ચરક સંહિતા (ટીકા સહિત) · ભાગ 4160

કુતુમ્બકઃ દ્રોણપુષ્પિકા ॥ 4
આલુકાનિ પિણ્ડાલુકાદીનિ ॥ 5
કર્બુદારઃ કાઞ્ચનઃ ॥ 6
સુવર્ચલા સૂર્યભક્તિકા કેચિત્ ફપ્પુકમ્ આહુઃ ॥ 7
પત્તૂરઃ શાલિઞ્ચઃ ॥ 8
ચુચ્ચુપર્ણિકા નાડીચભેદઃ ॥ 9
કુમારજીવઃ જીવશાકમ્ ॥ 10
લોટ્ટાકઃ લોટ્ટામારિષઃ ॥ 11
નાલિકા ગોનાડીચઃ ॥ 12
આસુરી રાજિકા મણ્ડકો વા ॥ 13
વૃકધૂમકઃ ભૂમિશિરીષઃ ॥ 14
લક્ષ્મણા સ્વનામખ્યાતા ॥ 15
નલિની પદ્મમૃણાલં નીલિનીતિ પાઠપક્ષે બુહ્ના ॥ 16
યવશાકં ક્ષેત્રવાસ્તુકમ્ ॥ 17
કૂષ્માણ્ડઃ સર્પચ્છત્ત્રમ્ ॥ 18
અવલ્ગુજમિતિ અવલ્ગુજભેદઃ ॥ 19
યાતુકઃ શુક્લા શાલપર્ણી ॥ 20
શાલકલ્યાણી શાલિઞ્ચભેદઃ ॥ 21
ત્રિપર્ણી હંસપાદિકા ॥ 22
પીલુપર્ણી મોરટકઃ ॥ 23
ગણ્ડીરઃ શમઠઃ ॥ 24
બિલ્વપર્ણી બિલ્વાર્જકમ્ ॥ 25
ભણ્ડી સ્વનામખ્યાતા ॥ 26
પર્વણી પર્વશાકમ્ ॥ 27
પર્વપુષ્પી કુક્કુટી ॥ 28
પઞ્ચાઙ્ગુલઃ ચિત્રૈરણ્ડઃ ॥ 29
એર્વારુકં રાજકર્કટી ॥ 30
કૂષ્માણ્ડકં સુશ્રુતે બાલ્યાદ્યાવસ્થાભેદેન પઠિતં તદ્ અપ્યવિરુદ્ધમ્ એવ યતો બાલમધ્યયોસ્ તત્ર પિત્તહરત્વં કફકરત્વં ચોક્તં તદપીહ પિત્તોત્તરે કફોત્તરે સંનિપાતે બોદ્ધવ્યમ્ ॥ 31]
કેલૂટં ચ કદમ્બં ચ નદીમાષકમ્ ઐન્દુકમ્ ।
વિશદં ગુરુ શીતં ચ સમભિષ્યન્દિ ચોચ્યતે ॥ ચર્_1,27.114
ઉત્પલાનિ કષાયાણિ રક્તપિત્તહરાણિ ચ ।
તથા તાલપ્રલમ્બં સ્યાદ્ ઉરઃક્ષતરુજાપહમ્ ॥ ચર્_1,27.115
ખર્જૂરં તાલશસ્યં ચ રક્તપિત્તક્ષયાપહમ્ ।
તરૂટબિસશાલૂકક્રૌઞ્ચાદનકશેરુકમ્ ॥ ચર્_1,27.116
શૃઙ્ગાટકાઙ્કલોડ્યં ચ ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્ ।
કુમુદોત્પલનાલાસ્તુ સપુષ્પાઃ સફલાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ચર્_1,27.117
શીતાઃ સ્વાદુકષાયાસ્તુ કફમારુતકોપનાઃ ।
કષાયમીષદ્વિષ્ટમ્ભિ રક્તપિત્તહરં સ્મૃતમ્ ॥ ચર્_1,27.118
પૌષ્કરં તુ ભવેદ્બીજં મધુરં રસપાકયોઃ ।
બલ્યઃ શીતો ગુરુઃ સ્નિગ્ધસ્તર્પણો બૃંહણાત્મકઃ ॥ ચર્_1,27.119

વાતપિત્તહરઃ સ્વાદુર્વૃષ્યો મુઞ્જાતકઃ પરમ્ ।
જીવનો બૃંહણો વૃષ્યઃ કણ્ઠ્યઃ શસ્તો રસાયને ॥ ચર્_1,27.120
વિદારીકન્દો બલ્યશ્ચ મૂત્રલઃ સ્વાદુશીતલઃ ।
અમ્લિકાયાઃ સ્મૃતઃ કન્દો ગ્રહણ્યર્શોહિતો લઘુઃ ॥ ચર્_1,27.121
નાત્યુષ્ણઃ કફવાતઘ્નો ગ્રાહી શસ્તો મદાત્યયે ।
ત્રિદોષં બદ્ધવિણ્મૂત્રં સાર્ષપં શાકમુચ્યતે ॥ ચર્_1,27.122
તદ્વત્ સ્યાદ્રક્તનાલસ્ય રૂક્ષમમ્લં વિશેષતઃ ।
તદ્વત્ પિણ્ડાલુકં વિદ્યાત્ કન્દત્વાચ્ચ મુખપ્રિયમ્ ।
સર્પચ્છત્ત્રકવર્જ્યાસ્ તુ બહ્વ્યો ઽન્યાશ્ છત્ત્રજાતયઃ ॥ ચર્_1,27.123
શીતાઃ પીનસકર્ત્ર્યશ્ચ મધુરા ગુર્વ્ય એવ ચ ।
ચતુર્થઃ શાકવર્ગો ઽયં પત્ત્રકન્દફલાશ્રયઃ ॥ ચર્_1,27.124
[{આયુર્વેદદીપિકા}
કેલૂટે હારીતવચનં કેલૂટં સ્વાદુ વિટપં તત્કન્દઃ સ્વાદુશીતલઃ ઇતિ ॥ 1
કદમ્બં કદમ્બિકાં વદન્તિ કેચિત્ તુ સ્વલ્પકદમ્બકમ્ આહુઃ ॥ 2
નદીમાષકઃ ઉદીમાનક ઇતિ ખ્યાતઃ ॥ 3
ઐન્દુકં નિક્ષારઃ ॥ 4
તાલપ્રલમ્બઃ તાલાઙ્કુરઃ ॥ 5
શસ્યશબ્દેનેહ મસ્તકમજ્જા ગૃહ્યતે ॥ 6
તરુટઃ કહ્લારકન્દઃ ॥ 7
ક્રૌઞ્ચાદનં ધિઞ્ચુલિકા ॥ 8
કશેરુકશબ્દેન ચિઞ્ચોડકા રાજકશેરુકશ્ચ ગૃહ્યતે ॥ 9
અઙ્કાલોડ્યં હ્રસ્વોત્પલકન્દઃ ॥ 10
મુઞ્જાતક ઔત્તરાપથિકકન્દઃ ॥ 11
અમ્લિકા સ્વલ્પવિટપા પ્રાયઃ કામરૂપાદૌ ભવતિ ॥ 12
સર્પચ્છત્ત્રં સર્પફણાકારં છત્ત્રકમ્ ॥ 13
અન્યાશ્ છત્ત્રજાતયઃ કરીષપલાલાદિજા બહુલા જ્ઞેયાઃ ॥ 14
પત્ત્રકન્દફલાશ્રય ઇતિ પ્રાધાન્યેન તેન પુષ્પાદ્યાશ્રયત્વમ્ અપિ શાકવર્ગસ્ય જ્ઞેયમ્ ॥ 15]
તૃષ્ણાદાહજ્વરશ્વાસરક્તપિત્તક્ષતક્ષયાન્ ।
વાતપિત્તમુદાવર્તં સ્વરભેદં મદાત્યયમ્ ॥ ચર્_1,27.125
તિક્તાસ્યતામ્ આસ્યશોષં કાસં ચાશુ વ્યપોહતિ ।
મૃદ્વીકા બૃંહણી વૃષ્યા મધુરા સ્નિગ્ધશીતલા ॥ ચર્_1,27.126
મધુરં બૃંહણં વૃષ્યં ખર્જૂરં ગુરુ શીતલમ્ ।
ક્ષયેઽભિઘાતે દાહે ચ વાતપિત્તે ચ તદ્ધિતમ્ ॥ ચર્_1,27.127
તર્પણં બૃંહણં ફલ્ગુ ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્ ।
પરૂષકં મધૂકં ચ વાતપિત્તે ચ શસ્યતે ॥ ચર્_1,27.128
મધુરં બૃંહણં બલ્યમ્ આમ્રાતં તર્પણં ગુરુ ।
સસ્નેહં શ્લેષ્મલં શીતં વૃષ્યં વિષ્ટભ્ય જીર્યતિ ॥ ચર્_1,27.129
તાલશસ્યાનિ સિદ્ધાનિ નારિકેલફલાનિ ચ ।
બૃંહણસ્નિગ્ધશીતાનિ બલ્યાનિ મધુરાણિ ચ ॥ ચર્_1,27.130
મધુરામ્લકષાયં ચ વિષ્ટમ્ભિ ગુરુ શીતલમ્ ।

પિત્તશ્લેષ્મકરં ભવ્યં ગ્રાહિ વક્ત્રવિશોધનમ્ ॥ ચર્_1,27.131
અમ્લં પરૂષકં દ્રાક્ષા બદરાણ્યારુકાણિ ચ ।
પિત્તશ્લેષ્મપ્રકોપીણિ કર્કન્ધુનિકુચાન્યપિ ॥ ચર્_1,27.132
નાત્યુષ્ણં ગુરુ સમ્પક્વં સ્વાદુપ્રાયં મુખપ્રિયમ્ ।
બૃંહણં જીર્યતિ ક્ષિપ્રં નાતિદોષલમારુકમ્ ॥ ચર્_1,27.133
દ્વિવિધં શીતમુષ્ણં ચ મધુરં ચામ્લમેવ ચ ।
ગુરુ પારાવતં જ્ઞેયમરુચ્યત્યગ્નિનાશનમ્ ॥ ચર્_1,27.134
ભવ્યાદલ્પાન્તરગુણં કાશ્મર્યફલમુચ્યતે ।
તથૈવાલ્પાન્તરગુણં તૂદમ્ અમ્લં પરૂષકાત્ ॥ ચર્_1,27.135
કષાયમધુરં ટઙ્કં વાતલં ગુરુ શીતલમ્ ।
કપિત્થમામં કણ્ઠઘ્નં વિષઘ્નં ગ્રાહિ વાતલમ્ ॥ ચર્_1,27.136
મધુરામ્લકષાયત્વાત્સૌગન્ધ્યાચ્ચ રુચિપ્રદમ્ ।
પરિપક્વં ચ દોષઘ્નં વિષઘ્નં ગ્રાહિ ગુર્વપિ ॥ ચર્_1,27.137
બિલ્વં તુ દુર્જરં પક્વં દોષલં પૂતિમારુતમ્ ।
સ્નિગ્ધોષ્ણતીક્ષ્ણં તદ્બાલં દીપનં કફવાતજિત્ ॥ ચર્_1,27.138
રક્તપિત્તકરં બાલમાપૂર્ણં પિત્તવર્ધનમ્ ।
પક્વમામ્રં જયેદ્વાયું માંસશુક્રબલપ્રદમ્ ॥ ચર્_1,27.139
કષાયમધુરપ્રાયં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્ ।
જામ્બવં કફપિત્તઘ્નં ગ્રાહિ વાતકરં પરમ્ ॥ ચર્_1,27.140
બદરં મધુરં સ્નિગ્ધં ભેદનં વાતપિત્તજિત્ ।
તચ્છુષ્કં કફવાતઘ્નં પિત્તે ન ચ વિરુધ્યતે ॥ ચર્_1,27.141
કષાયમધુરં શીતં ગ્રાહિ સિમ્બિતિકાફલમ્ ।
ગાઙ્ગેરુકી કરીરં ચ બિમ્બી તોદનધન્વનમ્ ॥ ચર્_1,27.142
મધુરં સકષાયં ચ શીતં પિત્તકફાપહમ્ ।
સમ્પક્વં પનસં મોચં રાજાદનફલાનિ ચ ॥ ચર્_1,27.143
સ્વાદૂનિ સકષાયાણિ સ્નિગ્ધશીતગુરૂણિ ચ ।
કષાયવિશદત્વાચ્ચ સૌગન્ધ્યાચ્ચ રુચિપ્રદમ્ ॥ ચર્_1,27.144
અવદંશક્ષમં હૃદ્યં વાતલં લવલીફલમ્ ।
નીપં શતાહ્વકં પીલુ તૃણશૂન્યં વિકઙ્કતમ્ ॥ ચર્_1,27.145
પ્રાચીનામલકં ચૈવ દોષઘ્નં ગરહારિ ચ ।
ઐઙ્ગુદં તિક્તમધુરં સ્નિગ્ધોષ્ણં કફવાતજિત્ ॥ ચર્_1,27.146
તિન્દુકં કફપિત્તઘ્નં કષાયં મધુરં લઘુ ।
વિદ્યાદ્ આમલકે સર્વાન્ રસાંલ્લવણવર્જિતાન્ ॥ ચર્_1,27.147
રૂક્ષં સ્વાદુ કષાયં કફપિત્તહરં પરમ્ ।
રસાસૃઙ્માંસમેદોજાન્દોષાન્ હન્તિ વિભીતકમ્ ॥ ચર્_1,27.148
સ્વરભેદકફોત્ક્લેદપિત્તરોગવિનાશનમ્ ।
અમ્લં કષાયમધુરં વાતઘ્નં ગ્રાહિ દીપનમ્ ॥ ચર્_1,27.149
સ્નિગ્ધોષ્ણં દાડિમં હૃદ્યં કફપિત્તવિરોધિ ચ ।
રૂક્ષામ્લં દાડિમં યત્તુ તત્પિત્તાનિલકોપનમ્ ॥ ચર્_1,27.150
મધુરં પિત્તનુત્તેષાં પૂર્વં દાડિમમુત્તમમ્ ।

વૃક્ષામ્લં ગ્રાહિ રૂક્ષોષ્ણં વાતશ્લેષ્મણિ શસ્યતે ॥ ચર્_1,27.151
અમ્લિકાયાઃ ફલં પક્વં તસ્માદલ્પાન્તરં ગુણૈઃ ।
ગુણૈસ્ તૈર્ એવ સંયુક્તં ભેદનં ત્વ્ અમ્લવેતસમ્ ॥ ચર્_1,27.152
શૂલે ઽરુચૌ વિબન્ધે ચ મન્દે ઽગ્નૌ મદ્યવિપ્લવે ।
હિક્કાશ્વાસે ચ કાસે ચ વમ્યાં વર્ચોગદેષુ ચ ॥ ચર્_1,27.153
વાતશ્લેષ્મસમુત્થેષુ સર્વેષ્વેવોપદિશ્યતે ।
કેસરં માતુલુઙ્ગસ્ય લઘુ શેષમતોઽન્યથા ॥ ચર્_1,27.154
રોચનો દીપનો હૃદ્યઃ સુગન્ધિસ્ત્વગ્વિવર્જિતઃ ।
કર્ચૂરઃ કફવાતઘ્નઃ શ્વાસહિક્કાર્શસાં હિતઃ ॥ ચર્_1,27.155
મધુરં કિંચિદમ્લં ચ હૃદ્યં ભક્તપ્રરોચનમ્ ।
દુર્જરં વાતશમનં નાગરઙ્ગફલં ગુરુ ॥ ચર્_1,27.156
વાતામાભિષુકાક્ષોટમુકૂલકનિકોચકાઃ ।
ગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરાઃ સોરુમાણા બલપ્રદાઃ ॥ ચર્_1,27.157
વાતઘ્ના બૃંહણા વૃષ્યાઃ કફપિત્તાભિવર્ધનાઃ ।
પ્રિયાલમેષાં સદૃશં વિદ્યાદૌષ્ણ્યં વિના ગુણૈઃ ॥ ચર્_1,27.158
શ્લેષ્મલં મધુરં શીતં શ્લેષ્માતકફલં ગુરુ ।
શ્લેષ્મલં ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ ચાઙ્કોટફલમગ્નિજિત્ ॥ ચર્_1,27.159
ગુરૂષ્ણં મધુરં રૂક્ષં કેશઘ્નં ચ શમીફલમ્ ।
વિષ્ટમ્ભયતિ કારઞ્જં વાતશ્લેષ્માવિરોધિ ચ ॥ ચર્_1,27.160
આમ્રાતકં દન્તશઠમ્ અમ્લં સકરમર્દકમ્ ।
રક્તપિત્તકરં વિદ્યાદૈરાવતકમ્ એવ ચ ॥ ચર્_1,27.161
વાતઘ્નં દીપનં ચૈવ વાર્તાકં કટુ તિક્તકમ્ ।
વાતલં કફપિત્તઘ્નં વિદ્યાત્પર્પટકીફલમ્ ॥ ચર્_1,27.162
પિત્તશ્લેષ્મઘ્નમમ્લં ચ વાતલં ચાક્ષિકીફલમ્ ।
મધુરાણ્યમ્લપાકીનિ પિત્તશ્લેષ્મહરાણિ ચ ॥ ચર્_1,27.163
અશ્વત્થોદુમ્બરપ્લક્ષન્યગ્રોધાનાં ફલાનિ ચ ।
કષાયમધુરામ્લાનિ વાતલાનિ ગુરૂણિ ચ ॥ ચર્_1,27.164
ભલ્લાતકાસ્થ્યગ્નિસમં તન્માંસં સ્વાદુ શીતલમ્ ।
પઞ્ચમઃ ફલવર્ગો ઽયમુક્તઃ પ્રાયોપયોગિકઃ ॥ ચર્_1,27.165
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ફલાનામપિ કેષાંચિચ્છાકવદ્ ઉપયોગાત્ ફલવર્ગમ્ આહ ॥ 1
મૃદ્વીકાગ્રે ઽભિધીયતે શ્રેષ્ઠગુણત્વાત્ ॥ 2
ફલ્ગુ ઔદુમ્બરમ્ ॥ 3
મધૂકશબ્દેન સમાનગુણત્વાત્ ફલં કુસુમં ચ જ્ઞેયમ્ ॥ 4
પરૂષકં ચેહ મધુરપરૂષકં જ્ઞેયમ્ ॥ 5
આમ્રાતમ્ આમડા ઇતિ ખ્યાતમામ્રફલસદૃશમ્ ઇતિ ચન્દ્રિકા એતચ્ચ દ્વિવિધં મધુરમમ્લં ચ અત્ર મધુરસ્યૈવ ગુણઃ અમ્લસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ ॥ 6
તાલશસ્યાનીતિ તાલફલાનિ યથા હરીતકીનાં શસ્યાનિ ઇત્યત્ર ફલમેવ શસ્યમ્ ઉચ્યતે ॥ 7
સિદ્ધાનિ પક્વાનિ તેન પક્વતાલસ્ય ગ્રહણમ્ ॥ 8
ભવ્યં કર્મરઙ્ગફલં કેચિત્ ત્વક્સંહિતમાત્રફલં વદન્તિ ॥ 9
આરુકં કાર્ત્તિકેયપુરે પ્રસિદ્ધમ્ ॥ 10

