanta ityarthaḥ // 20]
pṛṣataḥ śarabho rāmaḥ śvadaṃṣṭro mṛgamātṛkā /
śaśoraṇau kuraṅgaśca gokarṇaḥ koṭṭakārakaḥ // Car_1,27.45
cāruṣko hariṇaiṇau ca śambaraḥ kālapucchakaḥ /
ṛṣyaśca varapotaśca vijñeyā jāṅgalā mṛgāḥ // Car_1,27.46
[{Āyurvedadīpikā}
pṛṣataḥ citrahariṇaḥ // 1
śarabhaḥ aṣṭāpada uṣṭrapramāṇo mahāśṛṅgaḥ pṛṣṭhagatacatuṣpādaḥ kāśmīre prasiddhaḥ // 2
rāmaḥ himālaye mahāmṛgaḥ // 3
śvadaṃṣṭraḥ caturdaṃṣṭraḥ kārttikapure prasiddhaḥ // 4
mṛgamātṛkā svalpā pṛthūdarā hariṇajātiḥ // 5
kuraṅgaḥ hariṇabhedaḥ // 6
gokarṇaḥ gomukhahariṇaviśeṣaḥ // 7
hariṇaḥ tāmravarṇaḥ eṇaḥ kṛṣṇasāraḥ // 8
ṛṣyaḥ nīlāṇḍo hariṇaḥ // 9
cāruṣkādayo'pi hariṇabhedā eva // 10
śaśastu suśrute bileśayeṣu paṭhitaḥ tadadūrāntarārtham // 11]
lāvo vartīrakaścaiva vārtīkaḥ sakapiñjalaḥ /
cakoraścopacakraśca kukkubho raktavartmakaḥ // Car_1,27.47
lāvādyā viṣkirāstvete vakṣyante vartakādayaḥ /
vartako vartikā caiva barhī tittirikukkuṭau // Car_1,27.48
kaṅkaśārapadendrābhagonardagirivartakāḥ /
krakaro'vakaraścaiva vāraḍaśceti viṣkirāḥ // Car_1,27.49
[{Āyurvedadīpikā}
lāvaḥ prasiddhaḥ // 1
vartīraḥ kapiñjalabhedaḥ // 2
kapiñjalo gauratittiriḥ // 3
vārtīkaḥ caṭakabhedaḥ saṃghātacārī // 4
upacakraḥ cakorabhedaḥ // 5
kukkubhaḥ prasiddhaḥ raktavartmaka iti kukkubhaviśeṣaṇaṃ tena sthūlakukkubho gṛhyate // 6
vartakaḥ vaṭṭahī iti khyātaḥ // 7
vārtikā svalpapramāṇā jātyantarameva kecit tu vartakastriyaṃ vartikāṃ vadanti asyāśca grahaṇaṃ strīliṅgabhede'pi viśeṣalāghavapratiṣedhārtham anyathā strītvena vartikādvartikāyā lāghavaṃ syāt // 8
barhī mayūraḥ // 9
śārapadendrābhaḥ mallakaṅkaḥ // 10
gonardo ghoḍākaṅka iti khyātaḥ // 11
krakaraḥ prasiddhaḥ // 12

lāvādivartikādiviṣkiragaṇadvayakaraṇaṃ guṇabhedakathanārtham // 13]
śatapattro bhṛṅgarājaḥ koyaṣṭir jīvajīvakaḥ /
kairātaḥ kokilo'tyūho gopāputraḥ priyātmajaḥ // Car_1,27.50
laṭṭā laṭūṣako babhrur vaṭahā ḍiṇḍimānakaḥ /
jaṭī dundubhipākkāralohapṛṣṭhakuliṅgakāḥ // Car_1,27.51
kapotaśukasāraṅgāś ciraṭīkaṅkuyaṣṭikāḥ /
sārikā kalaviṅkaśca caṭako'ṅgāracūḍakaḥ // Car_1,27.52
pārāvataḥ pāṇḍavika ityuktāḥ pratudā dvijāḥ /
[{Āyurvedadīpikā}
śatapattraḥ kāṣṭhakukkuṭakaḥ // 1
bhṛṅgarājaḥ prasiddho bhramaravarṇaḥ koyaṣṭiḥ koḍā iti khyātaḥ // 2
