ચરક સંહિતા (ટીકા સહિત) · ભાગ 2140

અભયાયામ્ અતોઽન્યથેતિ અભયાયાં કષાયો રસો ભેદનશ્ ચોષ્ણશ્ ચેત્યર્થઃ ॥ 2]
રૌક્ષ્યાત્કષાયો રૂક્ષાણામુત્તમો મધ્યમઃ કટુઃ ।
તિક્તોઽવરસ્તથોષ્ણાનામ્ ઉષ્ણત્વાલ્લવણઃ પરઃ ॥ ચર્_1,26.53
મધ્યોઽમ્લઃ કટુકશ્ ચાન્ત્યઃ સ્નિગ્ધાનાં મધુરઃ પરઃ ।
મધ્યોઽમ્લો લવણશ્ચાન્ત્યો રસઃ સ્નેહાન્નિરુચ્યતે ॥ ચર્_1,26.54
મધ્યોત્કૃષ્ટાવરાઃ શૈત્યાત્ કષાયસ્વાદુતિક્તકાઃ ।
સ્વાદુર્ગુરુત્વાદધિકઃ કષાયાલ્લવણોઽવરઃ ॥ ચર્_1,26.55
અમ્લાત્કટુસ્ તતસ્તિક્તો લઘુત્વાદ્ ઉત્તમોત્તમઃ ।
કેચિલ્ લઘૂનામ્ અવરમિચ્છન્તિ લવણં રસમ્ ॥ ચર્_1,26.56
ગૌરવે લાઘવે ચૈવ સો ઽવરસ્ તૂભયોરપિ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
રૌક્ષ્યાદ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
રૌક્ષ્યેણ કષાય ઉત્તમ ઇતિ રૂક્ષતમઃ તિક્તો રૂક્ષઃ કટુસ્તુ મધ્યો રૂક્ષતરઃ એવમ્ અન્યત્રાપિ ॥ 2
કટુકશ્ચાન્ત્ય ઇતિ અવર ઇત્યર્થઃ ॥ 3
એવં લવણશ્ચાન્ત્ય ઇતિ અવર ઇત્યર્થઃ ॥ 4
લવણોઽવર ઇતિ ગુરુત્વેનેત્યર્થઃ ॥ 5
અમ્લાત્ કટુર્ ઇત્યાદૌ અમ્લાત્કટુર્લઘુઃ તતઃ કટુકાદ્ ઉત્તમાત્ તિક્તો લઘુત્વેનોત્તમોત્તમઃ ઉત્તમાત્ કટુકાદુત્તમ ઉત્તમોત્તમઃ ॥ 6
એકીયમતમાહ કેચિદ્ ઇત્યાદિ ॥ 7
એકીયમતં વચનભઙ્ગ્યા સ્વીકુર્વન્નાહ ગૌરવ ઇત્યાદિ ॥ 8
એતેન ગૌરવે લાઘવે ચાવરત્વં લવણસ્ય સ્વીકુર્વન્ ગૌરવે ઽવર ઇત્યનેનામ્લકટુતિક્તેભ્યો ગુરુત્વં સ્વીકરોતિ લવણસ્ય લાઘવે ચાવર ઇત્યનેનામ્લાદપિ લઘુનો ઽલ્પં લાઘવં લવણસ્ય સ્વીકરોતિ ॥ 9
ન ચ વાચ્યમ્ અમ્લે પૃથિવી કારણં લવણે તુ તોયં તતઃ પૃથિવ્યપેક્ષયા તોયજન્યસ્ય લવણસ્યૈવ લાઘવમુચિતમિતિ યતો ન નિવેશેન ગૌરવલાઘવે શક્યેતે ઽવધારયિતું તથાહિ તોયાતિરેકકૃતો મધુરઃ પૃથિવ્યતિરેકકૃતાત્ કષાયાદ્ગુરુર્ભવતિ ॥ 10]
પરં ચાતો વિપાકાનાં લક્ષણં સમ્પ્રવક્ષ્યતે ॥ ચર્_1,26.57
કટુતિક્તકષાયાણાં વિપાકઃ પ્રાયશઃ કટુઃ ।
અમ્લોઽમ્લં પચ્યતે સ્વાદુર્મધુરં લવણસ્તથા ॥ ચર્_1,26.58
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમ્પ્રતિ વિપાકસ્યાપિ રસરૂપત્વાલ્લક્ષણમ્ આહ પરમિત્યાદિ ॥ 1
પ્રાયોગ્રહણાત્ પિપ્પલીકુલત્થાદીનાં રસાનનુગુણપાકિતાં દર્શયતિ ॥ 2
કટુકાદિશબ્દેન ચ તદાધારં દ્રવ્યમુચ્યતે યતો ન રસાઃ પચ્યન્તે કિંતુ દ્રવ્યમ્ એવ ॥ 3
લવણસ્તથેતિ લવણોઽપિ મધુરવિપાકઃ પ્રાય ઇત્યર્થઃ ॥ 4
વિપાકલક્ષણં તુ જઠરાગ્નિયોગાદ્ આહારસ્ય નિષ્ઠાકાલે યો ગુણ ઉત્પદ્યતે સ વિપાકઃ વચનં હિ ।
જાઠરેણાગ્નિના યોગાદ્ યદુદેતિ રસાન્તરમ્ ।
આહારપરિણામાન્તે સ વિપાકઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥ 5]
મધુરો લવણામ્લૌ ચ સ્નિગ્ધભાવાત્ ત્રયો રસાઃ ।