કર્કન્ધૂઃ શૃગાલબદરી કર્કન્ધૂનિકુચયોર્ વિચ્છિદ્ય પાઠેન નિત્યં પિત્તશ્લેષ્મકર્તૃત્વં તયોર્ દર્શયતિ ॥ 11
પરૂષકાદીનાં તુ મધુરામ્લભેદેન દ્વિરૂપાણાં ય એવ પરૂષકાદયો ઽમ્લાસ્ત એવ પિત્તશ્લેષ્મકરા ઇતિ ॥ 12
પારાવતઃ કામરૂપપ્રસિદ્ધઃ ॥ 13
અત્ર યો મધુરઃ સ શીતઃ યશ્ચામ્લઃ સ ઉષ્ણ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ॥ 14
એવં રસનિર્દેશેનૈવ વીર્યે લબ્ધેઽપિ પુનર્વીર્યાખ્યાનમમ્લસ્યામલકસ્ય શીતતાદર્શનાદ્ બોદ્ધવ્યમ્ ॥ 15
ટઙ્કં કાશ્મીરપ્રસિદ્ધમ્ ॥ 16
સિદ્ધમ્ ઇતિ કાલવશાત્ પક્વમ્ ॥ 17
કપિત્થબિલ્વામ્રાણામ્ અવસ્થાભેદેન ગુણકથનં સર્વાવસ્થાસુ તેષામુપયોજ્યત્વાત્ ॥ 18
બદરં મધ્યપ્રમાણં તદ્ધિ મધુરમેવ ભવતિ ॥ 19
ગાઙ્ગેરુકં નાગબલાફલમ્ ॥ 20
કરીરો મરુજો દ્રુમઃ ॥ 21
તોદનં ધન્વનભેદઃ ॥ 22
રાજાદનં ક્ષીરી ॥ 23
અવદંશક્ષમમિતિ લવલીફલં પ્રાશ્ય દ્રવ્યાન્તરે રુચિર્ ભવતિ ॥ 24
નીપં કદમ્બકમ્ ॥ 25
શતાહ્વકફલં સેહ ઇતિ ખ્યાતમ્ ॥ 26
પીલુ ઔત્તરાપથિકમ્ ॥ 27
તૃણશૂન્યં કેતકીફલમ્ ॥ 28
પ્રાચીનામલકં પાનીયામલકમ્ ॥ 29
તિન્દુકં કેન્દુઃ ॥ 30
દાડિમગુણે કફપિત્તાવિરોધીતિ અમ્લદાડિમં પિત્તાવિરોધિ મધુરં તુ કફાવિરોધિ એવં ચ ત્રિદોષહરત્વમસ્યોપપન્નં યદ્ ઉક્તં સુશ્રુતે દ્વિવિધં તત્તુ વિજ્ઞેયં મધુરં ચામ્લમેવ ચ ॥ 31
ત્રિદોષઘ્નં તુ મધુરમમ્લં વાતકફાપહમ્ ઇતિ ॥ 32
વૃક્ષામ્લં મહાર્દ્રકમ્ ॥ 33
અમ્લિકા તિન્તિડી ॥ 34
શેષમિતિ ત્વઙ્માંસમ્ અતોઽન્યથેતિ ગુરુ કિંવા શૂલે ઽરુચાવ્ ઇત્યાદ્યુક્તકેસરગુણવિપરીતમ્ ॥ 35
વાતામાદય ઔત્તરાપથિકાઃ ॥ 36
પ્રિયાલોઽયં મગધપ્રસિદ્ધઃ ॥ 37
દન્તશઠઃ જમ્બીરઃ કેચિદ્ અમ્લોટં વદન્તિ ॥ 38
ઇહામ્રાતકમમ્લં ગ્રાહ્યં પૂર્વં તુ મધુરમામ્રાતકમ્ ઉક્તમ્ ॥ 39
કરમર્દં દ્વિવિધં ગ્રામજં વનજં ચ ॥ 40
ઐરાવતમ્ અમ્લાતકં કિંવા નાગરઙ્ગમ્ ॥ 41
વાર્તાકં દક્ષિણાપથે ફલવત્ ખાદ્યતે યદ્ ગોષ્ઠવાર્તાકસંજ્ઞકં તસ્યેહ ગુણઃ કિંવા ફલવદસિદ્ધસ્યૈવ વાર્તાકસ્યોપયોજ્યસ્યાયં ગુણઃ ॥ 42
આક્ષિકી લતા તસ્યાઃ ફલમ્ આક્ષિકમ્ ॥ 43
અનુપાકિ અનુયા ઇતિ ખ્યાતા ॥ 44
અગ્નિસમમ્ ઇતિ સ્ફોટાદિજનકત્વાત્ ॥ 45]
રોચનં દીપનં વૃષ્યમ્ આર્દ્રકં વિશ્વભેષજમ્ ।
વાતશ્લેષ્મવિબન્ધેષુ રસસ્તસ્યોપદિશ્યતે ॥ ચર્_1,27.166
રોચનો દીપનસ્ તીક્ષ્ણઃ સુગન્ધિર્મુખશોધનઃ ।
જમ્બીરઃ કફવાતઘ્નઃ ક્રિમિઘ્નો ભક્તપાચનઃ ॥ ચર્_1,27.167
બાલં દોષહરં વૃદ્ધં ત્રિદોષં મારુતાપહમ્ ।

સ્નિગ્ધસિદ્ધં વિશુષ્કં તુ મૂલકં કફવાતજિત્ ॥ ચર્_1,27.168
હિક્કાકાસવિષશ્વાસપાર્શ્વશૂલવિનાશનઃ ।
પિત્તકૃત્કફવાતઘ્નઃ સુરસઃ પૂતિગન્ધહા ॥ ચર્_1,27.169
યવાની ચાર્જકશ્ચૈવ શિગ્રુશાલેયમૃષ્ટકમ્ ।
હૃદ્યાન્ય્ આસ્વાદનીયાનિ પિત્તમુત્ક્લેશયન્તિ ચ ॥ ચર્_1,27.170
ગણ્ડીરો જલપિપ્પલ્યસ્તુમ્બરુઃ શૃઙ્ગવેરિકા ।
તીક્ષ્ણોષ્ણકટુરૂક્ષાણિ કફવાતહરાણિ ચ ॥ ચર્_1,27.171
પુંસ્ત્વઘ્નઃ કટુરૂક્ષોષ્ણો ભૂસ્તૃણો વક્ત્રશોધનઃ ।
ખરાહ્વા કફવાતઘ્ની વસ્તિરોગરુજાપહા ॥ ચર્_1,27.172
ધાન્યકં ચાજગન્ધા ચ સુમુખશ્ચેતિ રોચનાઃ ।
સુગન્ધા નાતિકટુકા દોષાનુત્ક્લેશયન્તિ ચ ॥ ચર્_1,27.173
ગ્રાહી ગૃઞ્જનકસ્તીક્ષ્ણો વાતશ્લેષ્માર્શસાં હિતઃ ।
સ્વેદનેઽભ્યવહારે ચ યોજયેત્ તમ્ અપિત્તિનામ્ ॥ ચર્_1,27.174
શ્લેષ્મલો મારુતઘ્નશ્ચ પલાણ્ડુર્ન ચ પિત્તનુત્ ।
આહારયોગી બલ્યશ્ચ ગુરુર્વૃષ્યોઽથ રોચનઃ ॥ ચર્_1,27.175
ક્રિમિકુષ્ઠકિલાસઘ્નો વાતઘ્નો ગુલ્મનાશનઃ ।
સ્નિગ્ધશ્ચોષ્ણશ્ચ વૃષ્યશ્ચ લશુનઃ કટુકો ગુરુઃ ॥ ચર્_1,27.176
શુષ્કાણિ કફવાતઘ્નાન્ય્ એતાન્ય્ એષાં ફલાનિ ચ ।
હરિતાનામયં ચૈષ ષષ્ઠો વર્ગઃ સમાપ્યતે ॥ ચર્_1,27.177
[{આયુર્વેદદીપિકા}
હરિતાનામ્ અપ્યાર્દ્રકાદીનાં ફલવદગ્નિપાકમ્ અન્તરેણ ભોજનસ્ય પ્રાક્ પશ્ચાચ્ચોપયોગાત્ ફલમ્ અનુ હરિતકથનં ફલેભ્યસ્તુ પશ્ચાદભિધાનં હરિતસ્ય તૃપ્ત્યનાધાયકત્વાત્ ॥ 1
આર્દ્રકમિતિ વિશેષણં શુણ્ઠીવ્યાવૃત્ત્યર્થં શુણ્ઠીગુણશ્ચાહારસંયોગિવર્ગે ભવિષ્યતિ ॥ 2
જમ્બીરઃ પર્ણાસભેદઃ જમ્બીરફલં સુગન્ધિ ॥ 3
બાલં દોષહરમિતિ તરુણાવસ્થાયામવ્યક્તરસાયાં ત્રિદોષહરમ્ ॥ 4
તન્ત્રાન્તરવચનં હિ યાવદ્ધિ ચાવ્યક્તરસાન્વિતાનિ નવપ્રરૂઢાનિ ચ મૂલકાનિ ભવન્તિ તાવલ્લઘુદીપનાનિ પિત્તાનિલશ્લેષ્મહરાણિ ચૈવ ॥ 5
વૃદ્ધં ત્રિદોષમિતિ તદેવપ્રવૃદ્ધમ્ એનામેવ મૂલકાવસ્થામ્ અભિપ્રેત્ય ચોક્તં મૂલકં કન્દાનામપથ્યત્વે પ્રકૃષ્ટતમમ્ ઇતિ મારુતાપહં સ્નિગ્ધસિદ્ધમિતિ સામાન્યેન બાલં વૃદ્ધં ચ ॥ 6
શુષ્કાણિ કફવાતઘ્નાન્યેતાનિ ઇતિ વક્ષ્યમાણગ્રન્થેનૈવ શુષ્કકસ્ય કફવાતહન્તૃત્વે લબ્ધે પુનર્વચનં પ્રકર્ષપ્રાપ્ત્યર્થમ્ ॥ 7
પૂતિગન્ધહેતિ શરીરસ્ય તથા વ્યઞ્જનાર્થં માંસસ્ય ચ પૂતિગન્ધતાં હન્તિ ॥ 8
અર્જકઃ શ્વેતપર્ણાસઃ ॥ 9
શિગ્રુઃ વિટપશોભાઞ્જનઃ શાલેયશ્ ચાણક્યમૂલં મરૌ પ્રસિદ્ધં કિંવા શાલેયમ્ ઇતિ મિસ્તેયં પાટકપ્રસિદ્ધં વચનં હિ ચાણક્યમૂલમિસ્તેયે શાલેયાભિખ્યયા જગુઃ ઇતિ મૃષ્ટકં રાજિકા ॥ 10
ગણ્ડીરો દ્વિવિધો રક્તઃ શુક્લશ્ચ તત્ર યો રક્તઃ સ હિ કટુત્વેન હરિતવર્ગે પઠ્યતે યસ્તુ શુક્લો જલજઃ સ શાકવર્ગે પઠિત ઇતિ નૈકસ્ય વર્ગદ્વયે પાઠઃ ॥ 11
જલપિપ્પલી જલે પિપ્પલ્યાકારા ભવતિ ॥ 12
શૃઙ્ગવેરી ગોજિહ્વિકા કિંવા આર્દ્રકાકૃતિઃ શૃઙ્ગવેરી યદુક્તં શૃઙ્ગવેરવદ્ આકૃત્યા શૃઙ્ગવેરીતિ ભાષિતા ॥ 13
કુસ્તુમ્બુરુસમાકૃત્યા તુમ્બુરૂણિ વદન્તિ ચ ઇતિ ॥ 14
ભૂસ્તૃણો ગન્ધતૃણઃ ॥ 15
ખરાહ્વા કૃષ્ણજીરકમ્ ॥ 16
અજગન્ધા વનયવાની ॥ 17
સુમુખઃ પર્ણાસભેદઃ ॥ 18
અયં ચ ધાન્યકાદીનામ્ આર્દ્રાણાં ગુણઃ શુષ્કાણાં ત્વ્ આહારયોગિગણે કારવી કુઞ્ચિકા ઇત્યાદિના ગુણં નિર્દેક્ષ્યતિ ॥ 19
ગૃઞ્જનકઃ સ્વલ્પનાલપત્ત્રઃ પલાણ્ડુર્ એવ ॥ 20

એતાનીતિ હરિતવર્ગોક્તાનિ ॥ 21
શુષ્કાણીત્યાદિના યદ્યપિ શુષ્કાણામ્ અપિ શુણ્ઠીપ્રભૃતીનાં ગુણ ઉક્તો ભવતિ તથાપિ વિશેષગુણાન્તરકથનાર્થં પુનસ્તદભિધાનમ્ આહારસંયોગિવર્ગે ભવિષ્યતીતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્ ॥ 22]
ચરકસંહિતા, સૂત્રસ્થાન, 28 [વિવિધાશિતપીતીય]
અથાતો વિવિધાશિતપીતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ચર્_1,28.1
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ ॥ ચર્_1,28.2
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પૂર્વાધ્યાયે અન્નં પ્રાણાઃ ઇત્યુક્તં તદ્યેન પ્રકારેણાન્નં પ્રાણહેતુર્ ભવતિ તદભિધાનાર્થં વિવિધાશિતપીતીયો ઽભિધીયતે ॥ 1
ઇયમ્ અપ્યર્થપરા સંજ્ઞા ॥ 2]
વિવિધમ્ અશિતં પીતં લીઢં ખાદિતં જન્તોર્હિતમ્ અન્તરગ્નિસંધુક્ષિતબલેન યથાસ્વેનોષ્મણા સમ્યગ્વિપચ્યમાનં કાલવદ્ અનવસ્થિતસર્વધાતુપાકમ્ અનુપહતસર્વધાતૂષ્મમારુતસ્રોતઃ કેવલં શરીરમુપચયબલવર્ણસુખાયુષા યોજયતિ શરીરધાતૂન્ ઊર્જયતિ ચ ।
ધાતવો હિ ધાત્વાહારાઃ પ્રકૃતિમનુવર્તન્તે ॥ ચર્_1,28.3
[{આયુર્વેદદીપિકા}
વિવિધમિત્યાદિ ॥ 1
વિવિધમિતિ અનેનાશિતાદીનામવાન્તરભેદં દર્શયતિ અશિતાદિષુ યો યઃ પ્રાય ઉપયુજ્યતે સ પૂર્વમ્ ઉક્તઃ ॥ 2
જન્તોર્ હિતમ્ ઇતિ વચનમ્ અહિતસ્યાશિતાદેર્ બલવર્ણાદિકર્તૃત્વાભાવાત્ ॥ 3
અન્તરગ્નિના જાઠરેણ વહ્નિના સંધુક્ષિતં બલં યસ્ય તેનાન્તરગ્નિસંધુક્ષિતબલેન ॥ 4
યથાસ્વેનોષ્મણેતિ પૃથિવ્યાદિરૂપાશિતાદેયસ્ય ય ઊષ્મા પાર્થિવાગ્ન્યાદિરૂપસ્તેન વચનં હિ ભૌમાપ્યાગ્નેયવાયવ્યાઃ પઞ્ચોષ્માણઃ સનાભસાઃ ॥ 5
પઞ્ચાહારગુણાન્ સ્વાન્ સ્વાન્ પાર્થિવાદીન્ પચન્તિ હિ ઇતિ ॥ 6
સમ્યગ્વિપચ્યમાનમ્ ઇતિ અશિતાદિ ॥ 7
કિંવા યથાસ્વેનોષ્મણેતિ યસ્ય રુધિરાદેર્ ય ઊષ્મા ધાત્વગ્નિરૂપસ્તેન સમ્યગ્વિપચ્યમાનમશિતાદિ રસતામ્ આપન્નં યદા રક્તાદિધાતૂન્ પ્રતિપદ્યતે તદા રક્તાદ્યૂષ્મણૈવ પચ્યતે એવં વિપચ્યમાનમશિતાદિ શરીરમુપચયાદિના યોજયત્યૂર્જયતિ વર્ધયતીતિ યોજના ॥ 8
કિંવિશિષ્ટં શરીરમ્ ઇત્યાહ કાલવદ્ ઇત્યાદિ ॥ 9
યથા કાલો નિત્યગત્વેનાનવસ્થિતઃ તથાનવસ્થિતઃ અવિશ્રાન્તઃ સર્વધાતૂનાં પાકો યસ્મિન્ શરીરે તત્તથા એતેન સર્વદા સ્વાગ્નિપાકક્ષીયમાણધાતોઃ શરીરસ્યાશિતાદિનોપચયાદિયોજનમ્ ઉપપન્નમિતિ દર્શયતિ યદિ હિ પાકક્ષીયમાણં શરીરં ન સ્યાત્તદા સ્વતઃ સિદ્ધે ઉપચયાદૌ કિમશિતાદિ કુર્યાદ્ ઇતિ ભાવઃ ॥ 10
કિંવા કાલવદિત્યશિતાદિવિશેષણં તેન યથોક્તકાલકૃતમ્ અશિતાદીત્યર્થઃ અકાલભોજનસ્યોપચયાદ્યકારકત્વાત્ ॥ 11
તથા અનવસ્થિતસર્વધાતુપાકમિત્યેતદપિ અશિતાદિવિશેષણં તેન અનવસ્થિતઃ સર્વધાતુષુ પાકો યસ્યાશિતાદેસ્તત્તથા એતેન ક્વચિદપિ ધાતૌ સ્થગિતસ્યાશિતાદે રસરૂપસ્ય પાકવિગમનાન્ નોપચયાદિર્ ભવતીતિ દર્શયતિ ॥ 12
એતચ્ચ વ્યાખ્યાનં નાતિસુન્દરમ્ અસ્યાર્થસ્ય અનુપહતેત્યાદિશરીરવિશેષણેનૈવ લબ્ધત્વાત્ પુનઃ શરીરવિશેષણમ્ અનુપપન્નમ્ ॥ 13
અનુપહતેત્યાદિ અનુપહતાનિ સર્વધાતૂનામ્ ઊષ્મમારુતસ્રોતાંસિ યસ્ય તત્તથા યદા હિ એકો ઽપિ ધાતુપાચકોઽગ્નિરુપહતઃ મારુતો વા ધાતુપોષકરસવાહી વ્યાનરૂપઃ ક્વચિદ્ ઉપહતો ભવતિ તથા સ્રોતો વા ધાતુપોષકરસવહમ્ ઉપહતં સ્યાત્ તદા અશિતાદિકં ધાતૂનામ્ અવર્ધકત્વાન્નોપચયાદિકારકમ્ ઇતિ ભાવઃ ॥ 14
કેવલમિતિ કૃત્સ્નં શરીરં કિંવા કેવલમિતિ અધર્મરહિતમ્ અધર્મયુક્તે હિ શરીરે વિફલમશિતાદિ ભવતીતિ ॥ 15
નનુ શરીરધાતૂનાં પ્રકૃતિસ્થિતાનાં સ્વત એવોપચયાદ્યસ્તિ તત્ કિમશિતાદિના ક્રિયત ઇત્યાહ ધાતવો હીત્યાદિ ॥ 16
ધાતુરાહારો યેષાં તે ધાત્વાહારાઃ ધાતવો રસાદયો નિત્યં ક્ષીયમાણા અશિતાદિજનિતધાત્વાહારા એવ સન્તઃ પરં સ્વાસ્થ્યમનુવર્તન્તે નાન્યથેત્યર્થઃ ॥ 17]
તત્રાહારપ્રસાદાખ્યો રસઃ કિટ્ટં ચ મલાખ્યમ્ અભિનિર્વર્તતે ।
કિટ્ટાત્ સ્વેદપુરીષવાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ કર્ણાક્ષિનાસિકાસ્યલોમકૂપપ્રજનનમલાઃ કેશશ્મશ્રુલોમનખાદયશ્ ચાવયવાઃ પુષ્યન્તિ ।
પુષ્યન્તિ ત્વ્ આહારરસાદ્ રસરુધિરમાંસમેદોઽસ્થિમજ્જશુક્રૌજાંસિ પઞ્ચેન્દ્રિયદ્રવ્યાણિ ધાતુપ્રસાદસંજ્ઞકાનિ શરીરસંધિબન્ધપિચ્છાદયશ્ ચાવયવાઃ ।
તે સર્વ એવ ધાતવો મલાખ્યાઃ પ્રસાદાખ્યાશ્ચ રસમલાભ્યાં પુષ્યન્તઃ સ્વં માનમનુવર્તન્તે યથાવયઃશરીરમ્ ।
એવં રસમલૌ સ્વપ્રમાણાવસ્થિતાવ્ આશ્રયસ્ય સમધાતોર્ધાતુસામ્યમ્ અનુવર્તયતઃ ।
નિમિત્તતસ્તુ ક્ષીણવૃદ્ધાનાં પ્રસાદાખ્યાનાં ધાતૂનાં વૃદ્ધિક્ષયાભ્યામ્ આહારમૂલાભ્યાં રસઃ સામ્યમ્ ઉત્પાદયત્યારોગ્યાય કિટ્ટં ચ મલાનામેવમેવ ।
સ્વમાનાતિરિક્તાઃ પુનરુત્સર્ગિણઃ શીતોષ્ણપર્યાયગુણૈશ્ ચોપચર્યમાણા મલાઃ શરીરધાતુસામ્યકરાઃ સમુપલભ્યન્તે ॥ ચર્_1,28.4
[{આયુર્વેદદીપિકા}
યો ઽસૌ ધાતૂનામાહારસ્તમાહ તત્રેત્યાદિ ॥ 1
તત્રેતિ અશિતાદૌ ॥ 2
રસઃ કિટ્ટં ચાભિનિવર્તત ઇત્યન્વયઃ ॥ 3
આહારપ્રસાદ ઇત્યાખ્યા યસ્ય સ તથા પ્રસાદઃ સારઃ ॥ 4