jīvañjīvakaḥ viṣadarśanamṛtyuḥ // 3
atyūhaḥ ḍāhukaḥ dātyūha iti vā pāṭhaḥ sa ca prasiddhaḥ // 4
laṭṭā pheñcāko raktapucchādhobhāgaḥ laṭūṣako'pi tadbhedaḥ // 5
ḍiṇḍimānakaḥ ḍiṇḍimavad utkaṭadhvaniḥ // 6
kuliṅga iti vanacaṭakākāraḥ pītamastakaḥ vāe iti loke // 7
kalaviṅkaḥ grāmyacaṭakaḥ // 8
caṭakastu devakulacaṭakaḥ svalpapramāṇaḥ // 9
yānyatrānuktānyaprasiddhāni tāni tadvidbhyo deśāntarebhyaśca jñeyāni // 10]
prasahya bhakṣayantīti prasahāstena saṃjñitāḥ // Car_1,27.53
bhūśayā bilavāsitvād ānūpānūpasaṃśrayāt /
jale nivāsājjalajā jalecaryāj jalecarāḥ // Car_1,27.54
sthalajā jāṅgalāḥ proktā mṛgā jāṅgalacāriṇaḥ /
vikīrya viṣkirāśceti pratudya pratudāḥ smṛtāḥ // Car_1,27.55
yoniraṣṭavidhā tv eṣā māṃsānāṃ parikīrtitā /
[{Āyurvedadīpikā}
prasahādisaṃjñāniruktyā lakṣaṇamāha // 1
prasahyeti haṭhāt // 2
ānūpānūpasaṃśrayāditi pūrvatrāsiddhavidher anityatvenānūpā ityatra yalopasya siddhatvenaiva saṃhitā jñeyā // 3
jalecaryāditi jalavāsinām eva haṃsādīnāṃ jale caraṇamātratvaṃ boddhavyam // 4
sthalajā ityukte gajādiṣvapi sthalajāteṣu prasaktiḥ syādityāha jāṅgalacāriṇa iti // 5
vikīryetyatra bhakṣayanti iti śeṣaḥ evaṃ pratudyetyatrāpi pratudyeti bahudhābhihatya // 6]
prasahā bhūśayānūpavārijā vāricāriṇaḥ // Car_1,27.56
gurūṣṇasnigdhamadhurā balopacayavardhanāḥ /
vṛṣyāḥ paraṃ vātaharāḥ kaphapittavivardhanāḥ // Car_1,27.57
hitā vyāyāmanityebhyo narā dīptāgnayaśca ye /
prasahānāṃ viśeṣeṇa māṃsaṃ māṃsāśināṃ bhiṣak // Car_1,27.58
jīrṇārśograhaṇīdoṣaśoṣārtānāṃ prayojayet /
lāvādyo vaiṣkiro vargaḥ pratudā jāṅgalā mṛgāḥ // Car_1,27.59
laghavaḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā hitā nṛṇām /

pittottare vātamadhye saṃnipāte kaphānuge // Car_1,27.60
viṣkirā vartakādyāstu prasahālpāntarā guṇaiḥ /
[{Āyurvedadīpikā}
prasahā dvividhā māṃsādā vyāghraśyenādayaḥ tathā amāṃsādāśca gavādayaḥ tena māṃsādānāṃ viśeṣamāha prasahānām ityādi // 1
jīrṇatvenārśaḥprabhṛtīnāṃ cirānubandhaṃ darśayati // 2
pratudā ityatra tathā jāṅgalā ityatra cakāro luptanirdiṣṭaḥ // 3
kaphānuge iti chedaḥ // 4]
nātiśītagurusnigdhaṃ māṃsam ājam adoṣalam // Car_1,27.61
śarīradhātusāmānyād anabhiṣyandi bṛṃhaṇam /