વાતમૂત્રપુરીષાણાં પ્રાયો મોક્ષે સુખા મતાઃ ॥ ચર્_1,26.59
કટુતિક્તકષાયાસ્તુ રૂક્ષભાવાત્ ત્રયો રસાઃ ।
દુઃખાય મોક્ષે દૃશ્યન્તે વાતવિણ્મૂત્રરેતસામ્ ॥ ચર્_1,26.60
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમ્પ્રતિ વક્ષ્યમાણવિપાકલક્ષણે મધુરામ્લપાકયોર્ વાતમૂત્રપુરીષાન્ અવરોધકત્વે તથા કટોર્વિપાકસ્ય વાતમૂત્રપુરીષવિબન્ધકત્વે હેતુમ્ આહ મધુર ઇત્યાદિ ॥ 1
અત્ર મધુરામ્લલવણા નિષ્ઠાપાકં ગતા અપિ સન્તઃ સ્નેહગુણયોગાદ્ વાતપુરીષાણાં વિસર્ગં સુખેન કુર્વન્તીતિ વાક્યાર્થઃ ॥ 2
તેન મધુરામ્લપાકયોરેતત્સમાનં લક્ષણમ્ ॥ 3

એવં કટુતિક્તકષાયેષ્વપિ વિપર્યયેઽપિ વાક્યાર્થઃ ॥ 4]
શુક્રહા બદ્ધવિણ્મૂત્રો વિપાકો વાતલઃ કટુઃ ।
મધુરઃ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રો વિપાકઃ કફશુક્રલઃ ॥ ચર્_1,26.61
પિત્તકૃત્ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રઃ પાકોઽમ્લઃ શુક્રનાશનઃ ।
તેષાં ગુરુઃ સ્યાન્મધુરઃ કટુકામ્લાવ્ અતો ઽન્યથા ॥ ચર્_1,26.62
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમ્પ્રતિ વિપાકલક્ષણં હેતુવ્યુત્પાદિતં શુક્રહત્વાદિવિશેષયુક્તં વક્તુમ્ આહ શુક્રહેત્યાદિ ॥ 1
અતોઽન્યથેતિ લઘુઃ ॥ 2]
વિપાકલક્ષણસ્યાલ્પમધ્યભૂયિષ્ઠતાં પ્રતિ ।
દ્રવ્યાણાં ગુણવૈશેષ્યાત્તત્ર તત્રોપલક્ષયેત્ ॥ ચર્_1,26.63
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમ્પ્રતિ યથોક્તવિપાકલક્ષણાનાં દ્રવ્યભેદે ક્વચિદલ્પત્વં ક્વચિન્મધ્યત્વં ક્વચિચ્ ચોત્કૃષ્ટત્વં યથા ભવતિ તદ્ આહ વિપાકેત્યાદિ ॥ 1
વિપાકલક્ષણસ્યાલ્પમધ્યભૂયિષ્ઠતામ્ ઉપલક્ષયેત્ પ્રતિ પ્રતિ દ્રવ્યાણાં ગુણવૈશેષ્યાદ્ધેતોર્ ઇત્યર્થઃ ॥ 2
એતેન દ્રવ્યેષુ યદ્ ગુણવૈશેષ્યં મધુરત્વમધુરતરત્વમધુરતમત્વાદિ તતો હેતોર્ વિપાકાનામલ્પત્વાદયો વિશેષા ભવન્તીત્યુક્તં ભવતિ ॥ 3
અત્ર કેચિદ્બ્રુવતે પ્રતિરસં પાકો ભવતિ યથા મધુરાદીનાં ષણ્ણાં ષણ્મધુરાદયઃ પાકા ઇતિ કેચિદ્ બ્રુવતે બલવતાં રસાનામબલવન્તો રસા વશતાં યાન્તિ તતશ્ ચાનવસ્થિતઃ પાકઃ ॥ 4
તત્રૈતદ્દ્વિતયમપિ પાકે વ્યવસ્થાકરણમ્ અનાદૃત્ય સુશ્રુતેન દ્વિવિધઃ પાકો મધુરઃ કટુશ્ ચાઙ્ગીકૃતઃ ॥ 5
દ્વૈવિધ્યં ચ પઞ્ચભૂતાત્મકે દ્રવ્યે ગુરુભૂતપૃથિવીતોયાતિરેકાન્મધુરઃ પાકો ભવતિ શેષલઘુભૂતાતિરેકાત્ તુ કટુકઃ પાકો ભવતિ યદુક્તં દ્રવ્યેષુ પચ્યમાનેષુ યેષ્વ્ અમ્બુપૃથિવીગુણાઃ ॥ 6
નિર્વર્તન્તેઽધિકાસ્તત્ર પાકો મધુર ઉચ્યતે ॥ 7
તેજોઽનિલાકાશગુણાઃ પચ્યમાનેષુ યેષુ તુ ॥ 8
નિર્વર્તન્તેઽધિકાસ્તત્ર પાકઃ કટુક ઉચ્યતે ઇતિ ॥ 9
પ્રતિરસપાકે તથાનવસ્થિતપાકે ચ દ્રવ્યં રસગુણેનૈવ તુલ્યં પાકાવસ્થાયામપિ ભવતિ તેન ન કશ્ચિદ્વિશેષો વિપાકેન તત્ર બોધ્યત ઇતિ સુશ્રુતેન તત્પક્ષદ્વયમ્ ઉપેક્ષિતમિતિ સાધુ કૃતમ્ ॥ 10