કિટ્ટમ્ અસારભાગઃ ॥ 5
કિટ્ટાદ્ ઇતિ કિટ્ટાંશાત્ તેન અન્નાદ્યઃ કિટ્ટાંશસ્ તતો મૂત્રપુરીષે ભવતો વાયુશ્ચ રસાત્ પચ્યમાનાન્મલઃ કફઃ એવમાદિ ગ્રહણ્યધ્યાયે વક્ષ્યમાણમ્ અનુસર્તવ્યં વક્ષ્યતિ હિ ।
કિટ્ટમન્નસ્ય વિણ્મૂત્રં રસસ્ય તુ કફો ઽસૃજઃ ।
પિત્તં માંસસ્ય સ્વમલો મલઃ સ્વેદસ્તુ મેદસઃ ॥ 6
સ્યાત્ કિટ્ટં કેશલોમાસ્થ્નો મજ્જ્ઞઃ સ્નેહોઽક્ષિવિટ્ ત્વચામ્ ।
ઇતિ ॥ 7
આદિગ્રહણાદ્ અક્ષિસ્નેહાદિ ગ્રાહ્યમ્ ॥ 8
યદ્યપિ ચ વાતોઽનશનાદ્ અપ્યુપલભ્યતે તથાપિ રૂક્ષકિટ્ટાદિભોજનમલાંશાદ્ અપ્યુત્પદ્યત એવેતિ કિટ્ટાદ્વાતોત્પત્તિર્યુક્તૈવ ન ચાયં નિયમો યન્મલાદેવોત્પદ્યત ઇતિ વ્યાયામાદવગાહાદેરપિ ચ વાતાદિસદ્ભાવાત્ ॥ 9
પ્રજનનં લિઙ્ગમ્ ॥ 10
રસપોષ્યમ્ આહ પુષ્યન્તિ ત્વ્ ઇત્યાદિ ॥ 11
પઞ્ચેન્દ્રિયદ્રવ્યાણીતિ પૃથિવ્યાદીનિ ઘ્રાણાદીનીન્દ્રિયકારણાનિ ॥ 12
ધાતુપ્રસાદસંજ્ઞકાણીતિ અત્યર્થશુદ્ધેનૈવ ધાતુપ્રસાદેનેન્દ્રિયાણ્યારભ્યન્ત ઇતિ દર્શયતિ ॥ 13
શરીરં બધ્નાતીતિ શરીરબન્ધઃ સ્નાયુસિરાદિભિઃ ॥ 14
આદિગ્રહણાદ્ આર્તવસ્તન્યાદિગ્રહણમ્ ॥ 15
અત્રાહારરસાદ્ રક્તાદિપોષણે કેચિદ્ બ્રુવતે યત્ રસો રક્તરૂપતયા પરિણમતિ રક્તં ચ માંસરૂપતયા એવં માંસાદયો ઽપ્યુત્તરોત્તરધાતુરૂપતયા પરિણમન્તિ ॥ 16
અત્રાપિ ચ પક્ષે કેચિદ્ બ્રુવતે ક્ષીરાદ્ યથા સર્વાત્મના દધિ ભવતિ તથા કૃત્સ્નો રસો રક્તં ભવતિ એવં રક્તાદયોઽપિ માંસાદિરૂપા ભવન્તિ ॥ 17
અન્યે ત્વ્ આહુઃ કેદારીકુલ્યાન્યાયેન રસસ્ય ધાતુપોષણં તત્રાન્નાદુત્પન્નો રસો ધાતુરૂપં રસમધિગમ્ય કિયતાપ્યંશેન તં રસં વર્ધયતિ અપરશ્ચ રસરાશિસ્તત્ર ગતઃ સન્ શોણિતગન્ધવર્ણયુક્તત્વાચ્છોણિતમ્ ઇવ ભૂત્વા કિયતાપિ શોણિતસમાનેનાંશેન ધાતુરૂપં શોણિતં પુષ્ણાતિ શેષશ્ચ ભાગો માંસં યાતિ તત્રાપિ શોણિતવદ્વ્યવસ્થા તથા મેદઃપ્રભૃતિષ્વપીતિ ॥ 18
અત એવ ચ મુખ્યાર્થો ઽયં ગ્રન્થો ભવતિ યથા ।
રસાદ્ રક્તં તતો માંસં માંસાન્મેદસ્તતોઽસ્થિ ચ ।
અસ્થ્નો મજ્જા તતઃ શુક્રં શુક્રાદ્ગર્ભઃ પ્રસાદજઃ ॥ 19
ઇતિ તથા હારીતેઽપ્યુક્તં રસઃ સપ્તાહાદર્વાક્ પરિવર્તમાનઃ શ્વેતકપોતહરિતહારિદ્રપદ્મકિંશુકાલક્તકરસપ્રખ્યશ્ ચાયં યથાક્રમં દિવસપરિવર્તાદ્ વર્ણપરિવર્તમ્ આપદ્યમાનઃ પિત્તોષ્મોપરાગાચ્છોણિતત્વમ્ આપદ્યતે ઇતિ તથા સુશ્રુતે ઽપ્યુક્તં સ ખલ્વાપ્યો રસ એકૈકસ્મિન્ ધાતૌ ત્રીણિ ત્રીણિ કલાસહસ્રાણિ પઞ્ચદશ ચ કલા અવતિષ્ઠતે એવં માસેન રસઃ શુક્રીભવતિ ઇતિ ॥ 20
અન્યે ત્વ્ આહુઃ ખલેકપોતન્યાયેનાયમ્ અન્નરસઃ પૃથક્ પૃથગ્ ધાતુમાર્ગે ગતઃ સન્ રસાદીન્ પોષયતિ ન ત્વ્ અસ્ય ધાતુપોષકો રસભાગો ધાત્વન્તરેણ સમં સમ્બન્ધમ્ અપ્યનુભવતિ રસાદિપોષકાનિ સ્રોતાંસ્યુત્તરોત્તરં સૂક્ષ્મમુખાનિ દીર્ઘાણિ ચ તેનૈવ રસપોષકરસભાગો રસમાર્ગચારિત્વાદ્ રસં પોષયતિ એવં રસપોષણકાલાદ્ ઉત્તરકાલં રક્તપોષકો રસભાગો રક્તં પોષયતિ તથા શોણિતપોષણકાલાદ્ ઉત્તરકાલં માંસપોષકો રસભાગો માંસં પોષયતિ વિદૂરસૂક્ષ્મમાર્ગચારિત્વાત્ એવં મેદઃપ્રભૃતિપોષણેઽપિ જ્ઞેયમ્ ॥ 21
તેન રસાદ્ રક્તં તતો માંસમ્ ઇત્યાદેર્ અયમ્ અર્થો યત્ર રસપુષ્ટિકાલાદ્ ઉત્તરકાલં રક્તં જાયતે તથા રક્તપુષ્ટિકાલાદ્ ઉત્તરકાલં માંસં પ્રજાયતે ઇત્યાદિ ॥ 22
એવં સુશ્રુતહરીતવચને અપિ વ્યાખ્યેયે ॥ 23
યચ્ચ રક્તં વિબદ્ધમાર્ગત્વાન્ માંસાદીન્ન પ્રપદ્યતે ઇતિ રાજયક્ષ્મણિ વક્ષ્યતિ તદ્ધૃદયચારિશોણિતાભિપ્રાયેણ ન તુ પોષકશોણિતાભિપ્રાયેણ ॥ 24
કિંચ પરિણામપક્ષે વૃષ્યપ્રયોગસ્ય રક્તાદિરૂપતાપત્તિક્રમેણાતિચિરેણ શુક્રં ભવતીતિ ક્ષીરાદયશ્ચ સદ્ય એવ વૃષ્યા દૃશ્યન્તે ખલેકપોતપક્ષે તુ વૃષ્યોત્પન્નો રસઃ પ્રભાવાચ્છીઘ્રમેવ શુક્રેણ સમ્બદ્ધઃ સન્ તત્પુષ્ટિં કરોતીતિ યુક્તં તથા રસદુષ્ટૌ સત્યાં પરિણામપક્ષે તજ્જન્મનાં શોણિતાદીનાં સર્વેષામેવ દુષ્ટિઃ સ્યાત્ દુષ્ટકારણજાતત્વાત્ ॥ 25
ખલેકપોતપક્ષે તુ યદ્ધાતુપોષકો રસભાગો દુષ્ટઃ સ એવ દુષ્યતિ ન સર્વે તદિતરેષામદુષ્ટકારણત્વાત્ તથા મેદોવૃદ્ધૌ સત્યાં ભૂરિકારણત્વેનાસ્થ્નાપિ ભૂયસા ભવિતવ્યં દૃશ્યતે ચ ભૂરિમેદસ ઇતરધાતુપરિક્ષયઃ વચનં ચ મેદસ્વિનો મેદ એવોપચીયતે ન તથેતરે ધાતવઃ ઇતિ એવમાદિ પરિણામવાદે દૂષણમ્ ॥ 26
એષુ ચ પક્ષેષુ સર્વાત્મપરિણામવાદો વિરુદ્ધ એવ યેન સર્વાત્મપરિણામે ત્રિચતુરોપવાસેનૈવ નીરસત્વાચ્છરીરસ્ય મરણં સ્યાત્ માસોપવાસે કેવલં શુક્રમયં શરીરં સ્યાત્ ॥ 27
કેદારીકુલ્યાન્યાયસ્ તુ તુલ્યબલ એવ ખલેકપોતન્યાયેન યતો યદ્ ઉક્તં વૃષ્યપ્રભાવં પ્રતિ તત્ કેદારીકુલ્યાપક્ષેઽપિ પ્રભાવાદેવ શીઘ્રં રક્તાદિધાતૂનભિગમ્ય શુક્રં જનયિષ્યતિ વૃષ્યં યથા ખલેકપોતપક્ષેઽપિ પ્રભવાદિતિ ॥ 28
યત્તુ રસદુષ્ટૌ શોણિતદૂષણં તન્ન ભવતિ ધાતુભૂતશોણિતાંશપોષકસ્ય રસભાગસ્યાદુષ્ટત્વાત્ ઇતિ સમાનં પૂર્વેણ ॥ 29
અત્રાપિ હિ પક્ષે ન સર્વો રસો ધાતુરૂપશોણિતતામ્ આપદ્યતે કિં તર્હિ કશ્ચિદેવ શોણિતસમાનો ભાગઃ શેષસ્તુ શોણિતસ્થાનગતત્વેન કિંચિચ્છોણિતસમાનવર્ણાદિત્વાચ્ચ શોણિતમ્ ઉચ્યતે અનેન ન્યાયેન મેદોવૃદ્ધૌ સત્યામસ્થિવૃદ્ધિર્ અપિ નિરસ્તા યતો ન મેદસા અસ્થિ પોષ્યતે અપિ તર્હિ મેદઃસ્થાનગતેનૈવ રસેન મેદોઽનુકારિણા ॥ 30
એવમનયોઃ પક્ષયોર્મહાજનાદૃતત્વેન તુલ્યન્યાયત્વેન ચ નૈકમપિ નિશ્ચિતં બુદ્ધિવિભવાન્ન પક્ષબલાબલમ્ અત્ર ન કશ્ચિત્ કાર્યવિરોધ ઇત્યુપરમ્યતે ॥ 31
નન્વાહારરસાદયઃ પુષ્યન્તીતિ વદતા ધાતુરસાદાહારરસોત્પાદઃ પૃથક્ સ્વીક્રિયતે તતશ્ચ તસ્ય કિં સ્થાનં કિંવા પ્રમાણમ્ ઇતિ કિમિતિ નોક્તમ્ ઉચ્યતે ન તસ્યાહારોત્કર્ષાપકર્ષાવ્ એવંવિધૌ ઉત્કર્ષાપકર્ષસ્ય નિશ્ચિતપ્રમાણત્વાભાવાત્ સ્થાનં તુ ધમન્ય એવ ॥ 32
પોષકાહારરસસ્ય તસ્ય ચ પૃથગ્રસાદિધાતુભ્યઃ પ્રદેશાન્તરગ્રહણં ન ક્રિયતે રસાદિકારણરૂપતયા રસાદિગ્રહણેનૈવ ગ્રહણાત્ ॥ 33
અત્ર યદ્યપ્યોજઃ સપ્તધાતુસારરૂપં તેન ધાતુગ્રહણેનૈવ લભ્યતે તથાપિ પ્રાણધારણકર્તૃત્વેન પૃથક્ પઠિતં યે તુ શુક્રજન્યમોજ ઇચ્છન્તિ તેષામષ્ટમો ધાતુરોજઃ સ્યાદિતિ પક્ષે ચાતિદેશં કૃત્વા વક્ષ્યતિ રસાદીનાં શુક્રાન્તાનાં યત્ પરં તેજઃ તત્ ખલ્વોજઃ ઇતિ ॥ 34
ઉપપાદિતપોષણાનાં ધાતુમલાનાં પ્રકૃત્યનુવિધાનમ્ ઉપસંહરતિ તે સર્વ ઇત્યાદિ ॥ 35
મલાખ્યા અપિ સ્વેદમૂત્રાદયઃ સ્વમાનાવસ્થિતા દેહધારણાદ્ધાતવો ભવન્તીત્યુક્તં ધાતવો મલાખ્યા ઇતિ ॥ 36
યથાવયઃશરીરમ્ ઇતિ યસ્મિન્ વયસિ બાલ્યાદૌ યાદૃશં માનં ધાતૂનાં તાદૃશં પુષ્યન્તઃ તથા યસ્મિન્ શરીરે પ્રકૃત્યા દીર્ઘે હ્રસ્વે કૃશે વા સ્થૂલે વા યાદૃશં માનં ધાતૂનાં તાદૃશં પુષ્યન્ત ઇતિ યોજના ॥ 37
એવમ્ ઇત્યાદૌ સ્વપ્રમાણાવસ્થિતાવ્ ઇતિ અનતિરિક્તાવ્ અન્યૂનૌ ચ ॥ 38
આશ્રયસ્યેતિ શરીરસ્ય યથાવત્પક્વૌ સર્વાશ્રયં પશ્ચાદ્ધમનીભિઃ પ્રપદ્યેતે સર્વશરીરમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 39