māṃsaṃ madhuraśītatvād guru bṛṃhaṇamāvikam // Car_1,27.62
yonāv ajāvike miśragocaratvādaniścite /
[{Āyurvedadīpikā}
śarīradhātusāmānyāditi manuṣyamāṃsasamānatvāt // 1
etena śītagurusnigdhatvena yuktam apyājamāṃsaṃ śarīradhātusāmyāt kaphaṃ na karotītyuktaṃ bhavati // 2
āvikaṃ māṃsaṃ madhuraśītatvena pittaharamapi boddhavyam ata eva śaradvidhāv apyuktam urabhraśarabhān iti // 3
raktapittanidāne tu varāhamahiṣetyādinā dravyāntarasaṃyuktasyaivāvikamāṃsasya raktapittakartṛtvaṃ jñeyam // 4
yonāv iti prasahādyaṣṭavidhajātau // 5
miśragocaratvāditi kadācidanūpasevanāt kadācid dhanvasevanāt kadācid ubhayasevanād ajāvyor aniścitayonitvam ityarthaḥ // 6
atra aniścite iti yoniviśeṣaṇaṃ kiṃvā ajā ca avī ca ete aniścite // 7
nanu yadyevaṃ tadā tittirirapi dhanvānūpasevanānna viṣkiragaṇe paṭhanīyaḥ // 8
naivaṃ tittirijātiviśeṣasya dhanvānūpayor niyamena niṣevaṇād guṇaniyamaḥ pāryate kartum avyajayostu niyamo'yaṃ nāsti yataḥ kecidajāvī dhanvamātracare keciccānūpamātracare keciccobhayamātracare tena tayor niyamacarakṛto yonibhedaḥ kartuṃ na pāryate // 9]
sāmānyenopadiṣṭānāṃ māṃsānāṃ svaguṇaiḥ pṛthak // Car_1,27.63
keṣāṃcid guṇavaiśeṣyād viśeṣa upadekṣyate /
darśanaśrotramedhāgnivayovarṇasvarāyuṣām // Car_1,27.64
barhī hitatamo balyo vātaghno māṃsaśukralaḥ /
gurūṣṇasnigdhamadhurāḥ svaravarṇabalapradāḥ // Car_1,27.65
bṛṃhaṇāḥ śukralāścoktā haṃsā mārutanāśanāḥ /
snigdhāścoṣṇāścavṛṣyāś ca bṛṃhaṇāḥ svarabodhanāḥ // Car_1,27.66
balyāḥ paraṃ vātaharāḥ svedanāścaraṇāyudhāḥ /
gurūṣṇo madhuro nātidhanvānūpaniṣevaṇāt // Car_1,27.67
tittiriḥ saṃjayecchīghraṃ trīn doṣānanilolbaṇān /
pittaśleṣmavikāreṣu sarakteṣu kapiñjalāḥ // Car_1,27.68
mandavāteṣu śasyante śaityamādhuryalāghavāt /
lāvāḥ kaṣāyamadhurā laghavo'gnivivardhanāḥ // Car_1,27.69
saṃnipātapraśamanāḥ kaṭukāśca vipākataḥ /
godhā vipāke madhurā kaṣāyakaṭukā rase // Car_1,27.70
vātapittapraśamanī bṛṃhaṇī balavardhanī /
śallako madhurāmlaśca vipāke kaṭukaḥ smṛtaḥ // Car_1,27.71
vātapittakaphaghnaśca kāsaśvāsaharastathā /
kaṣāyaviśadāḥ śītā raktapittanibarhaṇāḥ // Car_1,27.72

vipāke madhurāścaiva kapotā gṛhavāsinaḥ /
tebhyo laghutarāḥ kiṃcitkapotā vanavāsinaḥ // Car_1,27.73
śītāḥ saṃgrāhiṇaścaiva svalpamūtrakarāśca te /