તૃતીયામ્લપાકનિરાસસ્તુ દોષમ્ આવહતિ યતો વ્રીહિકુલત્થાદીનામ્ અમ્લપાકતયા પિત્તકર્તૃત્વમુપલભ્યતે અથ મન્યસે વ્રીહ્યાદેર્ ઉષ્ણવીર્યત્વેન તત્ર પિત્તકર્તૃત્વં તન્ન મધુરસ્ય વ્રીહેસ્તન્મતે મધુરવિપાકસ્યોષ્ણવીર્યતાયામપિ સત્યાં ન પિત્તકર્તૃત્વમુપપદ્યતે રસવિપાકાભ્યામ્ એકસ્ય વીર્યસ્ય બાધનીયત્વાત્ ॥ 11
કિંચ અમ્લપાકત્વાદ્ વ્રીહ્યાદેઃ પિત્તમમ્લગુણમુત્પદ્યતે યદિ તુ તદ્ ઉષ્ણવીર્યતાકૃતં સ્યાત્તદા કટુગુણભૂયિષ્ઠં પિત્તં સ્યાત્ દૃશ્યતે ચ વ્રીહિભક્ષણાદ્ અમ્લોદ્ગારાદિનામ્લગુણભૂયિષ્ઠતૈવેતિ ॥ 12
કિંચ પૃથિવીસોમગુણાતિરેકાન્ મધુરઃ પાકો ભવતિ વાય્વગ્ન્યાકાશાતિરેકાચ્ચ કટુર્ ભવતીતિ પક્ષે યદા વ્યામિશ્રગુણાતિરેકતા ભવતિ તદા સોમાગ્ન્યાત્મકસ્યામ્લસ્યોત્પાદઃ કથં પ્રતિક્ષેપણીયઃ ॥ 13
અથવા તન્ત્રકારયોઃ કિમ્ અનયોર્ અનેન વચનમાત્રવિરોધેન કર્તવ્યં યતો યદમ્લપાકં ચરકો બ્રૂતે તત્સુશ્રુતેન વીર્યોષ્ણમ્ ઇતિ કૃત્વા સમાધીયતે તેન ન કશ્ચિદ્ દ્રવ્યગુણે વિરોધઃ ॥ 14
યત્તુ સુશ્રુતેઽમ્લપાકનિરાસાર્થં દૂષણમ્ ઉચ્યતે પિત્તં હિ વિદગ્ધમમ્લતામુપૈતિ ઇત્યાદિના તદનભ્યુપગમાદેવ નિરસ્તમ્ ॥ 15
નનુ લવણસ્ય મધુરપાકિત્વે પિત્તરક્તાદિકર્તૃત્વમનુપપન્નં તથા તિક્તકષાયયોઃ કટુપાકિત્વે પિત્તહન્તૃત્વમનુપપન્નં નૈવં સત્યપિ લવણસ્ય મધુરપાકિત્વે તત્ર લવણરસ ઉષ્ણં ચ વીર્યં યદસ્તિ તેન તત્ પિત્તરક્તાદિકારકં વિપાકસ્તુ તત્ર પિત્તરક્તહરણલક્ષણે કાર્યે બાધિતઃ સન્ સૃષ્ટવિણ્મૂત્ર ઇત્યાદિના લક્ષણેન લક્ષ્યત એવ ॥ 16
એતેન યદુચ્યતે લવણે મધુરો વિપાકશ્ચેદ્રસવીર્યાભ્યાં બાધિતઃ સન્ સ્વકાર્યકરો ન ભવતિ તત્કિં તેનોપદિષ્ટેનેતિ તન્નિરસ્તં ભવતિ ॥ 17
યતોઽસ્ત્યેવ સૃષ્ટવિણ્મૂત્રતાદિના તત્ર લવણે મધુરવિપાકિત્વં લક્ષણીયમ્ ॥ 18
અનયા દિશા તિક્તકષાયયોરપિ પૂર્વપક્ષપરિહારઃ ॥ 19
અન્યે ત્વ્ એતદ્દોષભયાલ્ લવણોઽપ્યમ્લં પચ્યત ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ લવણસ્તથેત્યત્ર તથાશબ્દેન વિપ્રકૃષ્ટસ્યામ્લમિત્યસ્ય કર્ષણાદિતિ ॥ 20
તન્ન કટ્વાદીનાં કટુર્વિપાકોઽમ્લોઽમ્લસ્ય શેષયોર્ મધુરઃ ઇતિ જતૂકર્ણવચનાત્ ॥ 21
નચ વાચ્યં કસ્માત્ ત્રય એવ વિપાકા ભવન્તિ ન પુનસ્તિક્તાદયોઽપીતિ યતો ભૂતસ્વભાવ એવૈષઃ યેન મધુરાદયસ્ ત્રય એવ ભવન્તિ ભૂતસ્વભાવાશ્ ચાપર્યનુયોજ્યાઃ ॥ 22
નનુ યશ્ચ રસવિપરીતઃ પાકો યથા લવણસ્ય મધુરઃ તિક્તકષાયયોશ્ ચ કટુઃ સ ઉચ્યતાં યસ્તુ સમાનગુણો મધુરસ્ય મધુરોઽમ્લસ્યામ્લઃ કટુકસ્ય વા કટુકઃ તત્કથને કિં પ્રયોજનં યતો રસગુણૈર્ એવ તત્ર વિપાકગુણોઽપિ જ્ઞાસ્યતે ॥ 23