સમધાતોર્ ઇતિ સમરસાદેઃ સમસ્વેદમૂત્રાદેશ્ ચ ॥ 40
નિમિત્તત ઇત્યાદિ ॥ 41
નિમિત્તત ઇત્યનેનાનિમિત્તે અરિષ્ટરૂપે ક્ષયવૃદ્ધી નિરાકરોતિ ॥ 42
વૃદ્ધિક્ષયાભ્યામ્ આહારમૂલાભ્યામ્ ઇતિ યથાસંખ્યં વૃદ્ધક્ષીણાહારકૃતાભ્યામ્ એતેનાહારવિશેષકૃતવૃદ્ધિક્ષયો રસઃ સામ્યં કરોતીત્યર્થઃ ॥ 43
ધાતુસામ્યસ્યારોગ્યત્વે સિદ્ધેઽપિ યદારોગ્યાયેતિ બ્રૂતે તેન પ્રાકૃતધાતૂનાં ક્ષયેણ વાતિવૃદ્ધ્યા વા સામ્યં નિરાકરોતિ અસ્ય સામ્યસ્ય રોગકર્તૃત્વાદ્ એવ ॥ 44
કિટ્ટં ચ મલાનામેવમ્ એવેતિ યથા રસસ્તથા કિટ્ટમપ્યારોગ્યાય મલાનાં સામ્યં પ્રતિપાદિતરસક્રમેણ કરોતિ ॥ 45
વૃદ્ધમલાનાં ચિકિત્સાન્તરમ્ આહ સ્વમાનેત્યાદિ ॥ 46
ઉત્સર્ગો બહિર્નિઃસરણં સંશોધનરૂપમેષાં શાસ્ત્રોક્તમસ્તિ ઉત્સર્ગં વા વહન્તીત્યુત્સર્ગિણઃ ॥ 47
વૃદ્ધાનાં મલાનાં ચિકિત્સાન્તરમ્ આહ શીતોષ્ણેત્યાદિ ॥ 48
પર્યયઃ વિપર્યયઃ તેન શીતોષ્ણવિપરીતગુણૈર્ ઇત્યર્થઃ તેન શીતસમુત્થે મલે ઉષ્ણં તથોષ્ણસમુત્થે શીતમુપચારો ભવતિ ॥ 49
આદિશબ્દશ્ ચાત્ર લુપ્તનિર્દિષ્ટઃ તેન સ્નિગ્ધરૂક્ષાદીનામપિ વિપરીતગુણાનાં ગ્રહણમ્ ॥ 50
કિંવા પર્યયગુણા દ્વંદ્વગુણાઃ સ્નિગ્ધરૂક્ષમૃદુતીક્ષ્ણાદયઃ તૈશ્ચ યથાયોગ્યતયોપચર્યમાણા ઇતિ જ્ઞેયમ્ ॥ 51
એતેન વૃદ્ધમલાનાં ત્રિવિધો ઽપ્યુપક્રમો નિદાનવર્જનશોધનશમનરૂપ ઉક્તો ભવતિ તત્ર નિદાનવર્જનં વૃદ્ધમલે મલવૃદ્ધિહેત્વાહારપરિત્યાગાદ્ અલ્પમલાહારોપયોગાદ્ વા બોદ્ધવ્યં સંશોધનં ચ ઉત્સર્ગિણ ઇત્યનેનોક્તં શમનં ચ શીતોષ્ણેત્યાદિ ગ્રન્થેનોક્તમ્ ॥ 52]
તેષાં તુ મલપ્રસાદાખ્યાનાં ધાતૂનાં સ્રોતાંસ્યયનમુખાનિ ।
તાનિ યથાવિભાગેન યથાસ્વં ધાતૂનાપૂરયન્તિ ।
એવમિદં શરીરમશિતપીતલીઢખાદિતપ્રભવમ્ ।
અશિતપીતલીઢખાદિતપ્રભવાશ્ચાસ્મિઞ્શરીરે વ્યાધયો ભવન્તિ ।
હિતાહિતોપયોગવિશેષાસ્ત્વત્ર શુભાશુભવિશેષકરા ભવન્તીતિ ॥ ચર્_1,28.5
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અયનાનિ ચ તાનિ મુખાનિ ચેત્યયનમુખાનિ અત્ર આયાન્ત્યનેનેત્યયનાનિ માર્ગાણિ મુખાનિ તુ યૈઃ પ્રવિશન્તિ એતેન મલાનાં ધાતૂનાં ચ યદેવાયનં તદેવ પ્રવેશમુખમિતિ નાન્યેન પ્રવેશો નાન્યેન ચ ગમનમ્ ઇત્યુક્તં ભવતિ ॥ 1
રસાદીનાં યથાસ્વનામ સ્રોતોમુખં ચાયનં ચ ॥ 2
કિંવા અયનસ્ય ગમનસ્ય મુખાનિ માર્ગાણિ તેન અયનમુખાનિ ગતિમાર્ગાણીત્યર્થઃ ॥ 3
તાનિ ચ સ્રોતાંસિ મલપ્રસાદપૂરિતાનિ ધાતૂન્ યથાસ્વમિતિ યદ્યસ્ય પોષ્યં તચ્ચ તત્ પૂરયતિ ॥ 4
યથાવિભાગેનેતિ યસ્ય ધાતોર્યો વિભાગઃ પ્રમાણં તેનૈવ પ્રમાણેન પૂરયતિ તાદૃક્પ્રમાણાન્યેવ પુષ્યન્તિ નાધિકન્યૂનાનીત્યર્થઃ ॥ 5
એતચ્ચ પ્રકૃતિસ્થાનાં કર્મ વિકૃતાનાં તુ ન્યૂનાતિરિક્તધાતુકરણમ્ અસ્ત્યેવેતિ બોદ્ધવ્યમ્ ॥ 6
ઉક્તં ચાન્યત્ર સ્રોતસા ચ યથાસ્વેન ધાતુઃ પુષ્યતિ ધાતુના ઇતિ ॥ 7
ઉપસંહરત્યેવમ્ ઇત્યાદિ ॥ 8
કથમશિતાદેર્વિરુદ્ધયોઃ શરીરતદુપઘાતકરોગયોર્ ઉત્પાદ ઇત્યાહ હિતાહિતેત્યાદિ ॥ 9
હિતરૂપોઽશિતાદિવિશેષઃ શુભરૂપવિશેષકારકઃ અહિતરૂપસ્ત્વશિતાદિવિશેષો ઽશુભરૂપવિશેષકરો ભવતિ તેન નૈકરૂપાત્ કારણાદ્ વિરુદ્ધકાર્યોદય ઇતિ ભાવઃ ॥ 10]
એવંવાદિનં ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ દૃશ્યન્તે હિ ભગવન્ હિતસમાખ્યાતમ્ અપ્યાહારમુપયુઞ્જાના વ્યાધિમન્તશ્ ચાગદાશ્ ચ તથૈવાહિતસમાખ્યાતમ્ એવં દૃષ્ટે કથં હિતાહિતોપયોગવિશેષાત્મકં શુભાશુભવિશેષમ્ ઉપલભામહ ઇતિ ॥ ચર્_1,28.6
[{આયુર્વેદદીપિકા}
દૃશ્યન્તે હિ ભગવન્નિત્યાદૌ તથૈવાહિતસમાખ્યાતમ્ ઉપયુઞ્જાના વ્યાધિમન્તશ્ ચાગદાશ્ચેતિ સમ્બન્ધઃ ॥ 1
વિશેષાત્મકમિતિ વિશેષોદ્ભવમ્ ॥ 2]
તમુવાચ ભગવાનાત્રેયો ન હિતાહારોપયોગિનામ્ અગ્નિવેશ તન્નિમિત્તા વ્યાધયો જાયન્તે ન ચ કેવલં હિતાહારોપયોગાદેવ સર્વવ્યાધિભયમ્ અતિક્રાન્તં ભવતિ સન્તિ હ્ય્ ઋતે ઽપ્યહિતાહારોપયોગાદ્ અન્યા રોગપ્રકૃતયઃ તદ્યથા કાલવિપર્યયઃ પ્રજ્ઞાપરાધઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાશ્ચાસાત્મ્યા ઇતિ ।
તાશ્ચ રોગપ્રકૃતયો રસાન્ સમ્યગુપયુઞ્જાનમપિ પુરુષમ્ અશુભેનોપપાદયન્તિ તસ્માદ્ધિતાહારોપયોગિનોઽપિ દૃશ્યન્તે વ્યાધિમન્તઃ ।
અહિતાહારોપયોગિનાં પુનઃ કારણતો ન સદ્યો દોષવાન્ ભવત્યપચારઃ ।
ન હિ સર્વાણ્યપથ્યાનિ તુલ્યદોષાણિ ન ચ સર્વે દોષાસ્તુલ્યબલા ન ચ સર્વાણિ શરીરાણિ વ્યાધિક્ષમત્વે સમર્થાનિ ભવન્તિ ।
તદેવ હ્ય્ અપથ્યં દેશકાલસંયોગવીર્યપ્રમાણાતિયોગાદ્ ભૂયસ્તરમ્ અપથ્યં સમ્પદ્યતે ।
સ એવ દોષ સંસૃષ્ટયોનિર્વિરુદ્ધોપક્રમો ગમ્ભીરાનુગતશ્ ચિરસ્થિતઃ પ્રાણાયતનસમુત્થો મર્મોપઘાતી કષ્ટતમઃ ક્ષિપ્રકારિતમશ્ચ સમ્પદ્યતે ।
શરીરાણિ ચાતિસ્થૂલાન્યતિકૃશાન્ય્ અનિવિષ્ટમાંસશોણિતાસ્થીનિ દુર્બલાન્ય્ અસાત્મ્યાહારોપચિતાન્ય્ અલ્પાહારાણ્ય્ અલ્પસત્ત્વાનિ ચ ભવન્ત્યવ્યાધિસહાનિ વિપરીતાનિ પુનર્વ્યાધિસહાનિ ।

એભ્યશ્ ચૈવાપથ્યાહારદોષશરીરવિશેષેભ્યો વ્યાધયો મૃદવો દારુણાઃ ક્ષિપ્રસમુત્થાશ્ચિરકારિણશ્ચ ભવન્તિ ।
એવ વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ સ્થાનવિશેષે પ્રકુપિતા વ્યાધિવિશેષાન્ અભિનિવર્તયન્ત્યગ્નિવેશ ॥ ચર્_1,28.7
[{આયુર્વેદદીપિકા}
તન્નિમિત્તા ઇતિ હિતાહારનિમિત્તાઃ ॥ 1
ન કેવલમિતિ પરમ્ ॥ 2
રોગપ્રકૃતય ઇતિ રોગકારણાનિ ॥ 3
અહિતાહારોપયોગિન ઇત્યાદિ ॥ 4
કારણત ઇતિ નિમિત્તાન્તરાત્ પ્રતિબન્ધાત્ તચ્ચ કારણં તદેવ હ્ય્ અપથ્યમ્ ઇત્યાદિવક્ષ્યમાણગ્રન્થવિપરીતં બોદ્ધવ્યમ્ ॥ 5
સદ્ય ઇતિ તત્કાલમ્ ॥ 6
અનેનાપથ્યસ્ય રોગજનનં પ્રતિ કાલાન્તરવિકારકર્તૃત્વં પ્રાયો ભવતીતિ દર્શયતિ અન્યથા સદ્ય ઇત્યનર્થકં સ્યાત્ કાલાન્તરે ઽપિ દોષાકર્તૃત્વાત્ ॥ 7
દોષવાનિતિ વ્યાધિજનકઃ ॥ 8
અપચાર ઇતિ અહિતાહારોપયોગઃ ઉક્તે કારણમાહ નહીત્યાદિ ।
તુલ્યદોષાણીતિ તુલ્યદોષકરાણિ ॥ 9
વ્યાધિક્ષમત્વં વ્યાધિબલવિરોધિત્વં વ્યાધ્યુત્પાદપ્રતિબન્ધકત્વમિતિ યાવત્ ॥ 10
તદ્ એવાપથ્યતુલ્યદોષતાદિ વિવૃણોતિ તદેવેત્યાદિ ॥ 11
અત્ર યદ્યપિ પ્રસ્તુતત્વાદ્ અપથ્યપ્રતિબન્ધકાનિ કારણાનિ વક્તવ્યાનિ તથાપિ સમાનન્યાયતયાપથ્યશક્તિવર્ધકાન્યુચ્યન્તે ॥ 12
તત્ર દેશાદીનાં યોગાદિતિ અનુગુણદેશાદિયોગાત્ યથા વ્રીહિઃ પિત્તકર્તૃત્વેનાપથ્યઃ સ ચાનૂપદેશયોગાદ્ભૂયસ્તરમ્ અપથ્યો ભવતિ ધન્વદેશે તુ હીનબલો ભવતિ તથા શરત્કાલસ્યાનુગુણસ્ય યોગાદ્બલવાન્ભવતિ હેમન્તે દુર્બલઃ સંયોગાદ્ યથા સ વ્રીહિર્ દધિફાણિતાદિયુક્તો બલવાન્ મધ્વાદિયુક્તશ્ચ દુર્બલઃ વીર્યાદ્ યથા સ એવોષ્ણીકૃતો બલવાન્ શીતસ્તુ દુર્બલઃ સ એવ ચ પ્રમાણાતિયોગાદ્ બલી હીનમાત્રસ્ત્વબલઃ ઇત્યાદ્યનુસર્તવ્યમ્ ॥ 13
દોષતુલ્યબલતામાહ સ એવ દોષ ઇત્યાદિ ॥ 14
સંસૃષ્ટા મિલિતા બહવો યોનયઃ કારણાનિ યસ્ય સ તથા કિંવા સંસૃષ્ટયોનિર્ ઇતિ અનુગુણદૂષ્યઃ યથા પિત્તસ્ય રક્તં દૂષ્યમ્ આસાદ્ય કષ્ટત્વં ક્ષિપ્રકારિત્વં ચ ભવતિ ॥ 15
વિરુદ્ધોપક્રમો યથા પિત્તં મેહારમ્ભકં વચનં હિ પિત્તમેહાઃ સર્વ એવ યાપ્યાઃ વિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્ ઇતિ વિરુદ્ધતા ચોપક્રમસ્યાત્ર યત્ પિત્તહરં મધુરાદિ તન્મેહપ્રધાનદૂષ્યમેદસો વિરુદ્ધં મેદોઽનુગુણં તુ કટ્વાદિ પિત્તે વિરુદ્ધમ્ ઇતિ ॥ 16
ગમ્ભીરાનુગત ઇતિ ગમ્ભીરમજ્જાદિધાતુગતઃ વચનં હિ ત્વઙ્માંસાશ્રયમુત્તાનં ગમ્ભીરં ત્વ્ અન્તરાશ્રયમ્ ઇતિ ॥ 17
ચિરસ્થિત ઇતિ દેહે ચિરકાલાવસ્થાનેન કૃતમૂલત્વાત્ કષ્ટસાધ્યઃ ॥ 18
પ્રાણાયતનસમુત્થ ઇતિ અગ્રે ઽધ્યાયે વક્ષ્યમાણશઙ્ખાદિદશપ્રાણાયતનાશ્રયી ॥ 19
મર્મોપઘાતીતિ પ્રાણાયતનવ્યતિરિક્તક્ષિપ્રતલહૃદયાદિમર્મોપઘાતકારી ॥ 20
મર્મઘાતિત્વેનૈવ મર્મવિશેષપ્રાણાયતનસમુત્થત્વે લબ્ધે પુનસ્તદ્વચનં પ્રાણાયતનમર્માશ્રયિણો વિશેષેણ કષ્ટત્વપ્રતિપાદનાર્થમ્ ॥ 21
કષ્ટતમ ઇતિ બહુદુઃખકર્તૃત્વેનાસાધ્યત્વેન ચ ॥ 22
ક્ષિપ્રકારિતમ ઇતિ આશુવિકારકારિતમઃ ॥ 23
ચકારાત્ સંસૃષ્ટયોનિત્વાદિહેતૂનામ્ અલ્પત્વેન કષ્ટકષ્ટતરક્ષિપ્રકારિક્ષિપ્રકારિતરાદિવિશેષાશ્ ચ ભવન્તીતિ દર્શયતિ યથોક્તસર્વહેતુમેલકે કષ્ટતમઃ ક્ષિપ્રકારિતમશ્ ચ ભવતીતિ જ્ઞેયં કષ્ટતમત્વાદિ ચ યથાયોગ્યતયા જ્ઞેયં વિરુદ્ધોપક્રમો દોષઃ કષ્ટ એવ ભવતિ ન ક્ષિપ્રકારી ॥ 24
વ્યાધ્યક્ષમશરીરાણ્યાહ શરીરાણિ ચેત્યાદિ ॥ 25
અનિવિષ્ટાનિ શ્લથાનિ માંસાદીનિ યેષાં શરીરિણાં તાનિ તથા કિંવા અનિવિષ્ટાનીતિ વિષમાણિ ॥ 26
ઉપચિતાનીતિ સંવર્ધિતાનિ અસાત્મ્યપુષ્ટં હિ શરીરં ભૂરિદોષભાવિતમેવ ભવતીતિ ભાવઃ ॥ 27
વિપરીતાનીતિ અનતિસ્થૂલત્વાદિયુક્તાનિ ॥ 28
વ્યાધિસહાનીતિ વ્યાધ્યુત્પાદકપ્રતિબન્ધકાનિ ॥ 29
એતચ્ચ શરીરમધિકૃત્ય વૈપરીત્યં વ્યાધિસહત્વે ઉદાહરણાર્થમ્ ઉપન્યસ્તં તેન યથોક્તાપથ્યબલવૈપરીત્યં દોષબલવૈપરીત્યં ચ ન સદ્યો વ્યાધિકારકં ભવતીત્યેતદ્ અપ્યુક્તં બોદ્ધવ્યમ્ ॥ 30
એતદ્ એવાપથ્યાહારદોષશરીરાણામ્ એવાબલવત્ત્વબલવત્ત્વાભ્યાં લક્ષણવિશેષં યથાયોગ્યતયા મૃદ્વાદિવ્યાધિકારણત્વેનોપસંહરન્ન્ આહ એભ્યશ્ ચૈવેત્યાદિ ॥ 31
વિશેષા યથોક્તા ઉક્તવિપરીતાશ્ચ તત્રોક્તવિપરીતવિશેષાન્ મૃદવસ્તથા ચિરકારિણશ્ચ ભવન્તિ યથોક્તાપથ્યાદિવિશેષાત્તુ દારુણાઃ ક્ષિપ્રકારિણશ્ચ ભવન્તીતિ મન્તવ્યમ્ ॥ 32
અનેન પ્રસઙ્ગેન વાતાદીનાં રસાદિસ્થાનવિશેષેષુ કુપિતાનાં યે વ્યાધયો ભવન્તિ તાન્ દર્શયિતુમ્ આહ ત એવેત્યાદિ ॥ 33]
તત્ર રસાદિષુ સ્થાનેષુ પ્રકુપિતાનાં દોષાણાં યસ્મિન્ સ્થાને યે યે વ્યાધયઃ સમ્ભવન્તિ તાંસ્ તાન્ યથાવદ્ અનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ચર્_1,28.8
[{આયુર્વેદદીપિકા}
તત્ર રસેત્યાદૌ પ્રકુપિતાનાં દોષાણામિતિ અનિયમેન રસે કુપિતો વાયુર્ વા પિત્તં વા શ્લેષ્મા વા સંસૃષ્ટા વા અશ્રદ્ધાદીનિ કુર્વન્તિ ॥ 1

સત્યપિ દોષભેદે ઽત્રાશ્રયસ્યાભેદાદ્ આશ્રયપ્રભાવેણૈવાશ્રદ્ધાદયો ભવન્તિ પરં દોષભેદે અશ્રદ્ધાદાવ્ એવ વાતાદિલિઙ્ગં વિશિષ્ટં ભવતિ ॥ 2
કિંવા યથાયોગ્યતયા રસાશ્રયિણા વાતાદિના અશ્રદ્ધાદિકરણં બોદ્ધવ્યં યતો ન ગૌરવં વાતદુષ્ટરસે ભવિતુમર્હતિ એતચ્ચ નાતિસુન્દરં તેન પૂર્વ એવ પક્ષો જ્યાયાન્ ॥ 3]
અશ્રદ્ધા ચારુચિશ્ ચાસ્યવૈરસ્યમ્ અરસજ્ઞતા ।
હૃલ્લાસો ગૌરવં તન્દ્રા સાઙ્ગમર્દો જ્વરસ્ તમઃ ॥ ચર્_1,28.9
પાણ્ડુત્વં સ્રોતસાં રોધઃ ક્લૈબ્યં સાદઃ કૃશાઙ્ગતા ।
નાશોઽગ્નેરયથાકાલં વલયઃ પલિતાનિ ચ ॥ ચર્_1,28.10
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અશ્રદ્ધાયાં મુખપ્રવિષ્ટસ્યાહારસ્યાભ્યવહરણં ભવત્યેવ પરં ત્વ્ અનિચ્છા અરુચૌ તુ મુખપ્રવિષ્ટં નાભ્યવહરતીતિ ભેદઃ ॥ 1
આસ્યવૈરસ્યમ્ ઉચિતાદાસ્યરસાદન્યથાત્વમ્ ॥ 2
અરસજ્ઞતા રસાપ્રતિપત્તિઃ ॥ 3
સાદઃ અઙ્ગાવસાદઃ ॥ 4]
રસપ્રદોષજા રોગા વક્ષ્યન્તે રક્તદોષજાઃ ।
કુષ્ઠવીસર્પપિડકા રક્તપિત્તમસૃગ્દરઃ ॥ ચર્_1,28.11
ગુદમેઢ્રાસ્યપાકશ્ચ પ્લીહા ગુલ્મોઽથ વિદ્રધિઃ ।
નીલિકા કામલા વ્યઙ્ગઃ પિપ્પ્લવસ્ તિલકાલકાઃ ॥ ચર્_1,28.12
દદ્રુશ્ચર્મદલં શ્વિત્રં પામા કોઠાસ્રમણ્ડલમ્ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
રક્તપ્રદોષજેષુ કુષ્ઠગ્રહણાદેવ દદ્ર્વાદિલાભે સિદ્ધે પુનસ્તદ્વચનં વિશેષપ્રાદુર્ભાવપ્રદર્શનાર્થમ્ ॥ 1
તિલકાલકાઃ તિલાકૃતયઃ ॥ 2
અસ્રમણ્ડલં લોહિતમણ્ડલમ્ ॥ 3]
રક્તપ્રદોષાજ્જાયન્તે શૃણુ માંસપ્રદોષજાન્ ॥ ચર્_1,28.13
અધિમાંસાર્બુદં કલિં ગલશાલૂકશુણ્ડિકે ।
પૂતિમાંસાલજીગણ્ડગણ્ડમાલોપજિહ્વિકાઃ ॥ ચર્_1,28.14
[{આયુર્વેદદીપિકા}
કીલશબ્દેનાત્રાર્શ ઉચ્યતે ॥ 1]
વેદ્યાન્માંસાશ્રયાન્ મેદઃસંશ્રયાંસ્તુ પ્રચક્ષ્મહે ।
નિન્દિતાનિ પ્રમેહાણાં પૂર્વરૂપાણિ યાનિ ચ ॥ ચર્_1,28.15
[{આયુર્વેદદીપિકા}
નિન્દિતાનિ પ્રમેહપૂર્વરૂપાણીતિ કેશજટિલત્વાદીનિ તેષામેવ નિન્દિતત્વાત્ ન ત્વ્ આસ્યવૈરસ્યમધુરત્વાદીનિ ॥ 1
કિંવા નિન્દિતાનીતિ અતિસ્થૂલગતાન્ય્ આયુર્હ્રાસાદીન્ય્ અષ્ટૌનિન્દિતીયોક્તાનિ તેષાં ચ નિન્દિતત્વં નિન્દિતાતિસ્થૂલસમ્બદ્ધત્વેન ॥ 2
એવં પૂર્વસ્મિન્વ્યાખ્યાને યાનિ ચ ઇતિ ચકારો નિયમે ઉત્તરવ્યાખ્યાને તુ સમુચ્ચયે ॥ 3]
અધ્યસ્થિદન્તૌ દન્તાસ્થિભેદશૂલં વિવર્ણતા ।
કેશલોમનખશ્મશ્રુદોષાશ્ચાસ્થિપ્રદોષજાઃ ॥ ચર્_1,28.16
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અધ્યસ્થિદન્તશબ્દેન અધ્યસ્થ્યધિદન્તયોર્ગ્રહણમ્ ।
શૂલમ્ ઇતિ અસ્થિશૂલમેવ બોદ્ધવ્યમ્ ॥ 1]
રુક્ પર્વણાં ભ્રમો મૂર્છા દર્શનં તમસસ્તથા ।
અરુષાં સ્થૂલમૂલાનાં પર્વજાનાં ચ દર્શનમ્ ॥ ચર્_1,28.17
[{આયુર્વેદદીપિકા}
રુગિત્યાદિ મજ્જદોષાજ્જ્ઞેયમ્ ॥ 1