śukamāṃsaṃ kaṣāyāmlaṃ vipāke rūkṣaśītalam // Car_1,27.74
śoṣakāsakṣayahitaṃ saṃgrāhi laghu dīpanam /
caṭakā madhurāḥ snigdhā balaśukravivardhanāḥ // Car_1,27.75
saṃnipātapraśamanāḥ śamanā mārutasya ca /
kaṣāyo viśado rūkṣaḥ śītaḥ pāke kaṭurlaghuḥ // Car_1,27.76
śaśaḥ svāduḥ praśastaśca saṃnipāte 'nilāvare /
madhurā madhurāḥ pāke tridoṣaśamanāḥ śivāḥ // Car_1,27.77
laghavo baddhaviṇmūtrāḥ śītāścaiṇāḥ prakīrtitāḥ /
snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ śramaghnamanilāpaham // Car_1,27.78
varāhapiśitaṃ balyaṃ rocanaṃ svedanaṃ guru /
gavyaṃ kevalavāteṣu pīnase viṣamajvare // Car_1,27.79
śuṣkakāsaśramātyagnimāṃsakṣayahitaṃ ca tat /
snigdhoṣṇaṃ madhuraṃ vṛṣyaṃ māhiṣaṃ guru tarpaṇam // Car_1,27.80
dārḍhyaṃ bṛhattvamutsāhaṃ svapnaṃ ca janayatyapi /
gurūṣṇā madhurā balyā bṛṃhaṇāḥ pavanāpahāḥ // Car_1,27.81
matsyāḥ snigdhāśca vṛṣyāśca bahudoṣāḥ prakīrtitāḥ /
śaivālaśaṣpabhojitvātsvapnasya ca vivarjanāt // Car_1,27.82
rohito dīpanīyaśca laghupāko mahābalaḥ /
varṇyo vātaharo vṛṣyaścakṣuṣyo balavardhanaḥ // Car_1,27.83
medhāsmṛtikaraḥ pathyaḥ śoṣaghnaḥ kūrma ucyate /
khaḍgamāṃsam abhiṣyandi balakṛnmadhuraṃ smṛtam // Car_1,27.84
snehanaṃ bṛṃhaṇaṃ varṇyaṃ śramaghnamanilāpaham /
dhārtarāṣṭracakorāṇāṃ dakṣāṇāṃ śikhināmapi // Car_1,27.85
caṭakānāṃ ca yāni syur aṇḍāni ca hitāni ca /
kṣīṇaretaḥsu kāseṣu hṛdrogeṣu kṣateṣu ca // Car_1,27.86
madhurāṇyavidāhīni sadyobalakarāṇi ca /
śarīrabṛṃhaṇe nānyatkhādyaṃ māṃsādviśiṣyate // Car_1,27.87
iti vargastṛtīyo'yaṃ māṃsānāṃ parikīrtitaḥ /
[{Āyurvedadīpikā}
keṣāṃciditi vakṣyamāṇamayūrādīnām // 1
guṇavaiśeṣyāditi viśiṣṭaguṇaśālitvāt // 2
mayūrasya gurutvasnigdhatvaṃ vartakādigaṇapaṭhitatvenaiva labdhaṃ sat punarucyate viśeṣārtham // 3
evamanyatrāpi gaṇoktaguṇakathanena labdhasya punaḥ kathane vyākhyeyam // 4
caraṇāyudhaḥ kukkuṭaḥ // 5
dhanvānūpaniṣevaṇāditi hetukathanena ya eva dhanvānūpaniṣevī tittiriḥ sa eva yathoktaguṇa iti jñeyam // 6
evamanye 'pi ye gavādayo dhanvānūpaniṣeviṇas te 'pi tittirisamānaguṇā bhavanti tittiristu viśeṣeṇeti tittiriḥ sākṣāduktaḥ // 7
kiṃvā tittirereva evaṃguṇatve dhanvānūpaniṣevaṇaṃ hetuḥ nānyatra gavāder anūpadeśāder iti jñeyam // 8