નૈવં યેન લવણાદિવદ્ વિસદૃશરસાન્તરોત્પાદશઙ્કાનિરારાસાર્થમ્ અપિ તત્રાનુગુણોઽપિ વિપાકો વક્તવ્ય એવ વિપાકજશ્ચ રસ આહારપરિણામાન્તે ભવતિ પ્રાકૃતસ્તુ રસો વિપાકવિરુદ્ધઃ પરિણામકાલં વર્જયિત્વા જ્ઞેયઃ તેન પિપ્પલ્યાઃ કટુકરસત્વમ્ આદૌ કણ્ઠસ્થશ્લેષ્મક્ષપણમુખશોધનાદિકર્તૃત્વેન સપ્રયોજનં મધુરવિપાકત્વં તુ પરિણામેન વૃષ્યત્વાદિજ્ઞાપનેન સપ્રયોજનમ્ ॥ 24
તથા યત્ર વિપાકસ્ય રસાઃ સમાનગુણતયાનુગુણા ભવન્તિ તત્ર બલવત્ કાર્યં ભવતિ વિપર્યયે તુ દુર્બલમ્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ॥ 25
એતચ્ચ પાકત્રયં દ્રવ્યનિયતં તેન ગ્રહણ્યધ્યાયે વક્ષ્યમાણાહારાવસ્થાપાકાદ્ભિન્નમ્ એવ તત્ર હ્ય્ અવિશેષેણ સર્વેષામેવ રસાનામ્ અવસ્થાવશાત્ ત્રયઃ પાકા વાચ્યાઃ અન્નસ્ય ભુક્તમાત્રસ્ય ષડ્રસસ્ય પ્રપાકતઃ ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન ॥ 26]
મૃદુતીક્ષ્ણગુરુલઘુસ્નિગ્ધરૂક્ષોષ્ણશીતલમ્ ।
વીર્યમષ્ટવિધં કેચિત્ કેચિદ્દ્વિવિધમાસ્થિતાઃ ॥ ચર્_1,26.64
શીતોષ્ણમિતિ વીર્યં તુ ક્રિયતે યેન યા ક્રિયા ।

નાવીર્યં કુરુતે કિંચિત્ સર્વા વીર્યકૃતા ક્રિયા ॥ ચર્_1,26.65
[{આયુર્વેદદીપિકા}
એકીયમતેન વીર્યલક્ષણમ્ આહ મૃદ્વિત્યાદિ ॥ 1
એતચ્ચૈકીયમતદ્વયં પારિભાષિકીં વીર્યસંજ્ઞાં પુરસ્કૃત્ય પ્રવૃત્તમ્ ॥ 2
વૈદ્યકે હિ રસવિપાકપ્રભાવવ્યતિરિક્તે પ્રભૂતકાર્યકારિણિ ગુણે વીર્યમિતિ સંજ્ઞા તેનાષ્ટવિધવીર્યવાદિમતે પિચ્છિલવિશદાદયો ગુણા ન રસાદિવિપરીતં કાર્યં પ્રાયઃ કુર્વન્તિ તેન તેષાં રસાદ્યુપદેશેનૈવ ગ્રહણં મૃદ્વાદીનાં તુ રસાદ્યભિભાવકત્વમસ્તિ યથા પિપ્પલ્યાં કટુરસકાર્યં પિત્તકોપનમભિભૂય તદ્ગતે મૃદુશીતવીર્યે પિત્તમેવ શમયતીતિ તથા કષાયે તિક્તાનુરસે મહતિ પઞ્ચમૂલે તત્કાર્યં વાતકોપનમ્ અભિભૂયોષ્ણેન વીર્યેણ તદ્વિરુદ્ધં વાતશમનમેવ ક્રિયતે તથા મધુરેઽપીક્ષૌ શીતવીર્યત્વેન વાતવૃદ્ધિર્ ઇત્યાદિ ॥ 3
યદુક્તં સુશ્રુતે એતાનિ ખલુ વીર્યાણિ સ્વબલગુણોત્કર્ષાદ્ રસમ્ અભિભૂયાત્મકર્મ દર્શયન્તિ ઇત્યાદિ ॥ 4
શીતોષ્ણવીર્યવાદિમતં ત્વ્ અગ્નીષોમીયત્વાજ્ જગતઃ શીતોષ્ણયોરેવ પ્રાધાન્યાજ્જ્ઞેયમ્ ॥ 5
ઉક્તં ચ ।
નાનાત્મકમપિ દ્રવ્યમગ્નીષોમૌ મહાબલૌ ।
વ્યક્તાવ્યક્તં જગદિવ નાતિક્રામતિ જાતુચિત્ વા ॥ 6
એતચ્ચ મતદ્વયમ્ અપ્યાચાર્યસ્ય પરિભાષાસિદ્ધમનુમતમેવ યેનોત્તરત્ર રસવીર્યવિપાકાનાં સામાન્યં યત્ર લક્ષ્યતે ઇત્યાદૌ પારિભાષિકમ્ એવ વીર્યં નિર્દેક્ષ્યતિ ॥ 7
પારિભાષિકવીર્યસંજ્ઞાપરિત્યાગેન તુ શક્તિપર્યાયસ્ય વીર્યસ્ય લક્ષણમાહ વીર્યં ત્વ્ ઇત્યાદિ ॥ 8
વીર્યમિતિ શક્તિઃ ॥ 9
યેનેતિ રસેન વા વિપાકેન વા પ્રભાવેન વા ગુર્વાદિપરાદિભિર્વા ગુણૈર્યા ક્રિયા તર્પણહ્લાદનશમનાદિરૂપા ક્રિયતે તસ્યાં ક્રિયાયાં તદ્ રસાદિ વીર્યમ્ ॥ 10
અત એવોક્તં સુશ્રુતે યેન કુર્વન્તિ તદ્વીર્યમ્ ઇતિ ॥ 11