અરૂંષીતિ વ્રણાનિ ॥ 2]
મજ્જપ્રદોષાત્ શુક્રસ્ય દોષાત્ ક્લૈબ્યમ્ અહર્ષણમ્ ।
રોગિ વા ક્લીબમલ્પાયુર્ વિરૂપં વા પ્રજાયતે ॥ ચર્_1,28.18
ન ચાસ્ય જાયતે ગર્ભઃ પતતિ પ્રસ્રવત્યપિ ।
શુક્રં હિ દુષ્ટં સાપત્યં સદારં બાધતે નરમ્ ॥ ચર્_1,28.19
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ક્લૈબ્યમ્ ઇતિ ધ્વજાનુચ્છ્રાયઃ ॥ 1
અહર્ષણં ચ સત્યપિ ધ્વજોત્થાને મૈથુનાશક્તિઃ ॥ 2
શુક્રં હિ દુષ્ટં સાપત્યં સદારં બાધતે નરમિતિ અત્રાપત્યબાધા રોગિક્લીબાદ્યપત્યજનકત્વેન દારબાધા તુ સ્રાવિગર્ભાદિજનકત્વેન ॥ 3]
ઇન્દ્રિયાણિ સમાશ્રિત્ય પ્રકુપ્યન્તિ યદા મલાઃ ।
ઉપઘાતોપતાપાભ્યાં યોજયન્તીન્દ્રિયાણિ તે ॥ ચર્_1,28.20
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ઉપઘાતેત્યાદૌ ઉપઘાતો વિનાશઃ ઉપતાપસ્તુ કિંચિદ્ વૈકલ્યમ્ ॥ 1]
સ્નાયૌ સિરાકણ્ડરાભ્યો દુષ્ટાઃ ક્લિશ્નન્તિ માનવમ્ ।
સ્તમ્ભસંકોચખલ્લીભિર્ગ્રન્થિસ્ફુરણસુપ્તિભિઃ ॥ ચર્_1,28.21
[{આયુર્વેદદીપિકા}
કણ્ડરાભ્ય ઇતિ સપ્તમ્યર્થે પઞ્ચમી ॥ 1
ખલ્લી કરપદાવમોટનમ્ ॥ 2
ગ્રન્થિઃ સ્નાય્વાદિગ્રન્થિરેવ ॥ 3]
મલાનાશ્રિત્ય કુપિતા ભેદશોષપ્રદૂષણમ્ ।
દોષા મલાનાં કુર્વન્તિ સઙ્ગોત્સર્ગાવ્ અતીવ ચ ॥ ચર્_1,28.22
[{આયુર્વેદદીપિકા}
મલાનિત્યાદૌ ભેદશોષપ્રદૂષણમ્ ઇતિ યથાસમ્ભવં જ્ઞેયં તત્ર ભેદઃ પુરીષસ્ય શોષસ્તુ વિશેષેણ સર્વમલેષુ સમ્ભવતિ પ્રદૂષણં તુ પ્રદુષ્ટવર્ણાદિયુક્તત્વેન પ્રાકૃતવર્ણાદ્યુપઘાતઃ ॥ 1
સંગોત્સર્ગાવ્ અતીવ ચેતિ અતીવ સઙ્ગઃ અપ્રવૃત્તિઃ અત્યુત્સર્ગસ્તુ અતિપ્રવૃત્તિઃ ॥ 2]
વિવિધાદ્ અશિતાત્ પીતાદ્ અહિતાલ્લીઢખાદિતાત્ ।
ભવન્ત્યેતે મનુષ્યાણાં વિકારા ય ઉદાહૃતાઃ ॥ ચર્_1,28.23
તેષામિચ્છન્નનુત્પત્તિં સેવેત મતિમાન્ સદા ।
હિતાન્યેવાશિતાદીનિ ન સ્યુસ્ તજ્જાસ્ તથામયાઃ ॥ ચર્_1,28.24
રસજાનાં વિકારાણાં સર્વં લઙ્ઘનમ્ ઔષધમ્ ।
વિધિશોણિતિકે ઽધ્યાયે રક્તજાનાં ભિષગ્જિતમ્ ॥ ચર્_1,28.25
માંસજાનાં તુ સંશુદ્ધિઃ શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મ ચ ।
અષ્ટૌનિન્દિતિકે ઽધ્યાયે મેદોજાનાં ચિકિત્સિતમ્ ॥ ચર્_1,28.26
અસ્થ્યાશ્રયાણાં વ્યાધીનાં પઞ્ચકર્માણિ ભેષજમ્ ।
વસ્તયઃ ક્ષીરસર્પીંષિ તિક્તકોપહિતાનિ ચ ॥ ચર્_1,28.27
મજ્જશુક્રસમુત્થાનામૌષધં સ્વાદુતિક્તકમ્ ।
અન્નં વ્યવાયવ્યાયામૌ શુદ્ધિઃ કાલે ચ માત્રયા ॥ ચર્_1,28.28
શાન્તિરિન્દ્રિયજાનાં તુ ત્રિમર્મીયે પ્રવક્ષ્યતે ।
સ્નાય્વાદિજાનાં પ્રશમો વક્ષ્યતે વાતરોગિકે ॥ ચર્_1,28.29
નવેગાન્ધારણે ઽધ્યાયે ચિકિત્સિતસંગ્રહઃ કૃતઃ ।
મલજાનાં વિકારાણાં સિદ્ધિશ્ ચોક્તા ક્વચિત્ક્વચિત્ ॥ ચર્_1,28.30

[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમ્પ્રત્યહિતાહારજનિતાન્ દોષાન્ દર્શયન્ યથાકર્તવ્યમ્ ઉપદિશતિ વિવિધાદિત્યાદિ ॥ 1
ભિષગ્જિતમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ શેષઃ ॥ 2
પઞ્ચકર્માણીત્યભિધાયાપિ વસ્તય ઇતિ વચનં તિક્તોપહિતવસ્તેર્ વિશેષેણ હિતત્વોપદર્શનાર્થમ્ ॥ 3
શુદ્ધિરિતિ વમનાદિના ॥ 4
સિદ્ધિઃ પ્રોક્તા ક્વચિદિતિ અતીસારગ્રહણ્યાદૌ ॥ 5]
વ્યાયામાદ્ ઊષ્મણસ્ તૈક્ષ્ણ્યાદ્ધિતસ્યાનવચારણાત્ ।
કોષ્ઠાચ્છાખા મલા યાન્તિ દ્રુતત્વાન્મરુતસ્ય ચ ॥ ચર્_1,28.31
તત્રસ્થાશ્ચ વિલમ્બન્તે કદાચિન્ ન સમીરિતાઃ ।
નાદેશકાલે કુપ્યન્તિ ભૂયો હેતુપ્રતીક્ષિણઃ ॥ ચર્_1,28.32
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમ્પ્રતિ રસાદીનાં શાખારૂપત્વાત્ કોષ્ઠાશ્રયિણો દોષા યથા શાખાં યાન્તિ તદ્ આહ વ્યાયામેત્યાદિ ॥ 1
તત્ર વ્યાયામક્ષોભાત્ કોષ્ઠં પરિત્યજ્ય શાખાં મલા યાન્તિ ઊષ્મણો વહ્નેસ્તીક્ષ્ણત્વાદ્ વિલાયિતા દોષાઃ શાખાં યાન્તિ હિતસ્યાનવચારણયાહિતસેવયાતિસેવયાતિમાત્રવૃદ્ધો દોષો જલાપૂરવદ્ વૃદ્ધઃ સ્વસ્થાનમાપ્લાવ્ય સ્થાનાન્તરં યાતીતિ યુક્તમ્ ॥ 2
દ્રુતત્વાન્મારુતસ્યેતિ ચલત્વાદ્ વાયોર્ વાયુના ક્ષિપ્તો યાતીત્યર્થઃ વાય્વન્તરેણ ચ વાયોર્ આક્ષેપણમુપપન્નમ્ એવેતિ અન્યથા મલા ઇતિ બહુવચનમ્ અસાધુ ॥ 3
અથ શાખાગતાઃ કિં કુર્વન્તીત્યાહ તત્રસ્થાશ્ચેત્યાદિ ॥ 4
વિલમ્બન્તે કદાચિદ્ ઇતિ કદાચિદ્વ્યાધિકરણે વિલમ્બં કુર્વન્તિ ॥ 5
કુતો વિલમ્બન્ત ઇત્યાહ ન સમીરિતાઃ ॥ 6
યે દોષા અલ્પત્વેનાબલવન્તસ્તે હેત્વન્તરેણ સમીરિતાઃ સન્તઃ કુપ્યન્તિ તથા ત એવ નાદેશ ઇત્યનનુગુણદેશે તથા નાકાલ ઇત્યનનુગુણકાલે કુપ્યન્તીતિ યોજના ॥ 7
અત્રૈવ હેતુમાહ ભૂય ઇત્યાદિ ॥ 8
યસ્માદ્ભૂયો હેતુપ્રતીક્ષિણસ્ તે ઽલ્પબલા દોષાસ્તસ્માદીરણાદ્યપેક્ષન્તે એતેન ભૂયો યે ઽહેતુપ્રતીક્ષિણો ભવન્તિ બલવત્ત્વાન્ન તે ઈરણાદ્યપેક્ષન્તે અત એવોક્તં કદાચિદિતિ ॥ 9]
વૃદ્ધ્યા વિષ્યન્દનાત્ પાકાત્ સ્રોતોમુખવિશોધનાત્ ।
શાખા મુક્ત્વા મલાઃ કોષ્ઠં યાન્તિ વાયોશ્ચ નિગ્રહાત્ ॥ ચર્_1,28.33
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમ્પ્રતિ શાખાભ્યઃ કોષ્ઠાગમનહેતું દોષાણામ્ આહ વૃદ્ધ્યેત્યાદિ ॥ 1
વિષ્યન્દનાદિતિ વિલયનાત્ વિલીનશ્ચ દ્રવત્વાદેવ કોષ્ઠે નિમ્નં યાતિ ॥ 2
પાકાદિતિ પક્વો દોષો ઽબદ્ધત્વેનૈવ નિમ્નં કોષ્ઠં યાતિ ॥ 3
સ્રોતોમુખવિશોધનાદિતિ અવરોધકાપગમાત્ ॥ 4
વાયોર્નિગ્રહાદિતિ ક્ષેપ્તુર્વાયોર્નિગ્રહાત્ પ્રાકૃતં સ્થાનં કોષ્ઠં યાતિ ॥ 5]
અજાતાનામનુત્પત્તૌ જાતાનાં વિનિવૃત્તયે ।
રોગાણાં યો વિધિર્દૃષ્ટઃ સુખાર્થી તં સમાચરેત્ ॥ ચર્_1,28.34
સુખાર્થાઃ સર્વભૂતાનાં મતાઃ સર્વાઃ પ્રવૃત્તયઃ ।
જ્ઞાનાજ્ઞાનવિશેષાત્તુ માર્ગામાર્ગપ્રવૃત્તયઃ ॥ ચર્_1,28.35
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ઇદાનીં સંક્ષેપેણાખિલવ્યાધિપ્રતીકારં સૂત્રયતિ અજાતાનામિત્યાદિ ॥ 1
યો વિધિર્દૃષ્ટ ઇતિ કૃત્સ્ને તન્ત્રે ॥ 2
નનુ યદિ સુખાર્થા સર્વપ્રાણિનાં પ્રવૃત્તિસ્તત્કથં કો ઽપિ અમાર્ગે પ્રવર્તત ઇત્યાહ જ્ઞાનેત્યાદિ ॥ 3
અજ્ઞાનાદ્ એવ સુખસાધનમિદમ્ ઇતિ કૃત્વા અપરીક્ષકાઃ પ્રવર્તન્તે ન તુ દુઃખકર્તૃતાસંધાનાદ્ ઇતિ ભાવઃ ॥ 4]
હિતમેવાનુરુધ્યન્તે પ્રપરીક્ષ્ય પરીક્ષકાઃ ।
રજોમોહાવૃતાત્માનઃ પ્રિયમેવ તુ લૌકિકાઃ ॥ ચર્_1,28.36
શ્રુતં બુદ્ધિઃ સ્મૃતિર્દાક્ષ્યં ધૃતિર્ હિતનિષેવણમ્ ।

વાગ્વિશુદ્ધિઃ શમો ધૈર્યમ્ આશ્રયન્તિ પરીક્ષકમ્ ॥ ચર્_1,28.37
લૌકિકં નાશ્રયન્ત્યેતે ગુણા મોહરજઃશ્રિતમ્ ।
તન્મૂલા બહવો યન્તિ રોગાઃ શારીરમાનસાઃ ॥ ચર્_1,28.38
[{આયુર્વેદદીપિકા}
હિતમેવેતિ આયતિવિશુદ્ધમ્ એવ તદાત્વે દુઃખકરમ્ અપિ ॥ 1
પ્રિયમેવેતિ તદાત્વે સુખકરમ્ આયતિવિરુદ્ધમ્ ॥ 2
લૌકિકા અપરીક્ષકાઃ ॥ 3
પરીક્ષકં સ્તૌતિ શ્રુતમ્ ઇત્યાદિ ॥ 4
પરીક્ષકમાશ્રયન્તીતિ પરીક્ષકે ભવન્તિ કિંવા બુદ્ધ્યાદિદેવતાઃ પરીક્ષકમાશ્રયન્તે યદ્ ઉક્તં વિવિશુર્ જ્ઞાનદેવતાઃ ઇતિ ॥ 5
તન્મૂલા ઇતિ રજસ્તમોમૂલાઃ ॥ 6]
પ્રજ્ઞાપરાધાદ્ધ્યહિતાનર્થાન્ પઞ્ચ નિષેવતે ।
સંધારયતિ વેગાંશ્ચ સેવતે સાહસાનિ ચ ॥ ચર્_1,28.39
તદાત્વસુખસંજ્ઞેષુ ભાવેષ્વજ્ઞોઽનુરજ્યતે ।
રજ્યતે ન તુ વિજ્ઞાતા વિજ્ઞાને હ્ય્ અમલીકૃતે ॥ ચર્_1,28.40
[{આયુર્વેદદીપિકા}
યથા અપરીક્ષકે રજસ્તમોમૂલા રોગા ભવન્તિ તદાહ પ્રજ્ઞાપરાધાદ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
અહિતાર્થસેવાદિ ચ રોગં કરોતીતિ ભાવઃ ॥ 2
તદાત્વસુખેષ્વિતિ વક્તવ્યે યત્ સુખસંજ્ઞેષુ ઇતિ કરોતિ તત્તદાત્વસુખસ્યાપથ્યસ્ય દુઃખાનુબન્ધસુખકર્તૃતયા પરમાર્થતસ્ તદાત્વે ઽપ્યસુખત્વં દર્શયતિ યથા સુખસંજ્ઞકમ્ આરોગ્યમ્ ઇત્યત્રોક્તમ્ ॥ 3
વિજ્ઞાતેતિ પરીક્ષકઃ ॥ 4]
ન રાગાન્નાપ્યવિજ્ઞાનાદ્ આહારાન્ ઉપયોજયેત્ ।
પરીક્ષ્ય હિતમશ્નીયાદ્દેહો હ્ય્ આહારસંભવઃ ॥ ચર્_1,28.41
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ન રાગાદ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
અહિતત્વેન જાનન્ન્ અપિ રાગાદેવ કશ્ચિદ્ દુષ્ટઃ પ્રવર્તતે અજ્ઞાનાચ્ચાહિતત્વાજ્ઞાનાદ્ એવ કશ્ચિદ્ધિતાધ્યવસાયેન પ્રવર્તતે એતદ્દ્વયમપિ નિષિધ્યતે ॥ 2]
આહરસ્ય વિધાવ્ અષ્ટૌ વિશેષા હેતુસંજ્ઞકાઃ ।
શુભાશુભસમુત્પત્તૌ તાન્ પરીક્ષ્ય પ્રયોજયેત્ ॥ ચર્_1,28.42
[{આયુર્વેદદીપિકા}
કથમાહારઃ પરીક્ષ્ય ઇત્યાહ આહારસ્યેત્યાદિ ॥ 1
આહારસ્ય વિધૌ વિધાનેઽષ્ટૌ વિશેષાઃ પ્રકૃતિકરણસંયોગાદયો રસવિમાને વક્તવ્યા હેતુસંજ્ઞકાઃ ક્વ હેતુસંજ્ઞકા ઇત્યાહ શુભેત્યાદિ ॥ 2
શુભાશુભસમુત્પત્તૌ ઇતિ તે ચ પ્રકૃત્યાદયઃ શુભાઃ શુભકરાઃ અશુભા અશુભકરાઃ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ॥ 3]
પરિહાર્યાણ્યપથ્યાનિ સદા પરિહરન્નરઃ ।
ભવત્યનૃણતાં પ્રાપ્તઃ સાધૂનામ્ ઇહ પણ્ડિતઃ ॥ ચર્_1,28.43
યત્તુ રોગસમુત્થાનમશક્યમિહ કેનચિત્ ।
પરિહર્તું ન તત્પ્રાપ્ય શોચિતવ્યં મનીષિભિઃ ॥ ચર્_1,28.44
[{આયુર્વેદદીપિકા}
નનુ પથ્યસેવાયાં ક્રિયમાણાયામ્ અપિ બલવત્પ્રાક્તનાધર્મવશાદપિ વ્યાધયો ભવન્તિ તત્ કિમ્ અનેન પથ્યસેવનેનેત્યાહ પરિહાર્યાણીત્યાદિ ॥ 1
અનૃણતામ્ ઇવ પ્રાપ્તોઽનૃણતાં પ્રાપ્તઃ એતેન પરિહાર્યપરિહારેણ પુરુષકારેઽનપરાધઃ પુરુષો ભવતીતિ દર્શયતિ ॥ 2
યસ્તુ દૈવાગતસ્તસ્ય વ્યાધિસ્તત્ર સાધવો નૈવં પથ્યસેવિનં ગર્હયન્તિ એતદેવાહ યત્ત્વિત્યાદિ ॥ 3
અશક્યં પરિહર્તુમ્ ઇતિ બલવત્કર્મજન્યત્વાદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 4
ન શોચિતવ્યમ્ ઇતિ પુરુષકારસ્ય દૈવજન્યે ઽવશ્યમ્ભાવિનિ વ્યાધાવ્ અકિંચિત્કરત્વાદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 5]