kapotā gṛhavāsina iti pārāvatāḥ // 9
caṭakā madhurā ityādi kecit paṭhantyeva ye tu na paṭhanti teṣāṃ mate caṭakasya pratudasāmānyaguṇalabdhaṃ vṛṣyatvaṃ tṛptiṃ caṭakamāṃsānāṃ gatvā yo 'nupibet payaḥ ityādivṛṣyaprayogādeva labhyate // 10
mayūrādīnāṃ tu bahavo guṇā gaṇoktaguṇādhikā iti pṛthak pāṭhaḥ kṛtaḥ // 11
māṃsaṃ bṛṃhaṇānām ityanenaivāgryādhikāravacanena māṃsasya bṛṃhaṇatve labdhe śarīrabṛṃhaṇe nānya ityādivacanaṃ prakaraṇaprāptatvena tathā tasyaivārthasya dārḍhyārthaṃ ca jñeyam // 12]
pāṭhāśuṣāśaṭīśākaṃ vāstukaṃ suniṣaṇṇakam // Car_1,27.88
vidyādgrāhi tridoṣaghnaṃ bhinnavarcastu vāstukam /
tridoṣaśamanī vṛṣyā kākamācī rasāyanī // Car_1,27.89
nātyuṣṇaśītavīryā ca bhedinī kuṣṭhanāśinī /
rājakṣavakaśākaṃ tu tridoṣaśamanaṃ laghu // Car_1,27.90
grāhi śastaṃ viśeṣeṇa grahaṇyarśovikāriṇām /
kālaśākaṃ tu kaṭukaṃ dīpanaṃ garaśophajit // Car_1,27.91
laghūṣṇaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ kālāyaṃ śākamucyate /
dīpanī coṣṇavīryā ca grāhiṇī kaphamārute // Car_1,27.92
praśasyate'mlacāṅgerī grahaṇyarśohitā ca sā /
madhurā madhurā pāke bhedinī śleṣmavardhanī // Car_1,27.93
vṛṣyā snigdhā ca śītā ca madaghnī cāpyupodikā /
rūkṣo madaviṣaghnaśca praśasto raktapittinām // Car_1,27.94
madhuro madhuraḥ pāke śītalastaṇḍulīyakaḥ /
maṇḍūkaparṇī vetrāgraṃ kucelā vanatiktakam // Car_1,27.95
karkoṭakāvalgujakau paṭolaṃ śakulādanī /
vṛṣapuṣpāṇi śārṅgeṣṭā kembūkaṃ sakaṭhillakam // Car_1,27.96
nāḍī kalāyaṃ gojihvā vārtākaṃ tilaparṇikā /
kaulakaṃ kārkaśaṃ naimbaṃ śākaṃ pārpaṭakaṃ ca yat // Car_1,27.97
kaphapittaharaṃ tiktaṃ śītaṃ kaṭu vipacyate /
[{Āyurvedadīpikā}
śākānāmapi vyañjanatvenānantaramupadeśaḥ // 1
śuṣā kāsamardaḥ // 2
śaṭī svanāmaprasiddhā // 3
vāstukaṃ ṭaṅkavāstukam // 4
nātyuṣṇaśītavīryeti noṣṇatvaṃ prakarṣaprāptamasyā nāpi śītatvam ityarthaḥ // 5
yattu suśrute tiktā kākamācī vātaṃ śamayati uṣṇavīryatvāt ityuktaṃ tadvīryavādimatena ata eva dravyaguṇe suśrute'pi nātyuṣṇaśītā ityevameva paṭhitam // 6
rājakṣavakaḥ dugdhikā // 7
kālaśākaṃ kāliyā iti khyātaṃ kālākhyam iti kālaśākam evocyate punaḥ anye tu kālāyam iti paṭhanti // 8
maṇḍūkaparṇī maṇimaṇīti khyātā // 9
kucelā akarṇaviddhikābhedaḥ // 10