અત્રૈવ લોકપ્રસિદ્ધામ્ ઉપપત્તિમ્ આહ નાવીર્યમ્ ઇત્યાદિ ॥ 12
અવીર્યમ્ અશક્તમિત્યર્થઃ ॥ 13
વીર્યકૃતેતિ વીર્યવતા કૃતા વીર્યકૃતા ॥ 14]
રસો નિપાતે દ્રવ્યાણાં વિપાકઃ કર્મનિષ્ઠયા ।
વીર્યં યાવદ્ અધીવાસાન્ નિપાતાચ્ચોપલભ્યતે ॥ ચર્_1,26.66
[{આયુર્વેદદીપિકા}
રસાદીનામેકદ્રવ્યનિવિષ્ટાનાં ભેદેન નાર્થં લક્ષણમાહ રસો નિપાત ઇત્યાદિ ॥ 1
નિપાત ઇતિ રસનાયોગે ॥ 2
કર્મનિષ્ઠયેતિ કર્મણો નિષ્ઠા નિષ્પત્તિઃ કર્મનિષ્ઠા ક્રિયાપરિસમાપ્તિઃ રસોપયોગે સતિ યો ઽન્ત્યાહારપરિણામકૃતઃ કર્મવિશેષઃ કફશુક્રાભિવૃદ્ધ્યાદિલક્ષણઃ તેન વિપાકો નિશ્ચીયતે ॥ 3
અધીવાસઃ સહાવસ્થાનં યાવદ્ અધીવાસાદિતિ યાવચ્છરીરનિવાસાત્ એતચ્ચ વિપાકાત્પૂર્વં નિપાતાચ્ચોર્ધ્વં જ્ઞેયમ્ ॥ 4
નિપાતાચ્ચેતિ શરીરસંયોગમાત્રાત્ તેન કિંચિદ્ વીર્યમ્ અધીવાસાદ્ ઉપલભ્યતે યથાનૂપમાંસાદેર્ ઉષ્ણત્વં કિંચિચ્ ચ નિપાતાદેવ લભ્યતે યથા મરીચાદીનાં તીક્ષ્ણત્વાદિ કિંચિચ્ ચ નિપાતાધીવાસાભ્યાં યથા મરીચાદીનામેવ ॥ 5
એતેન રસઃ પ્રત્યક્ષેણૈવ વિપાકસ્તુ નિત્યપરોક્ષઃ તત્કાર્યેણાનુમીયતે વીર્યં તુ કિંચિદનુમાનેન યથા સૈન્ધવગતં શૈત્યમ્ આનૂપમાંસગતં વા ઔષ્ણ્યં કિંચિચ્ ચ વીર્યં પ્રત્યક્ષેણૈવ યથા રાજિકાગતમ્ ઔષ્ણ્યં ઘ્રાણેન પિચ્છિલવિશદસ્નિગ્ધરૂક્ષાદયઃ ચક્ષુઃસ્પર્શનાભ્યાં નિશ્ચીયન્ત ઇતિ વાક્યાર્થઃ ॥ 6
એતચ્ચ વીર્યં સહજં કૃત્રિમં ચ જ્ઞેયમ્ ॥ 7
એતચ્ચ યથાસમ્ભવં ગુરુલઘ્વાદિષુ વીર્યેષુ લક્ષણં જ્ઞેયમ્ ॥ 8
દ્રવ્યાણામિતિ ઉપયુજ્યમાનદ્રવ્યાણામ્ ॥ 9
તચ્ચ વીર્યલક્ષણં પારિભાષિકવીર્યવિષયમેવ ॥ 10]
રસવીર્યવિપાકાનાં સામાન્યં યત્ર લક્ષ્યતે ।
વિશેષઃ કર્મણાં ચૈવ પ્રભાવસ્તસ્ય સ સ્મૃતઃ ॥ ચર્_1,26.67
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પ્રભાવલક્ષણમાહ રસવીર્યેત્યાદિ ॥ 1
સામાન્યમિતિ તુલ્યતા ॥ 2
વિશેષઃ કર્મણામિતિ દન્ત્યાદ્યાશ્રયાણાં વિરેચનત્વાદીનામ્ ।
સામાન્યં લક્ષ્યત ઇત્યનેન રસાદિકાર્યત્વેન યન્નાવધારયિતું શક્યતે કાર્યં તત્ પ્રભાવકૃતમ્ ઇતિ સૂચયતિ અત એવોક્તંપ્રભાવો ઽચિન્ત્ય ઉચ્યતે રસવીર્યવિપાકકાર્યતયાચિન્ત્ય ઇત્યર્થઃ ॥ 3]
કટુકઃ કટુકઃ પાકે વીર્યોષ્ણશ્ચિત્રકો મતઃ ।
તદ્વદ્દન્તી પ્રભાવાત્તુ વિરેચયતિ માનવમ્ ॥ ચર્_1,26.68

વિષં વિષઘ્નમુક્તં યત્ પ્રભાવસ્તત્ર કારણમ્ ।
ઊર્ધ્વાનુલોમિકં યચ્ચ તત્પ્રભાવપ્રભાવિતમ્ ॥ ચર્_1,26.69
મણીનાં ધારણીયાનાં કર્મ યદ્વિવિધાત્મકમ્ ।
તત્ પ્રભાવકૃતં તેષાં પ્રભાવોઽચિન્ત્ય ઉચ્યતે ॥ ચર્_1,26.70
સમ્યગ્વિપાકવીર્યાણિ પ્રભાવશ્ચાપ્યુદાહૃતઃ ।
કિંચિદ્રસેન કુરુતે કર્મ વીર્યેણ ચાપરમ્ ॥ ચર્_1,26.71
દ્રવ્યં ગુણેન પાકેન પ્રભાવેણ ચ કિંચન ।
રસં વિપાકસ્તૌ વીર્યં પ્રભાવસ્તાનપોહતિ ॥ ચર્_1,26.72