આહારસંભવં યસ્તુ રોગાશ્ચાહારસંભવાઃ ।
હિતાહિતવિશેષાંશ્ ચ વિશેષઃ સુખદુઃખયોઃ ॥ ચર્_1,28.45
સહત્વે ચાસહત્વે ચ દુઃખાનાં દેહસત્ત્વયોઃ ।
વિશેષો રોગસંઘાશ્ ચ ધાતુજા યે પૃથક્પૃથક્ ॥ ચર્_1,28.46
તેષાં ચૈવ પ્રશમનં કોષ્ઠાચ્છાખા ઉપેત્ય ચ ।
દોષા યથા પ્રકુપ્યન્તિ શાખાભ્યઃ કોષ્ઠમેત્ય ચ ॥ ચર્_1,28.47
પ્રાજ્ઞાજ્ઞયોર્વિશેષશ્ચ સ્વસ્થાતુરહિતં ચ યત્ ।
વિવિધાશિતપીતીયે તત્ સર્વં સંપ્રકાશિતમ્ ॥ ચર્_1,28.48
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે સૂત્રસ્થાને વિવિધાશિતપીતીયો નામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ ॥ ચર્_1,28.49
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સંગ્રહે વસ્ત્વિતિ શરીરમ્ ॥ 1
સહત્વે ચાસહત્વે ચેત્યાદિના શરીરાણિ ચાતિસ્થૂલાનિ ઇત્યાદિ વિપરીતાનિ પુનર્ વ્યાધિસહાનિ ઇત્યન્તં ગ્રન્થં જ્ઞાપયતિ ॥ 2]
ચરકસંહિતા, નિદાનસ્થાન, 7
અથાત ઉન્માદનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ચર્_2,7.1
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ આત્રેયઃ ॥ ચર્_2,7.2
ઇહ ખલુ પઞ્ચોન્માદા ભવન્તિ તદ્યથા વાતપિત્તકફસન્નિપાતાગન્તુનિમિત્તાઃ ॥ ચર્_2,7.3
તત્ર દોષનિમિત્તાશ્ ચત્વારઃ પુરુષાણામ્ એવંવિધાનાં ક્ષિપ્રમ્ અભિનિર્વર્તન્તે તદ્યથા ભીરૂણામ્ ઉપક્લિષ્ટસત્ત્વાનામ્ ઉત્સન્નદોષાણાં સમલવિકૃતોપહિતાન્ય્ અનુચિતાન્ય્ આહારજાતાનિ વૈષમ્યયુક્તેનોપયોગવિધિનોપયુઞ્જાનાનાં તન્ત્રપ્રયોગમ્ અપિ વિષમમ્ આચરતામ્ અન્યાશ્ ચ શરીરચેષ્ટા વિષમાઃ સમાચરતામ્ અત્યુપક્ષીણદેહાનાં વ્યાધિવેગસમુદ્ભ્રમિતાનામ્ ઉપહતમનસાં વા કામક્રોધલોભહર્ષભયમોહાયાસશોકચિન્તોદ્વેગાદિભિર્ ભૂયો ઽભિઘાતાભ્યાહતાનાં વા મનસ્ય્ ઉપહતે બુદ્ધૌ ચ પ્રચલિતાયામ્ અભ્યુદીર્ણા દોષાઃ પ્રકુપિતા હૃદયમ્ ઉપસૃત્ય મનોવહાનિ સ્રોતાંસ્ય્ આવૃત્ય જનયન્ત્ય્ ઉન્માદમ્ ॥ ચર્_2,7.4
ઉન્માદં પુનર્ મનોબુદ્ધિસંજ્ઞાજ્ઞાનસ્મૃતિભક્તિશીલચેષ્ટાચારવિભ્રમં વિદ્યાત્ ॥ ચર્_2,7.5
તસ્યેમાનિ પૂર્વરૂપાણિ તદ્યથા શિરસઃ શૂન્યતા ચક્ષુષોર્ આકુલતા સ્વનઃ કર્ણયોઃ ઉચ્છ્વાસસ્યાધિક્યમ્ આસ્યસંસ્રવણમ્ અનન્નાભિલાષારોચકાવિપાકાઃ હૃદ્ગ્રહઃ ધ્યાનાયાસસમ્મોહોદ્વેગાશ્ ચાસ્થાને સતતં લોમહર્ષઃ જ્વરશ્ ચાભીક્ષ્ણમ્ ઉન્મત્તચિત્તત્વમ્ ઉદર્દિત્વમ્ અર્દિતાકૃતિકરણં ચ વ્યાધેઃ સ્વપ્ને ચાભીક્ષ્ણં દર્શનં ભ્રાન્તચલિતાનવસ્થિતાનાં રૂપાણામ્ અપ્રશસ્તાનાં ચ તિલપીડકચક્રાધિરોહણં વાતકુણ્ડલિકાભિશ્ ચોન્મથનં નિમજ્જનં ચ કલુષાણામ્ અમ્ભસામ્ આવર્તે ચક્ષુષોશ્ ચાપસર્પણમ્ ઇતિ ॥ ચર્_2,7.6
તતો ઽનન્તરમ્ એવમ્ ઉન્માદાભિનિર્વૃત્તિર્ એવ ।
તત્રેદમ્ ઉન્માદવિશેષવિજ્ઞાનં ભવતિ તદ્યથા પરિસરણમ્ અજસ્રમ્ અક્ષિભ્રુવૌષ્ટાંસહન્વગ્રહસ્તપાદાઙ્ગવિક્ષેપણમ્ અકસ્માત્ સતતમ્ અનિયતાનાં ચ ગિરામ્ ઉત્સર્ગઃ ફેનાગમનમ્ આસ્યાત્ અભીક્ષ્ણં સ્મિતહસિતનૃત્યગીતવાદિત્રસંપ્રયોગાશ્ ચાસ્થાને વીણાવંશશઙ્ખશમ્યાતાલશબ્દાનુકરણમ્ અસામ્ના યાનમ્ અયાનૈઃ અલઙ્કરણમ્ અનલઙ્કારિકૈર્ દ્રવ્યૈઃ લોભશ્ ચાભ્યવહાર્યેષ્વ્ અલબ્ધેષુ લબ્ધેષુ ચાવમાનસ્ તીવ્રમાત્સર્યં ચ કાર્શ્યં પારુષ્યમ્ ઉત્પિણ્ડિતારુણાક્ષતા વાતોપશયવિપર્યાસાદ્ અનુપશયતા ચ ઇતિ વાતોન્માદલિઙ્ગાનિ ભવન્તિ ।
અમર્ષઃ ક્રોધઃ સંરમ્ભશ્ ચાસ્થાને શસ્ત્રલોષ્ટકશાકાષ્ઠમુષ્ટિભિર્ અભિહનનં સ્વેષાં પરેષાં વા અભિદ્રવણં પ્રચ્છાયશીતોદકાન્નાભિલાષઃ સંતાપશ્ ચાતિવેલં તામ્રહારિતહારિદ્રસંરબ્ધાક્ષતા પિત્તોપશયવિપર્યાસાદ્ અનુપશયતા ચ ઇતિ પિત્તોન્મદલિઙ્ગાનિ ભવન્તિ ।
સ્થાનમ્ એકદેશે તૂષ્ણીંભાવઃ અલ્પશશ્ ચઙ્ક્રમણં લાલાશિઙ્ઘાણકસ્રવણમ્ અનન્નાભિલાષઃ રહસ્કામતા બીભત્સત્વં શૌચદ્વેષઃ સ્વપ્નનિત્યતા શ્વયથુર્ આનને શુક્લસ્તિમિતમલોપદિગ્ધાક્ષત્વં શ્લેષ્મોપશયવિપર્યાસાદ્ અનુપશયતા ચ ઇતિ શ્લેષ્મોન્માદલિઙ્ગાનિ ભવન્તિ ।
ત્રિદોષલિઙ્ગસન્નિપાતે તુ સાન્નિપાતિકં વિદ્યાત્ તમ્ અસાધ્યમ્ આચક્ષતે કુશલાઃ ॥ ચર્_2,7.7
સાધ્યાનાં તુ ત્રયાણાં સાધનાનિ સ્નેહસ્વેદવમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનોપશમનસ્તઃકર્મધૂમધૂપનાઞ્જનાવપીડપ્રધમનાભ્યઙ્ગપ્રદેહપરિષેકાનુલેપનવધબન્ધનાવરોધનવિત્રાસનવિસ્માપનવિસ્મારણાપતર્પણસિરાવ્યધનાનિ ભોજનવિધાનં ચ યથાસ્વં યુક્ત્યા યચ્ ચાન્યદ્ અપિ કિંચિન્ નિદાનવિપરીતમ્ ઔષધં કાર્યં તદ્ અપિ સ્યાદ્ ઇતિ ॥ ચર્_2,7.8
ભવતિ ચાત્ર ઉન્માદાન્ દોષજાન્ સાધ્યાન્ સાધયેદ્ ભિષગુત્તમઃ ।
અનેન વિધિયુક્તેન કર્મણા યત્પ્રકીર્તિતમ્ ॥ ચર્_2,7.9
યસ્ તુ દોષનિમિત્તેભ્ય ઉન્માદેભ્યઃ સમુત્થાનપૂર્વરૂપલિઙ્ગવેદનોપશયવિશેષસમન્વિતો ભવત્ય્ ઉન્માદસ્ તમ્ આગન્તુકમ્ આચક્ષતે ।
કેચિત્ પુનઃ પૂર્વકૃતં કર્માપ્રશસ્તમ્ ઇચ્છન્તિ તસ્ય નિમિત્તમ્ ।
તસ્ય ચ હેતુઃ પ્રજ્ઞાપરાધ એવેતિ ભગવાન્ પુનર્વસુર્ આત્રેયઃ ।
પ્રજ્ઞાપરાધાદ્ ધ્ય્ અયં દેવર્ષિપિતૃગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસપિશાચગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાચાર્યપૂજ્યાનવમત્યાહિતાન્ય્ આચરતિ અન્યદ્ વા કિંચિદ્ એવંવિધં કર્માપ્રશસ્તમ્ આરભતે તમ્ આત્મના હતમ્ ઉપઘ્નન્તો દેવાદયઃ કુર્વન્ત્ય્ ઉન્મત્તમ્ ॥ ચર્_2,7.10
દેવાદિપ્રકોપનિમિત્તેનાગન્તુકોન્માદેન પુરસ્કૃતસ્યેમાનિ પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ તદ્યથા દેવગોબ્રાહ્મણતપસ્વિનાં હિંસારુચિત્વં કોપનત્વં નૃશંસાભિપ્રાયતા અરતિઃ ઓજોવર્ણચ્છાયાવલવપુષામ્ ઉપનપ્તિઃ સ્વપ્ને ચ દેવાદિભિર્ અભિભર્ત્સનં પ્રવર્તનં ચેતિ તતો ઽનન્તરમ્ ઉન્માદાભિનિર્વૃત્તિઃ ॥ ચર્_2,7.11
તત્રાયમ્ ઉન્માદકરાણાં ભૂતાનામ્ ઉન્માદયિષ્યતામ્ આરમ્ભવિશેષો ભવતિ તદ્ યથા અવલોકયન્તો દેવા જનયન્ત્ય્ ઉન્માદં ગુરુવૃદ્ધસિદ્ધમહર્ષયો ઽભિશપન્તઃ પિતરો દર્શયન્તઃ સ્પૃશન્તો ગન્ધર્વાઃ સમાવિશન્તો યક્ષાઃ રાક્ષસાસ્ ત્વ્ આત્મગન્ધમ્ આઘ્રાપયન્તઃ પિશાચાઃ પુનર્ આરુહ્ય વાહયન્તઃ ॥ ચર્_2,7.12
તસ્યેમાનિ રૂપાણિ ભવન્તિ તદ્ યથા અત્યાત્મબલવીર્યપૌરુષપરાક્રમગ્રહણધારણસ્મરણજ્ઞાનવચનવિજ્ઞાનાનિ અનિયતશ્ ચોન્માદકાલઃ ॥ ચર્_2,7.13
ઉન્માદયિષ્યતામ્ અપિ ખલુ દેવર્ષિપિતૃગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસપિશાચાનાં ગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાનાં વા એષ્વ્ અન્તરેષ્વ્ અભિગમનીયાઃ પુરુષા ભવન્તિ તદ્ યથા પાપસ્ય કર્મણઃ સમારમ્ભે પૂર્વકૃતસ્ય વા કર્મણઃ પરિણામકાલે એકસ્ય વા શૂન્યગૃહવાસે ચતુષ્પથાધિષ્ઠાને વા સન્ધ્યાવેલાયામ્ અપ્રયતભાવે વા પર્વસન્ધિષુ વા મિથુનીભાવે રજસ્વલાભિગમને વા વિગુણે વાધ્યયનબલિમઙ્ગલહોમપ્રયોગે નિયમવ્રતબ્રહ્મચર્યભઙ્ગે વા મહાહવે વા દેશકુલપુરવિનાશે વા મહાગ્રહોપગમને વા સ્ત્રિયા વા પ્રજનનકાલે વિવિધભૂતાશુભાશુચિસ્પર્શને વા વમનવિરેચનરુધિરસ્રાવે અશુચેર્ અપ્રયતસ્ય વા ચૈત્યદેવાયતનાભિગમને વા માંસમધુતિલગુડમદ્યોચ્છિષ્ટે વા દિગ્વાસસિ વા નિશિ નગરનિગમચતુષ્પથોપવનશ્મશાનાઘાતનાભિગમને વા દ્વિજગુરુસુરયતિપૂજ્યાભિધર્ષણે વા ધર્માખ્યાનવ્યતિક્રમે વા અન્યસ્ય વા કર્મણો ઽપ્રશસ્તસ્યારમ્ભે ઇત્ય્ અભિઘાતકાલા વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ ॥ ચર્_2,7.14
ત્રિવિધં તુ ખલૂન્માદકરાણાં ભૂતાનામ્ ઉન્માદને પ્રયોજનં ભવતિ તદ્ યથા હિંસા રતિઃ અભ્યર્ચનં ચેતિ ।
તેષાં તં પ્રયોજનવિશેષમ્ ઉન્મત્તાચારવિશેષલક્ષણૈર્ વિદ્યાત્ ।

ચરકસંહિતા, વિમાનસ્થાન, 1 [રસવિમાન]
અથાતો રસવિમાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ચર્_3,1.1
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ ॥ ચર્_3,1.2

[{આયુર્વેદદીપિકા}
નિદાને જ્ઞાતહેત્વાદિપઞ્ચકસ્ય ચિકિત્સોપયોગિતયા દોષભેષજાદિવિશેષજ્ઞાનમ્ અપેક્ષિતં ભવતિ અતો વક્ષ્યમાણદોષભેષજાદિવિશેષજ્ઞાપકં વિમાનસ્થાનં બ્રૂતે ॥ 1
તત્રાપિ ચ દોષભેષજયોઃ પ્રાધાન્યાત્ તદ્વિશેષજ્ઞાપકં રસવિમાનં પ્રથમં બ્રૂતે ॥ 2
ઇમં ચ સ્થાનસમ્બન્ધં સ્વયમેવ દર્શયિષ્યતિ ॥ 3
વિશેષેણ મીયતે જ્ઞાયતે દોષભેષજાદ્ય્ અનેનેતિ વિમાનં દોષભેષજાદીનાં પ્રભાવાદિવિશેષ ઇત્યર્થઃ એવંભૂતંવિમાનમ્ અભિધેયતયા યત્ર તિષ્ઠતિ તદ્ વિમાનસ્થાનમ્ ॥ 4
રસવિમાનમ્ અધિકૃત્ય કૃતો ઽધ્યાયો રસવિમાનમ્ ॥ 5]
ઇહ ખલુ વ્યાધીનાં નિમિત્તપૂર્વરૂપરૂપોપશયસંખ્યાપ્રાધાન્યવિધિવિકલ્પબલકાલવિશેષાન્ અનુપ્રવિશ્યાનન્તરં દોષભેષજદેશકાલબલશરીરસારાહારસાત્મ્યસત્ત્વપ્રકૃતિવયસાં માનમ્ અવહિતમનસા યથાવજ્ જ્ઞેયં ભવતિ ભિષજા દોષાદિમાનજ્ઞાનાયત્તત્વાત્ ક્રિયાયાઃ ।
ન હ્ય્ અમાનજ્ઞો દોષાદીનાં ભિષગ્ વ્યાધિનિગ્રહસમર્થો ભવતિ ।
તસ્માદ્ દોષાદિમાનજ્ઞાનાર્થં વિમાનસ્થાનમ્ ઉપદેક્ષ્યામો ઽગ્નિવેશ ॥ ચર્_3,1.3
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ઇહ ખલ્વ્ ઇત્યાદિના સ્થાનસમ્બન્ધમ્ આહ ॥ 1
ઇહ સમ્પ્રાપ્તિભેદસંખ્યાપ્રાધાન્યાદિગ્રહણેનૈવ સમ્પ્રાપ્તિમ્ ઉપદિશન્ સંખ્યાદિભેદેન સર્વૈવ સમ્પ્રાપ્તિઃ કથિતા ભવતીતિ દર્શયતિ ॥ 2
નિમિત્તાદીનાં તુ ન તાદૃશો ભેદો ઽલ્પગ્રન્થવક્તવ્યો ઽસ્તિ યેન ભેદેન તે ઽપીહ કથ્યેરન્ અતસ્તે સામાન્યેનૈવોક્તાઃ ॥ 3
અનુપ્રવિશ્યેતિ બુદ્ધ્વા ॥ 4
દોષાદયઃ સૂત્રસ્થાન એવ પ્રપઞ્ચિતાઃ ॥ 5
માનમિતિ પ્રભાવાદિવિશેષઃ એતજ્જ્ઞાને હેતુમ્ આહ દોષાદીત્યાદિ ॥ 6
ક્રિયાયા ઇતિ ચિકિત્સાયાઃ ॥ 7]
તત્રાદૌ રસદ્રવ્યદોષવિકારપ્રભાવાન્ વક્ષ્યામઃ રસાસ્તાવત્ષટ્ મધુરામ્લલવણકટુતિક્તકષાયાઃ તે સમ્યગુપયુજ્યમાનાઃ શરીરં યાપયન્તિ મિથ્યોપયુજ્યમાનાસ્તુ ખલુ દોષપ્રકોપાયોપકલ્પન્તે ॥ ચર્_3,1.4
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અધ્યાયાર્થં વક્તું પ્રતિજાનીતે તત્રાદાવ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
યદ્યપિ ચ દોષભેષજેત્યાદૌ દોષાપેક્ષત્વાદ્ ભેષજસ્ય દોષ આદૌ કૃતઃ તથાપીહ રસદ્રવ્યરૂપભેષજસ્યાપેક્ષિતરોગપ્રશમકર્તૃત્વેન તથા દોષસ્યાપિ ચ રસદ્રવ્યયોરેવ કારણત્વેન ભેષજશબ્દસૂચિતે રસદ્રવ્યે એવાગ્રે કૃતે પશ્ચાત્તુ દોષગ્રહણગૃહીતૌ દોષવિકારૌ ॥ 2
પ્રકૃષ્ટો ભાવઃ પ્રભાવઃ શક્તિરિત્યર્થઃ સ ચેહાચિન્ત્યશ્ચિન્ત્યશ્ ચ ગ્રાહ્યઃ ॥ 3
યેન તત્ર ખલ્વનેકરસેષુ ઇત્યાદિના દ્રવ્યવિકારયોઃ પ્રભાવં રસદ્વારા દોષદ્વારા ચ ચિન્ત્યમપિ વક્ષ્યતિ ॥ 4
યાપયન્તીતિ સામ્યેનાવસ્થાપયન્તિ ॥ 5
મિથ્યાશબ્દ ઇહાયોગાતિયોગમિથ્યાયોગેષુ વર્તતે ॥ 6]
દોષાઃ પુનસ્ ત્રયો વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ ।
તે પ્રકૃતિભૂતાઃ શરીરોપકારકા ભવન્તિ વિકૃતિમાપન્નાસ્તુ ખલુ નાનાવિધૈર્ વિકારૈઃ શરીરમ્ ઉપતાપયન્તિ ॥ ચર્_3,1.5
[{આયુર્વેદદીપિકા}
દોષા ઇતિ શરીરદોષાઃ ॥ 1
પુનઃશબ્દો માનસદોષં વ્યાવર્તયતિ ॥ 2]
તત્ર દોષમેકૈકં ત્રયસ્ત્રયો રસા જનયન્તિ ત્રયસ્ ત્રયશ્ ચોપશમયન્તિ ।
તદ્યથા કટુતિક્તકષાયા વાતં જનયન્તિ મધુરામ્લલવણસ્ ત્વ્ એનં શમયન્તિ કટ્વમ્લલવણાઃ પિત્તં જનયન્તિ મધુરતિક્તકષાયાસ્ ત્વ્ એનચ્છમયન્તિ મધુરામ્લલવણાઃ શ્લેષ્માણં જનયન્તિ કટુતિક્તકષાયાસ્ત્વેનં શમયન્તિ ॥ ચર્_3,1.6
[{આયુર્વેદદીપિકા}
રસાનામસંસૃષ્ટાનાં કર્માહ તત્રેત્યાદિ ॥ 1
અનેન ચ રસકર્મોપદેશેન દોષાણામપિ તત્તદ્રસોત્પાદ્યત્વં તથા તત્તદ્રસોપશમનીયત્વમ્ ઉક્તં ભવતિ ॥ 2
કટુતિક્તકષાયા વાતં જનયન્તીતિ અસતિ પરિપન્થિનીતિ જ્ઞેયં તેનાર્કાગુરુગુડૂચ્યાદીનાં તિક્તાનામપિ વાતાજનકત્વે ન દોષઃ ॥ 3
તત્ર હ્ય્ ઉષ્ણવીર્યતા પરિપન્થિની વિદ્યતે તેન ન તે વાતં જનયન્તીત્યાદ્ય્ અનુસરણીયમ્ ॥ 4
એનમ્ ઇતિ પદેન યશ્ચ કટ્વાદિજો વાયુસ્તમેવ મધુરાદયઃ સર્વાત્મવૈપરીત્યાદ્ વિશેષેણ શમયન્તીતિ દર્શયતિ જાગરણાદિજે હિ વાયૌ જાગરણાદિવિપરીતાઃ સ્વપ્નાદય એવ વિશેષેણ પથ્યાઃ ॥ 5
એવં પિત્તશ્લેષ્મણોરપિ એનદેનં શબ્દયોસ્ તાત્પર્યં દર્શયતિ ॥ 6]
રસદોષસંનિપાતે તુ યે રસા યૈર્ દોષૈઃ સમાનગુણાઃ સમાનગુણભૂયિષ્ઠા વા ભવન્તિ તે તાન્ અભિવર્ધયન્તિ વિપરીતગુણા વિપરીતગુણભૂયિષ્ઠા વા શમયન્ત્યભ્યસ્યમાના ઇતિ ।