vanatiktakaṃ pathyasundaram // 11
avalgujo vālgujī // 12
śakulādanī kaṭurohiṇī // 13
śārṅgeṣṭā kākatiktā // 14
kaṭhillakaḥ punarnavā // 15

nāḍī nāḍīcaḥ // 16
kalāyo vartulakalāyaḥ // 17
tilaparṇikā hulahulikā // 18
gojihvā dārvipattrikā // 19
kulakaḥ kāravellakaḥ kecit tu kulakaṃ paṭolabhedam āhuḥ // 20
karkaśaḥ svalpakarkoṭakaḥ // 21]
sarvāṇi sūpyaśākāni phañjī cillī kutumbakaḥ // Car_1,27.98
ālukāni ca sarvāṇi sapattrāṇi kuṭiñjaram /
śaṇaśālmalipuṣpāṇi karbudāraḥ suvarcalā // Car_1,27.99
niṣpāvaḥ kovidāraśca pattūraś cuccuparṇikā /
kumārajīvo loṭṭākaḥ pālaṅkyā māriṣas tathā // Car_1,27.100
kalambanālikāsūryaḥ kusumbhavṛkadhūmakau /
lakṣmaṇā ca prapunnāṭo nalinīkā kuṭherakaḥ // Car_1,27.101
loṇikā yavaśākaṃ ca kuṣmāṇḍakam avalgujam yātukaḥ śālakalyāṇī triparṇī pīluparṇikā // Car_1,27.102
śākaṃ guru ca rūkṣaṃ ca prāyo viṣṭabhya jīryati /
madhuraṃ śītavīryaṃ ca purīṣasya ca bhedanam // Car_1,27.103
svinnaṃ niṣpīḍitarasaṃ snehāḍhyaṃ tat praśasyate /
śaṇasya kovidārasya karbudārasya śālmaleḥ // Car_1,27.104
puṣpaṃ grāhi praśastaṃ ca raktapitte viśeṣataḥ /
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣapadmādipallavāḥ // Car_1,27.105
kaṣāyāḥ stambhanāḥ śītā hitāḥ pittātisāriṇām /
vāyuṃ vatsādanī hanyātkaphaṃ gaṇḍīracitrakau // Car_1,27.106
śreyasī bilvaparṇī ca bilvapattraṃ tu vātanut /
bhaṇḍī śatāvarīśākaṃ balā jīvantikaṃ ca yat // Car_1,27.107
parvaṇyāḥ parvapuṣpyāśca vātapittaharaṃ smṛtam /
laghu bhinnaśakṛttiktaṃ lāṅgalakyuruvūkayoḥ // Car_1,27.108
tilavetasaśākaṃ ca śākaṃ pañcāṅgulasya ca /
vātalaṃ kaṭutiktāmlamadhomārgapravartanam // Car_1,27.109
rūkṣāmlamuṣṇaṃ kausumbhaṃ kaphaghnaṃ pittavardhanam /
trapusairvārukaṃ svādu guru viṣṭambhi śītalam // Car_1,27.110
mukhapriyaṃ ca rūkṣaṃ ca mūtralaṃ trapusaṃ tv ati /
ervārukaṃ ca sampakvaṃ dāhatṛṣṇāklamārtinut // Car_1,27.111
varcobhedīnyalābūni rūkṣaśītagurūṇi ca /
cirbhaṭairvāruke tadvadvarcobhedahite tu te // Car_1,27.112
sakṣāraṃ pakvakūṣmāṇḍaṃ madhurāmlaṃ tathā laghu /
sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ca sarvadoṣanibarhaṇam // Car_1,27.113
[{Āyurvedadīpikā}
sūpyaśākāni māṣaparṇyādīni // 1
phañjī brāhmaṇayaṣṭikā // 2
cillī gauḍavāstukaḥ // 3