બલસામ્યે રસાદીનામિતિ નૈસર્ગિકં બલમ્ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અસ્યૈવ દુરભિગમત્વાદ્ ઉદાહરણાનિ બહૂન્યાહ કટુક ઇત્યાદિના ॥ 1
તદ્વદિતિ ચિત્રકસમાનગુણા ॥ 2
વિષઘ્નમુક્તમ્ ઇતિ તસ્માદ્દંષ્ટ્રાવિષં મૌલમ્ ઇત્યાદિના ॥ 3
ઊર્ધ્વાનુલોમિકમિતિ યુગપદ્ ઉભયભાગહરં કિંવા ઊર્ધ્વહરં તથાનુલોમહરં ચ ॥ 4
કર્મ યદ્વિવિધાત્મકમિતિ વિષહરણશૂલહરણાદિ ॥ 5
એતચ્ચોદાહરણમાત્રં તેન જીવનમેધ્યાદિદ્રવ્યસ્ય રસાદ્યચિન્ત્યં સર્વં પ્રભાવ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ॥ 6
પ્રભાવશ્ચેહ દ્રવ્યશક્તિર્ અભિપ્રેતા સા ચ દ્રવ્યાણાં સામાન્યવિશેષઃ દન્તીત્વાદિયુક્તા વ્યક્તિરેવ યતઃ શક્તિર્હિ સ્વરૂપમેવ ભાવાનાં નાતિરિક્તં કિંચિદ્ધર્માન્તરમ્ એવં પ્રદેશાન્તરોક્તગુણપ્રભાવાદિષ્વપિ વાચ્યમ્ યથોક્તં દ્રવ્યાણિ હિ દ્રવ્યપ્રભાવાદ્ગુણપ્રભાવામ્ ઇત્યાદિ ॥ 7
ન ચ વાચ્યં દન્ત્યાદિઃ સ્વરૂપત એવ વિરેચયતિ તેન કિમિતિ જલાદ્યુપહતા દન્તી ન વિરેચયતીતિ પ્રતિબન્ધકાભાવવિશિષ્ટસ્યૈવ પ્રભાવસ્ય કારણત્વાત્ જલોપહતાયાં દન્ત્યાં જલોપઘાતઃ પ્રતિબન્ધક ઇત્યાદ્યનુસરણીયમ્ ॥ 8
નૈયાયિકશક્તિવાદે યા ચ વિષસ્ય વિષઘ્નત્વે ઉપપત્તિર્ ઉક્તા ઊર્ધ્વાધોગામિત્વવિરોધલક્ષણા સાન્તર્ભાગત્વાત્ પ્રભાવાદ્ એવ ભવતિ ॥ 9
એવમ્ ઊર્ધ્વાનુલોમિકત્વાદૌ પાર્થિવત્વાદિકથને ઽપિ વાચ્યમ્ ॥ 10]
ષણ્ણાં રસાનાં વિજ્ઞાનમુપદેક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્ ॥ ચર્_1,26.73
સ્નેહનપ્રીણનાહ્લાદમાર્દવૈર્ ઉપલભ્યતે ।
મુખસ્થો મધુરશ્ચાસ્યં વ્યાપ્નુવંલ્લિમ્પતીવ ચ ॥ ચર્_1,26.74
દન્તહર્ષાન્ મુખાસ્રાવાત્ સ્વેદનાન્મુખબોધનાત્ ।
વિદાહાચ્ચાસ્યકણ્ઠસ્ય પ્રાશ્યૈવામ્લં રસં વદેત્ ॥ ચર્_1,26.75
પ્રલીયન્ ક્લેદવિષ્યન્દમાર્દવં કુરુતે મુખે ।
યઃ શીઘ્રં લવણો જ્ઞેયઃ સ વિદાહાન્મુખસ્ય ચ ॥ ચર્_1,26.76
સંવેજયેદ્યો રસાનાં નિપાતે તુદતીવ ચ ।
વિદહન્મુખનાસાક્ષિ સંસ્રાવી સ કટુઃ સ્મૃતઃ ॥ ચર્_1,26.77
પ્રતિહન્તિ નિપાતે યો રસનં સ્વદતે ન ચ ।
સ તિક્તો મુખવૈશદ્યશોષપ્રહ્લાદકારકઃ ॥ ચર્_1,26.78
વૈશદ્યસ્તમ્ભજાડ્યૈર્યો રસનં યોજયેદ્રસઃ ।
બધ્નાતીવ ચ યઃ કણ્ઠં કષાયઃ સ વિકાસ્યપિ ॥ ચર્_1,26.79
[{આયુર્વેદદીપિકા}
વિજ્ઞાયતેઽનેનેતિ વિજ્ઞાનં લક્ષણમિત્યર્થઃ ॥ 1
પ્રલીયન્નિતિ વિલીનો ભવન્ ॥ 2
સંસ્રાવયતીતિ સંસ્રાવી ॥ 3
વિકાસીતિ હૃદયવિકસનશીલ ઉક્તં હિ સુશ્રુતે હૃદયં પીડયતિ ઇતિ ॥ 4]
એવમુક્તવન્તં ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ ભગવન્ શ્રુતમેતદવિતથમ્ અર્થસમ્પદ્યુક્તં ભગવતો યથાવદ્ દ્રવ્યગુણકર્માધિકારે વચઃ પરં ત્વ્ આહારવિકારાણાં વૈરોધિકાનાં લક્ષણમ્ અનતિસંક્ષેપેણોપદિશ્યમાનં શુશ્રૂષામહ ઇતિ ॥ ચર્_1,26.80