એતદ્વ્યવસ્થાહેતોઃ ષટ્ત્વમ્ ઉપદિશ્યતે રસાનાં પરસ્પરેણાસંસૃષ્ટાનાં ત્રિત્વં ચ દોષાણામ્ ॥ ચર્_3,1.7
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અથ કયા યુક્ત્યા રસા દોષાઞ્જનયન્તિ શમયન્તિ ચેત્યાહ રસદોષેત્યાદિ ॥ 1
સંનિપાતે ઇતિ અન્તઃશરીરમેલકે ॥ 2
તુશબ્દો વિશેષે તેન વિપરીતગુણા એવ વિશેષેણ વિપરીતગુણભૂયિષ્ઠાપેક્ષયા શમયન્તીતિ દર્શયતિ ॥ 3
રસાનાં તુ યથા ઉપાચારાદ્ગુણા ભવન્તિ તદભિહિતં ગુણાગુણાશ્રયા નોક્તાઃ ઇત્યાદિના સૂત્રે ॥ 4
અભ્યસ્યમાના ઇતિ ન સકૃદ્ ઉપયુજ્યમાનાઃ ॥ 5
અથ કસ્માદ્રસદોષસંસર્ગભૂયસ્ત્વં પરિત્યજ્ય રસષટ્ત્વં દોષત્રિત્વં ચોચ્યતે ઇત્યાહ ઇત્યેતદિત્યાદિ ॥ 6
વ્યવસ્થેતિ રસદોષસંસર્ગપ્રપઞ્ચસંક્ષેપઃ ॥ 7
પરસ્પરેણાસંસૃષ્ટાનામિતિ પદં દોષાણામિત્યનેનાપિ યોજ્યમ્ ॥ 8]
સંસર્ગવિકલ્પવિસ્તરો હ્ય્ એષામ્ અપરિસંખ્યેયો ભવતિ વિકલ્પભેદાપરિસંખ્યેયત્વાત્ ॥ ચર્_3,1.8
[{આયુર્વેદદીપિકા}
રસદોષસંસર્ગપ્રપઞ્ચાનભિધાને હેતુમાહ સંસર્ગેત્યાદિ ॥ 1
યસ્માત્ સંસર્ગભેદવિસ્તરો ઽપરિસંખ્યેયસ્ તસ્માત્ ષટ્ત્વં ત્રિત્વં ચોચ્યતે ॥ 2
વિકલ્પભેદાપરિસંખ્યેયત્વાદ્ ઇતિ સંસર્ગવિકલ્પસ્ય ભેદો વિજાતીયપ્રકારઃ તસ્યાપરિસંખ્યેયત્વાત્ ॥ 3
એતેન યથા રસાનામ્ અવાન્તરવ્યક્તિભેદે ઽપિ મધુરત્વાદિસામાન્યયોગાન્ મધુરાદિવ્યપદેશેન ષટ્ત્વમુચ્યતે તથા મધુરામ્લમધુરલવણાદિસંસર્ગાણામ્ અપિ સત્યપ્યવાન્તરભેદે સામાન્યોપસંગ્રહં કૃત્વા ત્રિષષ્ટિત્વસંખ્યાનિયમો ભવિષ્યતીતિ નિરસ્યતે યતો મધુરામ્લાદિસંસર્ગે ઽપિ વિજાતીયો મધુરતરમધુરતમાદિભેદકૃતો ભેદો ઽપરિસંખ્યેયો ભવતિ ॥ 4
વચનં હિ રસાસ્ તરતમાભ્યાં તાં સંખ્યામ્ અતિપતન્તિ હિ ઇતિ ॥ 5]
તત્ર ખલ્વનેકરસેષુ દ્રવ્યેષ્વનેકદોષાત્મકેષુ ચ વિકારેષુ રસદોષપ્રભાવમ્ એકૈકશ્યેનાભિસમીક્ષ્ય તતો દ્રવ્યવિકારયોઃ પ્રભાવતત્ત્વં વ્યવસ્યેત્ ॥ ચર્_3,1.9
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અથ કથં તર્હિ સંસૃષ્ટાનાં રસાનાં દોષાણાં ચ પ્રભાવો જ્ઞેય ઇત્યાહ તત્ર ખલ્વિત્યાદિ ॥ 1
તત્ર ચાનેકરસદ્રવ્યસ્યાનેકદોષવિકારસ્ય ચ પ્રત્યેકરસદોષપ્રભાવમેલકેન પ્રભાવં કથયન્ રસસંસર્ગદોષસંસર્ગયોર્ અપિ તાદૃશમેવ પ્રભાવં કથયતિ યતો રસદોષસંસર્ગપ્રભાવાવ્ અત્ર દ્રવ્યવિકારાશ્રયિત્વાદ્ રસદોષયોર્ દ્રવ્યવિકારપ્રભાવત્વેનોચ્યેતે ॥ 2
અનેન ન્યાયેન સાક્ષાદનુક્તેઽપિ એકરસદ્રવ્યૈકદોષવિકારયોર્ અપિ પ્રભાવો ઽસંસૃષ્ટરસદોષપ્રભાવકથનાદ્ ઉક્ત એવ જ્ઞેયઃ ॥ 3
એકૈકશ્યેનાભિસમીક્ષ્યેતિ પ્રત્યેકમ્ ઉક્તરસાદિપ્રભાવેણાનેકરસં દ્રવ્યમ્ અનેકદોષં ચ વિકારં સમુદિતપ્રભાવમ્ અભિસમીક્ષ્ય ॥ 4]
ન ત્વ્ એવં ખલુ સર્વત્ર ।
ન હિ વિકૃતિવિષમસમવેતાનાં નાનાત્મકાનાં પરસ્પરેણ ચોપહતાનામન્યૈશ્ચ વિકલ્પનૈર્ વિકલ્પિતાનામ્ અવયવપ્રભાવાનુમાનેનૈવ સમુદાયપ્રભાવતત્ત્વમ્ અધ્યવસાતું શક્યમ્ ॥ ચર્_3,1.10
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અયં ચ રસદોષપ્રભાવદ્વારા દ્રવ્યવિકારપ્રભાવનિશ્ચયો ન સર્વત્ર દ્રવ્યે વિકારે ચેત્યાહ ન ત્વ્ એવં ખલુ સર્વત્રેતિ ॥ 1
અત્રૈવ હેતુમ્ આહ ન હીત્યાદિનાધ્યવસાતું શક્યમિત્યન્તેન ॥ 2
વિકૃતિવિષમસમવેતાનામ્ ઇતિ વિકૃતિસમવેતાનાં તથા વિષમસમવેતાનાં ચેતિ વિકૃતિવિષમસમવેતાનામ્ ॥ 3
સમવેતાનામિતિ મિલિતાનાં રસાનાં દોષાણાં ચ ॥ 4
તત્ર રસસ્ય વિકૃતિસમવાયો યથા મધુરે તણ્ડુલીયકે મધુરો હિ પ્રકૃત્યા સ્નેહવૃષ્યત્વાદિકરઃ તણ્ડુલીયકે તુ વિકૃતિસમવેતત્વેન તન્ન કરોતિ ॥ 5
વિષમસમવેતાસ્તુ તિલે કષાયકટુતિક્તમધુરાઃ યદિ હીમે રસાઃ સમયા માત્રયા સમવેતાઃ સ્યુસ્તતસ્તિલોઽપિ પિત્તશ્લેષ્મહરસ્ત્રિદોષહરો વા સ્યાત્ પિત્તકફકરસ્ત્વયં તેનાત્ર રસાનાં ક્વચિત્ કર્તૃત્વમ્ અકર્તૃત્વં ચ ક્વચિદિતિ વૈષમ્યમ્ ઉન્નીયતે ॥ 6
નાનાત્મકાનામિત્યાદિહેતુત્રયં તુ વિકૃતિસમવાયવિષમસમવાયયોર્ એવોપલમ્ભકમ્ ॥ 7
તેન નાનાત્મકત્વાદ્ ઇત્યાદિભિર્ વિકૃતિસમવાયવિષમસમવાયૌ ભવતઃ ॥ 8
નાનાત્મકાનામિતિ નાનારૂપહેતુજનિતાનાં તેન હેતુભેદબલાદેવ રસદોષયોર્ વિકૃતો વિષમો વા મેલકો ભવતીત્યર્થઃ ॥ 9
કિંવા નાનાત્મકાનામિતિ નાનાપ્રમાણાનામ્ ॥ 10
એવં ચ નાનાપ્રમાણત્વં વિષમસમવાયે હેતુઃ ॥ 11
પરસ્પરેણ ચોપહતાનામિતિ અન્યોન્યમ્ ઉપઘાતિતગુણાનામ્ ॥ 12
પરસ્પરગુણોપઘાતસ્તુ યદ્યપિ દોષાણાં પ્રાયો નાસ્ત્યેવ તથાપ્યદૃષ્ટવશાત્ ક્વચિદ્ ભવતીતિ જ્ઞેયં રસાનાં તુ પ્રબલેનાન્યોપઘાતો ભવત્યેવ ॥ 13
અન્યૈશ્ચ વિકલ્પનૈરિતિ અન્યૈશ્ચ ભેદકૈઃ તત્ર રસસ્ય ભેદકાઃ સ્વરસકલ્કાદયઃ એકસ્યૈવ હિ દ્રવ્યસ્ય કલ્પનાવિશેષેણ ગુણાન્તરાણિ ભવન્તિ ॥ 14

દોષસ્ય તુ દૂષ્યાન્તરાણ્યેવ ગુણાન્તરયોગાદ્ભેદકાનિ ભવન્તિ ॥ 15
યદુક્તં સ એવ કુપિતો દોષઃ સમુત્થાનવિશેષતઃ ॥ 16
સ્થાનાન્તરગતશ્ચૈવ વિકારાન્ કુરુતે બહૂન્ ઇતિ ॥ 17
અસ્મિન્વ્યાખ્યાને રસાનાં દોષાણાં ચ ય ઉત્કર્ષાપકર્ષકૃતો વિષમસમવાયઃ પૃથગુચ્યતે સ ન યુજ્યતે યતો વિષમસમવાયે ઽપ્યુત્કૃષ્ટસ્ય રસસ્ય તથા દોષસ્ય ચોત્કૃષ્ટા ગુણા અપકૃષ્ટસ્ય ચાપકૃષ્ટા ગુણા ભવન્તીતિ કૃત્વાવયવપ્રભાવાન્ અનુમાનેનૈવ સમુદાયપ્રભાવાનુમાનં શક્યમ્ ॥ 18
અથોચ્યતે વિષમમેલકે રસસ્ય દોષસ્ય ચ ન ત એવ ગુણા ઉત્કૃષ્ટા અપકૃષ્ટા વા ભવન્તિ કિંતુ ગુણાન્તરમેવ ભવતિ હન્ત તર્હિ વિકૃત એવાયં સમવાયો વિસદૃશકાર્યકારણત્વાત્ ॥ 19
તદેવં દૂષણદર્શનાદ્ અન્યથા વ્યાખ્યાયતે યદ્ દ્વિવિધો મેલકો ભવતિ રસાનાં દોષાણાં ચ પ્રકૃત્યનુગુણઃ પ્રકૃત્યનનુગુણશ્ચ તત્ર યો મિલિતાનાં પ્રાકૃતગુણાનુપમર્દેન મેલકો ભવતિ સ પ્રકૃતિસમસમવાયશબ્દેનોચ્યતે યસ્તુ પ્રાકૃતગુણોપમર્દેન ભવતિ સ વિકૃતિવિષમસમવાયો ઽભિધીયતે વિકૃત્યા હેતુભૂતયા વિષમઃ પ્રકૃત્યનનુગુણઃ સમવાયો વિકૃતિવિષમસમવાય ઇત્યર્થઃ ॥ 20
અત્રૈવ વિકૃતિવિષમસમવાયે નાનાત્મકત્વાદિહેતુત્રયં યથાવિવૃતમેવ યોજનીયમ્ ॥ 21
યે તુ વિકૃતિવિષમસમવાયૌ પૃથગ્ એવ કુર્વન્તિ વિષમસમવાયસ્ય વૈષમ્યતારતમ્યેનાતિબહુપ્રપઞ્ચિતત્વાદ્ વિષમાવયવગુણાનુમાનં દુઃશકમ્ ઇતિ કૃત્વા તદપિ દ્રવ્યવિકારપ્રભાવેણૈવ વ્યપદિશન્તિ ॥ 22]
તથાયુક્તે હિ સમુદયે સમુદાયપ્રભાવતત્ત્વમેવમ્ એવોપલભ્ય તતો દ્રવ્યવિકારપ્રભાવતત્ત્વં વ્યવસ્યેત્ ॥ ચર્_3,1.11
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અથ કથં તર્હિ વિકૃતિવિષમસમવાયપ્રભાવજ્ઞાનમ્ ઇત્યાહ તથાયુક્તે હીત્યાદિ ॥ 1
તથાયુક્તે સમુદય ઇતિ વિકૃતિવિષમસમવાયે ॥ 2
સમુદયપ્રભાવતત્ત્વમ્ ઇતિ મેલકપ્રભાવતત્ત્વમ્ ॥ 3
સમધૃતે હિ મધુસર્પિષિ સૂર્યાવર્તાખ્યે વા દોષસમુદયે ન સંયુજ્યમાનમધુઘૃતગુણક્રમાગતં મારકત્વં ન ચ વાતાદિદોષપ્રભાવગતં સૂર્યવૃદ્ધ્યા વર્ધિષ્ણુત્વં સૂર્યાવર્તસ્ય કિં તુ સંયોગમહિમકૃતમ્ એવેત્યર્થઃ ॥ 4
યચ્ચ ગતિદ્વયં દોષરસમેલકસ્ય તેન પ્રકૃતિસમસમવાયરૂપં સંનિપાતં જ્વરનિદાને દોષલિઙ્ગમેલકેનૈવોક્તવાન્ ॥ 5
યદુક્તં પૃથગુક્તલક્ષણસંસર્ગાદ્ દ્વાંદ્વિકમ્ અન્યતમં સાંનિપાતિકં વા જ્વરં વિદ્યાદ્ ઇતિ ॥ 6
યસ્તુ વિકૃતિવિષમસમવેતસ્ત્રિદોષકૃતો જ્વરસ્ તસ્ય ચિકિત્સિતે ક્ષણે દાહઃ ક્ષણે શીતમ્ ઇત્યાદિના લક્ષણમ્ ઉક્તમ્ ॥ 7
ન હિ શ્યાવરક્તકોઠોત્પત્ત્યાદિ તત્રોક્તં વાતાદિજ્વરે ક્વચિદ્ અસ્તિ ॥ 8
એવં રસેઽપિ યત્રામ્રાતે મધુરત્વં પ્રકૃતિસમસમવેતં તત્રામ્રાતં મધુરમ્ એતન્માત્રમ્ એવોક્તં તેન મધુરસામાન્યગુણાગતં તસ્ય વાતપિત્તહરત્વમપિ લભ્યત એવ ॥ 9
યત્ર વાર્તાકે કટુતિક્તત્વેન વાતકરત્વં પ્રાપ્તમપિ ચ વિકૃતિવિષમસમવાયાત્તન્ન ભવતિ તત્રાચાર્યેણ વાર્તાકં વાતઘ્નમ્ ઇત્યુક્તમ્ એવ ॥ 10
એવમિત્યાદિ તત્તદુદાહરણં શાસ્ત્રપ્રસૃતમ્ અનુસરણીયમ્ ॥ 11
યત્તુ પ્રકૃતિસમસમવાયકૃતરસદોષગુણદ્વારા પ્રાપ્તમપિ દ્રવ્યગુણં વિકારલક્ષણં ચ બ્રૂતે તત્ પ્રકર્ષાર્થં સ્પષ્ટાર્થં ચેતિ જ્ઞેયમ્ ॥ 12]
તસ્માદ્ રસપ્રભાવતશ્ ચ દ્રવ્યપ્રભાવતશ્ ચ દોષપ્રભાવતશ્ ચ વિકારપ્રભાવતશ્ ચ તત્ત્વમુપદેક્ષ્યામઃ ॥ ચર્_3,1.12
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ઉપસંહરતિ તસ્માદ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
તત્ત્વમિતિ રસાદિપ્રભાવતત્ત્વમ્ ॥ 2
યત્તુ પૂર્વં તત્રાદૌ રસદ્રવ્યદોષવિકારપ્રભાવાન્ ઉપદેક્ષ્યામઃ ઇત્યનેન રસાદિપ્રભાવવ્યાખ્યાનપ્રતિજ્ઞાનં કૃતં તત્તુ રસપ્રભાવાનુમાનેનૈવ દ્રવ્યપ્રભાવકથનાત્ તથા દોષપ્રભાવેણ ચ વિકારપ્રભાવકથનાચ્ ચરિતાર્થં સ્યાત્ ॥ 3
ઇહ તુ વિકૃતિવિષમસમવાયાત્મકે દ્રવ્યે વિકારે વા રસદોષપ્રભાવાનુમાનેન ન દ્રવ્યવિકારપ્રભાવાનુમાનમ્ અસ્તીતિ કૃત્વા પૃથક્ પૃથગ્રસાદિપ્રભાવતત્ત્વાભિધાનપ્રતિજ્ઞાનમ્ ઇતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્ ॥ 4
ઇહ દ્રવ્યાણાં વીર્યપ્રભાવવિપાકપ્રભાવૌ ચ દ્રવ્યપ્રભાવે રસપ્રભાવે વાન્તર્ભાવનીયૌ ॥ 5
તત્ર યૌ રસાનુગુણૌ વીર્યવિપાકપ્રભાવૌ તૌ રસે યૌ તુ રસક્રમોક્તવીર્યવિપાકવિપરીતૌ વીર્યવિપાકૌ તૌ દ્રવ્યપ્રભાવે બોદ્ધવ્યૌ ॥ 6
ઉપદેક્ષ્યામ ઇતિ નિખિલેન તન્ત્રેણ રસાદિપ્રભાવતત્ત્વં પૃથગ્ ઉપદેક્ષ્યામ ઇત્યર્થઃ રસાદિપ્રભાવઃ પ્રપઞ્ચેન નિખિલે તન્ત્ર એવ વક્તવ્યઃ ॥ 7]
તત્રૈષ રસપ્રભાવ ઉપદિષ્ટો ભવતિ ।
દ્રવ્યપ્રભાવં પુનર્ ઉપદેક્ષ્યામઃ ।
તૈલસર્પિર્મધૂનિ વાતપિત્તશ્લેષ્મપ્રશમનાર્થાનિ દ્રવ્યાણિ ભવન્તિ ॥ ચર્_3,1.13
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સંક્ષેપાભિધાનમેતદેવેતિ દર્શયન્નાહ તત્રૈષ ઇત્યાદિ ॥ 1
એષ ઇતિ રસાઃ ષડ્ ઇત્યાદિના તત્ત્વમુપદેક્ષ્યામઃ ઇત્યન્તેન ગ્રન્થેનોક્ત ઇત્યર્થઃ ॥ 2
ઉપદિષ્ટો ભવતીતિ સંક્ષેપેણ કથિતો ભવતિ ॥ 3
અન્યે તુ તત્રૈષ રસપ્રભાવ ઉદ્દિષ્ટો ભવતિ ઇતિ પઠન્તિ ॥ 4
અસ્મિન્ પક્ષે દ્રવ્યદોષવિકારપ્રભાવો ઽપિ ઽત્ર ઉદ્દિષ્ટઃ સો ઽપિ રસદ્વારા તેન રસસ્યૈવ પ્રપઞ્ચાભિહિતત્વાત્ તસ્યૈવાભિધાનમ્ ઉપસંહરતિ ન દ્રવ્યાદીનામિતિ જ્ઞેયમ્ દ્રવ્યપ્રભાવમિત્યાદૌ પુનરિતિ સામાન્યેન દ્રવ્યપ્રભાવકથનાત્ પુનઃ શૃઙ્ગગ્રાહિકયા તૈલાદિદ્રવ્યપ્રભાવં કથયિષ્યામ ઇત્યર્થઃ ॥ 5