[{આયુર્વેદદીપિકા}

સમ્પ્રતિ વિરુદ્ધાહારં વક્તુમ્ આહૈવમ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
શરીરધાતુવિરોધં કુર્વન્તીતિ વૈરોધિકાઃ લક્ષ્યતે વૈરોધિકમનેનેતિ લક્ષણં વૈરોધિકાભિધાયકો ગ્રન્થ એવ ॥ 2
યત્ કિંચિદ્દોષમાસ્રાવ્ય ઇત્યાદિ વૈરોધિકલક્ષણં જ્ઞેયમ્ ॥ 3]
તમ્ ઉવાચ ભગવાન્ આત્રેયઃ દેહધાતુપ્રત્યનીકભૂતાનિ દ્રવ્યાણિ દેહધાતુભિર્વિરોધમ્ આપદ્યન્તે પરસ્પરગુણવિરુદ્ધાનિ કાનિચિત્ કાનિચિત્ સંયોગાત્ સંસ્કારાદ્ અપરાણિ દેશકાલમાત્રાદિભિશ્ ચાપરાણિ તથા સ્વભાવાદપરાણિ ॥ ચર્_1,26.81
[{આયુર્વેદદીપિકા}
દેહધાતુપ્રત્યનીકભૂતાનીતિ દેહધાતૂનાં રસાદીનાં વાતાદીનાં ચ પ્રકૃતિસ્થાનાં પ્રત્યનીકસ્વરૂપાણિ ॥ 1
વિરોધમાપદ્યન્ત ઇતિ દેહધાતૂનાં વિરોધમાચરન્તિ દૂષયન્તીતિ યાવત્ ॥ 2
યથાભૂતાનિ દ્રવ્યાણિ દેહધાતુભિર્વિરોધમાપદ્યન્તે તદાહ પરસ્પરવિરુદ્ધાનિ કાનિચિદ્ ઇત્યાદિ ॥ 3
તત્ર પરસ્પરગુણવિરુદ્ધાનિ યથા ન મત્સ્યાન્ પયસાભ્યવહરેત્ ઉભયં હ્ય્ એતદ્ ઇત્યાદિનોક્તાનિ ॥ 4
સંયોગવિરુદ્ધં યથા તદેવ નિકુચં પક્વં ન માષ ઇત્યાદિનોક્તં યત્ સંસ્કારાદિવિરુદ્ધગુણકથનં વિના સાહિત્યમાત્રેણ વિરુદ્ધમ્ ઉચ્યતે તત્ સંયોગવિરુદ્ધમ્ ॥ 5
મત્સ્યપયસોસ્ તુ યદ્યપિ સહોપયોગો વિરુદ્ધત્વેનોક્તઃ તથાપ્યસૌ ગુણવિરુદ્ધત્વેન કથિત ઇતિ ગુણવિરોધકસ્યૈવોદાહરણમ્ ।
વિરોધશ્ચ વિરુદ્ધગુણત્વે સત્યપિ ક્વચિદ્ એવ દ્રવ્યપ્રભાવાદ્ ભવતિ તેન ષડ્રસાહારોપયોગે મધુરામ્લયોર્ વિરુદ્ધશીતોષ્ણવીર્યયોર્ વિરોધો નોદ્ભાવનીયઃ ॥ 6
સંસ્કારતો વિરુદ્ધં યથા ન કપોતાન્ સર્ષપતૈલભૃષ્ટાન્ ઇત્યાદિ ॥ 7
દેશો દ્વિવિધઃ ભૂમિઃ શરીરં ચ ॥ 8
તત્ર ભૂમિવિરુદ્ધં યથા તદેવ ભસ્મપાંશુપરિધ્વસ્તમ્ કિંવા યત્ કિંચિદગોચરભૃતં તદ્દેશવિરુદ્ધં શરીરવિરુદ્ધં યથા ઉષ્ણાર્તસ્ય મધુ મરણાય ॥ 9
કાલવિરુદ્ધં યથા પર્યુષિતા કાકમાચી મરણાય ॥ 10
માત્રાવિરુદ્ધં યથા સમધૃતે મધુસર્પિષી મરણાય ॥ 11
આદિગ્રહણાદ્દોષપ્રકૃત્યાદિવિરુદ્ધાનાં ગ્રહણમ્ ॥ 12
સ્વભાવવિરુદ્ધં યથા વિષમ્ ॥ 13]
તત્ર યાન્યાહારમધિકૃત્ય ભૂયિષ્ઠમ્ ઉપયુજ્યન્તે તેષામ્ એકદેશં વૈરોધિકમ્ અધિકૃત્યોપદેક્ષ્યામઃ ન મત્સ્યાન્ પયસા સહાભ્યવહરેત્ ઉભયં હ્ય્ એતન્મધુરં મધુરવિપાકં મહાભિષ્યન્દિ શીતોષ્ણત્વાદ્વિરુદ્ધવીર્યં વિરુદ્ધવીર્યત્વાચ્છોણિતપ્રદૂષણાય મહાભિષ્યન્દિત્વાન્માર્ગોપરોધાય ચ ॥ ચર્_1,26.82
તન્નિશમ્યાત્રેયવચનમનુ ભદ્રકાપ્યો ઽગ્નિવેશમ્ ઉવાચ સર્વાનેવ મત્સ્યાન્ પયસા સહાભ્યવહરેદ્ અન્યત્રૈકસ્માચ્ ચિલિચિમાત્ સ પુનઃ શકલી લોહિતનયનઃ સર્વતો લોહિતરાજી રોહિતાકારઃ પ્રાયો ભૂમૌ ચરતિ તં ચેત્ પયસા સહાભ્યવહરેન્નિઃસંશયં શોણિતજાનાં વિબન્ધજાનાં ચ વ્યાધીનામન્યતમમથવા મરણં પ્રાપ્નુયાદિતિ ॥ ચર્_1,26.83