પ્રશમનાર્થાનીતિ પ્રશમનપ્રયોજનાનિ ॥ 6]
તત્ર તૈલં સ્નેહૌષ્ણ્યગૌરવોપપન્નત્વાદ્ વાતં જયતિ સતતમભ્યસ્યમાનં વાતો હિ રૌક્ષ્યશૈત્યલાઘવોપપન્નો વિરુદ્ધગુણો ભવતિ વિરુદ્ધગુણસંનિપાતે હિ ભૂયસાલ્પમ્ અવજીયતે તસ્માત્તૈલં વાતં જયતિ સતતમ્ અભ્યસ્યમાનમ્ ।
સર્પિઃ ખલ્વેવમેવ પિત્તં જયતિ માધુર્યાચ્છૈત્યાન્મન્દત્વાચ્ચ પિત્તં હ્ય્ અમધુરમ્ ઉષ્ણં તીક્ષ્ણં ચ ।
મધુ ચ શ્લેષ્માણં જયતિ રૌક્ષ્યાત્ તૈક્ષ્ણ્યાત્ કષાયત્વાચ્ ચ શ્લેષ્મા હિ સ્નિગ્ધો મન્દો મધુરશ્ચ ।
યચ્ ચાન્યદપિ કિંચિદ્ દ્રવ્યમેવં વાતપિત્તકફેભ્યો ગુણતો વિપરીતં સ્યાત્ તચ્ ચૈતાઞ્જયત્ય્ અભ્યસ્યમાનમ્ ॥ ચર્_3,1.14
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સતતમ્ અભ્યસ્યમાનમિતિ અવિચ્છેદેનોપયુજ્યમાનમ્ ॥ 1
વિરુદ્ધગુણ ઇતિ તૈલગુણેભ્યો વિપરીતગુણઃ ॥ 2
વિરુદ્ધગુણસંનિપાતે ઇતિ વિરુદ્ધગુણયોર્ મેલકે ॥ 3
નનુ વિરુદ્ધગુણયોર્ મધ્યે ભૂયસાલ્પં જીયતે તત્ કથં તૈલં વાતં જયતિ ન હ્ય્ અસ્ય વાતં પ્રતિ ભૂયસ્ત્વં યુક્તમિત્યાહ સતતમ્ અભ્યસ્યમાનમ્ ઇતિ ॥ 4
સતતોપયોગેન હિ તૈલં વાતાદ્ અધિકં ભવતિ તેન વાતં જયતીત્યર્થઃ ॥ 5
સર્પિઃ ખલ્વેવમેવેતિ સર્પિરપિ સતતમ્ અભ્યસ્યમાનમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 6
અમધુરમિતિ રૌક્ષ્યલાઘવાવૃષ્યત્વાદિના મધુરવિપરીતં કટુરસમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 7
ઇહ ચ પ્રભાવશબ્દેન સામાન્યેન દ્રવ્યશક્તિર્ ઉચ્યતે નાચિન્ત્યશક્તિઃ તેન તૈલાદીનાં સ્નેહૌષ્ણ્યાદિગુણાદપિ વાતાદિશમનં દ્રવ્યપ્રભાવાદેવ ભવતિ ॥ 8
સર્પિષિ ચ યદ્યપિ મધુરો રસઃ પિત્તપ્રશમે વ્યાપ્રિયતે તથાપિ માધુર્યશૈત્યમન્દત્વૈઃ પિત્તશમનં સર્પિઃકાર્યમેવ તેન દ્રવ્યપ્રભાવ એવ વાચ્યઃ ॥ 9
યદા તુ રસદ્વારા કાર્યં દ્રવ્યસ્ય ચિન્ત્યતે તદા રસપ્રભાવ ઇતિ વ્યપદેશો ભવતિ ॥ 10
એવં કષાયાનુરસે મધુનિ ચ સમાધાનં વાચ્યમ્ ॥ 11
અન્યે તુ બ્રુવતે યત્તૈલાદીનાં વાતાદિશમનત્વં પ્રત્યચિન્ત્ય એવ પ્રભાવો ઽયમુચ્યતે તત્ર ચ તૈલવાતયોર્ વિરુદ્ધગુણયોર્ મેલકે તૈલમેવ વાતં જયતિ ન તુ વાતસ્ તૈલમ્ ઇતિ તૈલસ્યાચિન્ત્યપ્રભાવઃ એવં સર્પિર્મધુનોર્ અપિ પિત્તશ્લેષ્મહરણે પ્રભાવાજ્જ્ઞેયે ॥ 12
એતચ્ચાન્યે નેચ્છન્તિ યતસ્ તૈલાદીનાં સતતમ્ અભ્યસ્યમાનમિતિ પદેનાધિક્યમેવ વાતાદિજયકારણમુક્તં તથા યચ્ચાન્યદ્ અપિ કિંચિદ્ દ્રવ્યમ્ ઇત્યાદિગ્રન્થેન દ્રવ્યાચિન્ત્યપ્રભાવં પરિત્યજ્ય સામાન્યેન ગુણવૈપરીત્યમ્ એવાભ્યાસાદ્ વાતાદિજયહેતુર્ ઉચ્યતે ॥ 13]
અથ ખલુ ત્રીણિ દ્રવ્યાણિ નાત્યુપયુઞ્જીતાધિકમ્ અન્યેભ્યો દ્રવ્યેભ્યઃ તદ્યથાપિપ્પલી ક્ષારઃ લવણમિતિ ॥ ચર્_3,1.15
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અભ્યસ્યદ્રવ્યં પ્રભાવોદાહરણાર્થમ્ અભિધાયાનભ્યસ્યાન્ આહ અથેત્યાદિ ॥ 1
અધિકમન્યેભ્ય ઇતિ વચનાદન્યદપિ ચિત્રકભલ્લાતકાદ્યેવંજાતીયં નાત્યુપયોક્તવ્યં પિપ્પલ્યાદિદ્રવ્યં ત્વ્ અન્યેભ્યો ઽપ્યધિકમ્ અત્યુપયોગે વર્જનીયમિતિ દર્શયતિ ॥ 2]
પિપ્પલ્યો હિ કટુકાઃ સત્યો મધુરવિપાકા ગુર્વ્યો નાત્યર્થં સ્નિગ્ધોષ્ણાઃ પ્રક્લેદિન્યો ભેષજાભિમતાશ્ ચ તાઃ સદ્યઃ શુભાશુભકારિણ્યો ભવન્તિ આપાતભદ્રાઃ પ્રયોગસમસાદ્ગુણ્યાત્ દોષસંચયાનુબન્ધાઃ સતતમ્ ઉપયુજ્યમાના હિ ગુરુપ્રક્લેદિત્વાચ્છ્લેષ્માણમ્ ઉત્ક્લેશયન્તિ ઔષ્ણ્યાત્ પિત્તં ન ચ વાતપ્રશમનાયોપકલ્પન્તે ઽલ્પસ્નેહોષ્ણભાવાત્ યોગવાહિન્યસ્તુ ખલુ ભવન્તિ તસ્માત્પિપ્પલીર્ નાત્યુપયુઞ્જીત ॥ ચર્_3,1.16
[{આયુર્વેદદીપિકા}
કટુકાઃ સત્યો મધુરવિપાકાઃ ઇત્યાદિ પિપ્પલીગુણકથનમ્ અનભ્યાસપ્રયોગે દોષવૈપરીત્યેન દોષપ્રશમનોપદર્શનાર્થં તથા અત્યભ્યાસે ગુરુપ્રક્લેદિત્વાચ્છ્લેષ્માણમ્ ઉત્ક્લેશયન્તિ ઇત્યાદિગ્રન્થવક્તવ્યદોષકરણયોગ્યતોપદર્શનાર્થં ચ ॥ 1
ભેષજાભિમતાશ્ચ સદ્ય ઇતિ છેદઃ ॥ 2
સદ્ય ઇતિ અનભ્યાસે ॥ 3
શુભાશુભકારિણ્યો ભવન્તીતિ સદ્યઃ શુભકારિણ્યઃ અત્યભ્યાસપ્રયોગે ત્વ્ અશુભકારિણ્યઃ ॥ 4
એતદેવ શુભાશુભકારિત્વં દર્શયત્ય્ આપાતભદ્રા ઇત્યાદિના ॥ 5
પ્રયોગસમસાદ્ગુણ્યાદ્ ઇતિ સમસ્ય પ્રયોગસ્ય સદ્ગુણત્વાત્ સમે ઽલ્પકાલે અલ્પમાત્રે ચ પિપ્પલ્યાદિપ્રયોગે સદ્ગુણા ભવન્તીત્યર્થઃ ॥ 6
દોષસંચયાનુબન્ધો ઽત્યુપયોગો યાસાં તા દોષસંચયાનુબન્ધાઃ ॥ 7
એતદેવ દોષસંચયાનુબન્ધત્વં વિવૃણોતિ સતતમ્ ઇત્યાદિ ॥ 8
પિપ્પલીધર્મકથનપ્રસ્તાવાદ્ ગુણાન્તરમ્ આહ યોગવાહિન્યસ્ ત્વ્ ઇત્યાદિ ॥ 9
યોગવાહિત્વેન કટુકાનામપિ પિપ્પલીનાં વૃષ્યપ્રયોગેષુ યોગઃ તથા જ્વરગુલ્મકુષ્ઠહરાદિપ્રયોગેષુ જ્વરાદીન્ હન્તિ પિપ્પલી ॥ 10
અયં ચ પિપ્પલ્યતિયોગનિષેધોઽપવાદં પરિત્યજ્ય જ્ઞેયઃ ॥ 11
તેન પિપ્પલીરસાયનપ્રયોગસ્ તથા ગુલ્માદિષુ ચ પિપ્પલીવર્ધમાનકપ્રયોગો ન વિરોધમ્ આવહતિ ॥ 12
ઉક્તે હિ વિષયે યથોક્તવિધાનેન નિર્દોષા એવ પિપ્પલ્ય ઇતિ ઋષિવચનાદ્ ઉન્નીયતે ।
અન્યે તુ અન્નસંસ્કરણે પિપ્પલ્યાદીનામ્ અતિપ્રયોગો ન તુ સ્વાતન્ત્ર્યેણેતિ બ્રુવતે ।
સતતમુપયુજ્યમાના ઇતિ અતિમાત્રત્વેન તથા સતતપ્રયોગેણ ચેતિ જ્ઞેયમ્ ॥ 13]

ક્ષારઃ પુનર્ ઔષ્ણ્યતૈક્ષ્ણ્યલાઘવોપપન્નઃ ક્લેદયત્યાદૌ પશ્ચાદ્વિશોષયતિ સ પચનદહનભેદનાર્થમ્ ઉપયુજ્યતે સો ઽતિપ્રયુજ્યમાનઃ કેશાક્ષિહૃદયપુંસ્ત્વોપઘાતકરઃ સંપદ્યતે ।
યે હ્ય્ એનં ગ્રામનગરનિગમજનપદાઃ સતતમ્ ઉપયુઞ્જતે ત આન્ધ્યષાણ્ઢ્યખાલિત્યપાલિત્યભાજો હૃદયાપકર્તિનશ્ચ ભવન્તિ તદ્યથા પ્રાચ્યાશ્ ચીનાશ્ચ તસ્માત્ક્ષારં નાત્યુપયુઞ્જીત ॥ ચર્_3,1.17
[{આયુર્વેદદીપિકા}
હૃદયાપકર્તિન ઇતિ હૃદયપરિકર્તનરૂપવેદનાયુક્તાઃ ॥ 1]
લવણં પુનરૌષ્ણ્યતૈક્ષ્ણ્યોપપન્નમ્ અનતિગુરુ અનતિસ્નિગ્ધમ્ ઉપક્લેદિ વિસ્રંસનસમર્થમ્ અન્નદ્રવ્યરુચિકરમ્ આપાતભદ્રં પ્રયોગસમસાદ્ગુણ્યાત્ દોષસંચયાનુબન્ધં તદ્ રોચનપાચનોપક્લેદનવિસ્રંસનાર્થમ્ ઉપયુજ્યતે ।
તદ્ અત્યર્થમ્ ઉપયુજ્યમાનં ગ્લાનિશૈથિલ્યદૌર્બલ્યાભિનિર્વૃત્તિકરં શરીરસ્ય ભવતિ ।
યે હ્ય્ એનદ્ ગ્રામનગરનિગમજનપદાઃ સતતમુપયુઞ્જતે તે ભૂયિષ્ઠં ગ્લાસ્નવઃ શિથિલમાંસશોણિતા અપરિક્લેશસહાશ્ ચ ભવન્તિ ।
તદ્યથા વાહ્લીકસૌરાષ્ટ્રિકસૈન્ધવસૌવીરકાઃ તે હિ પયસાપિ સહ લવણમ્ અશ્નન્તિ ।
યે ઽપીહ ભૂમેર્ અત્યૂષરા દેશાસ્તેષ્વોષધિવીરુદ્વનસ્પતિવાનસ્પત્યા ન જાયન્તેઽલ્પતેજસો વા ભવન્તિ લવણોપહતત્વાત્ ।
તસ્માલ્લવણં નાત્યુપયુઞ્જીત ।
યે હ્ય્ અતિલવણસાત્મ્યાઃ પુરુષાસ્તેષામપિ ખાલિત્યપાલિત્યાનિ વલયશ્ચાકાલે ભવન્તિ ॥ ચર્_3,1.18
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ગ્લાનિઃ માંસાપચયો હર્ષક્ષયો વા ॥ 1
ન કેવલં લવણાતિયોગઃ શરીરોપઘાતકરઃ કિંતુ ભૂમેર્ અપ્યુપઘાતકર ઇત્યાહ યે ઽપીહેત્યાદિ ॥ 2
ઊષરા ઇતિ લવણપ્રધાનાઃ ॥ 3
લવણં નાત્યુપયુઞ્જીતેતિ નાતિમાત્રં લવણં સતતમ્ ઉપયુઞ્જીત અન્નદ્રવ્યસંસ્કારકં તુ સ્તોકમાત્રમ્ અભ્યાસેનાપ્યુપયોજનીયમ્ એવ ॥ 4
વાહ્લીકાદિવ્યતિરિક્તે ઽપિ દેશે યે ઽતિલવણમ્ અશ્નન્તિ તેષામપિ દોષાનાહ યે હીત્યાદિ ॥ 5
એતેન ચાન્યત્રાપિ દેશે ઽતિમાત્રલવણસાત્મ્યાનાં લવણાત્યુપયોગકૃત એવ શૈથિલ્યાદિદોષ ઉન્નીયતે ન દેશસ્વભાવકૃતઃ ॥ 6]
તસ્માત્તેષાં તત્સાત્મ્યતઃ ક્રમેણાપગમનં શ્રેયઃ ।
સાત્મ્યમપિ હિ ક્રમેણોપનિવર્ત્યમાનમ્ અદોષમ્ અલ્પદોષં વા ભવતિ ॥ ચર્_3,1.19
[{આયુર્વેદદીપિકા}
તેષામિતિ અતિક્ષારલવણસાત્મ્યાનામ્ ॥ 1
તત્સાત્મ્યત ઇતિ અતિમાત્રક્ષારાદ્ અતિમાત્રલવણાચ્ ચ સાત્મ્યાત્ ॥ 2
ક્રમેણેતિ ન વેગાન્ ધારણીયોક્તસાત્મ્યપરિત્યાગક્રમેણ ॥ 3
ઇહ ચ સાત્મ્યશબ્દેનૌકસાત્મ્યમ્ અભિપ્રેતમ્ ॥ 4
અલ્પદોષમ્ અદોષં વેતિ પક્ષદ્વયે ઽત્યર્થસાત્મ્યમ્ અલ્પદોષં ભવતિ અન્યત્ત્વદોષમ્ ઇતિ વ્યવસ્થા ॥ 5]
સાત્મ્યં નામ તદ્ યદ્ આત્મન્યુપશેતે સાત્મ્યાર્થો હ્ય્ ઉપશયાર્થઃ ।
તત્ત્રિવિધં પ્રવરાવરમધ્યવિભાગેન સપ્તવિધં તુ રસૈકૈકત્વેન સર્વરસોપયોગાચ્ચ ।
તત્ર સર્વરસં પ્રવરમ્ અવરમેકરસં મધ્યં તુ પ્રવરાવરમધ્યસ્થમ્ ।
તત્રાવરમધ્યાભ્યાં સાત્મ્યાભ્યાં ક્રમેણૈવ પ્રવરમ્ ઉપપાદયેત્ સાત્મ્યમ્ ।
સર્વરસમપિ ચ સાત્મ્યમ્ ઉપપન્નઃ પ્રકૃત્યાદ્યુપયોક્ત્રષ્ટમાનિ સર્વાણ્યાહારવિધિવિશેષાયતનાન્યભિસમીક્ષ્ય હિતમ્ એવાનુરુધ્યેત ॥ ચર્_3,1.20
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સાત્મ્યં નામેતિ ઓકસાત્મ્યં નામેત્યર્થઃ ॥ 1
ઓકાદિતિ અભ્યાસાત્ ॥ 2
ઉપશયાર્થ ઇતિ ઉપશયશબ્દાભિધેય ઇત્યર્થઃ ॥ 3
તદિતિ ઓકસાત્મ્યમ્ ॥ 4
ત્રિવિધમિતિ પ્રવરાવરમધ્યભેદેન ॥ 5
સપ્તવિધં તુ એકૈકરસેન ષટ્ સંસૃષ્ટરસોપયોગાચ્ચૈકમ્ એવં સપ્તવિધમ્ ॥ 6
સંસૃષ્ટશબ્દેન દ્વિરસાદયઃ ષડ્રસપર્યન્તા ગૃહ્યન્તે ॥ 7
પ્રવરાવરમધ્યસ્થમ્ ઇતિ દ્વિરસાદિપઞ્ચરસપર્યન્તમ્ ॥ 8