[{આયુર્વેદદીપિકા}
વૈરોધિકમધિકૃત્યેતિ વૈરોધિકમ્ ઉદ્દિશ્ય ॥ 1
શીતોષ્ણત્વાદિતિ પયઃ શીતમ્ ઉષ્ણવીર્યાશ્ચ મત્સ્યાઃ શેષં મધુરત્વાદિ સમાનમ્ ॥ 2
એતચ્ચ દ્રવ્યપ્રભાવાદેવ વિરોધિ ॥ 3
સ પુનઃ શકલી ઇત્યાદિના નાન્દિનિઃ ઇતિ ખ્યાતો મત્સ્ય ઉચ્યતે ॥ 4]
નેતિ ભગવાનાત્રેયઃ સર્વાનેવ મત્સ્યાન્ન પયસા સહાભ્યવહરેદ્વિશેષતસ્તુ ચિલિચિમં સ હિ મહાભિષ્યન્દિત્વાત્ સ્થૂલલક્ષણતરાન્ એતાન્ વ્યાધીન્ ઉપજનયત્યામવિષમ્ ઉદીરયતિ ચ ।
ગ્રામ્યાનૂપૌદકપિશિતાનિ ચ મધુતિલગુડપયોમાષમૂલકબિસૈર્ વિરૂઢધાન્યૈર્વા નૈકધ્યમદ્યાત્ તન્મૂલં હિ બાધિર્યાન્ધ્યવેપથુજાડ્યકલમૂકતામૈણ્મિણ્યમ્ અથવા મરણમાપ્નોતિ ।
ન પૌષ્કરં રોહિણીકં શાકં કપોતાન્ વા સર્ષપતૈલભ્રષ્ટાન્ મધુપયોભ્યાં સહાભ્યવહરેત્ તન્મૂલં હિ શોણિતાભિષ્યન્દધમનીપ્રવિચયાપસ્મારશઙ્ખકગલગણ્ડરોહિણીનામ્ અન્યતમં પ્રાપ્નોત્યથવા મરણમિતિ ।
ન મૂલકલશુનકૃષ્ણગન્ધાર્જકસુમુખસુરસાદીનિ ભક્ષયિત્વા પયઃ સેવ્યં કુષ્ઠાબાધભયાત્ ।
ન જાતુકશાકં ન નિકુચં પક્વં મધુપયોભ્યાં સહોપયોજ્યમ્ એતદ્ધિ મરણાયાથવા બલવર્ણતેજોવીર્યોપરોધાયાલઘુવ્યાધયે ષાણ્ઢ્યાય ચેતિ ।
તદેવ નિકુચં પક્વં ન માષસૂપગુડસર્પિર્ભિઃ સહોપયોજ્યં વૈરોધિકત્વાત્ ।
તથામ્રામ્રાતકમાતુલુઙ્ગનિકુચકરમર્દમોચદન્તશઠબદરકોશામ્રભવ્યજામ્બવકપિત્થતિન્તિડીકપારાવતાક્ષોડપનસનાલિકેરદાડિમામલકાન્યેવંપ્રકારાણિ ચાન્યાનિ દ્રવ્યાણિ સર્વં ચામ્લં દ્રવમદ્રવં ચ પયસા સહ વિરુદ્ધમ્ ।
તથા કઙ્ગુવનકમકુષ્ઠકકુલત્થમાષનિષ્પાવાઃ પયસા સહ વિરુદ્ધાઃ ।
પદ્મોત્તરિકાશાકં શાર્કરો મૈરેયો મધુ ચ સહોપયુક્તં વિરુદ્ધં વાતં ચાતિકોપયતિ ।
હારિદ્રકઃ સર્ષપતૈલભૃષ્ટો વિરુદ્ધઃ પિત્તં ચાતિકોપયતિ ।
પાયસો મન્થાનુપાનો વિરુદ્ધઃ શ્લેષ્માણં ચાતિકોપયતિ ।
ઉપોદિકા તિલકલ્કસિદ્ધા હેતુરતીસારસ્ય ।
બલાકા વારુણ્યા સહ કુલ્માષૈરપિ વિરુદ્ધા સૈવ શૂકરવસાપરિભૃષ્ટા સદ્યો વ્યાપાદયતિ ।
મયૂરમાંસમ્ એરણ્ડસીસકાવસક્તમ્ એરણ્ડાગ્નિપ્લુષ્ટમ્ એરણ્ડતૈલયુક્તં સદ્યો વ્યાપાદયતિ ।

હારિદ્રકમાંસં હારિદ્રસીસકાવસક્તં હારિદ્રાગ્નિપ્લુષ્ટં સદ્યો વ્યાપાદયતિ તદેવ ભસ્મપાંશુપરિધ્વસ્તં સક્ષૌદ્રં સદ્યો મરણાય ।
મત્સ્યનિસ્તાલનસિદ્ધાઃ પિપ્પલ્યસ્તથા કાકમાચી મધુ ચ મરણાય ।
મધુ ચોષ્ણમ્ ઉષ્ણાર્તસ્ય ચ મધુ મરણાય ।
મધુસર્પિષી સમધૃતે ચાન્તરિક્ષં સમધૃતં મધુ પુષ્કરબીજં મધુ પીત્વોષ્ણોદકં ભલ્લાતકોષ્ણોદકં તક્રસિદ્ધઃ કમ્પિલ્લકઃ પર્યુષિતા કાકમાચી અઙ્ગારશૂલ્યો ભાસશ્ચેતિ વિરુદ્ધાનિ ।
ઇત્યેતદ્યથાપ્રશ્નમ્ અભિનિર્દિષ્ટં ભવતીતિ ॥ ચર્_1,26.84
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ગ્રામ્યપિશિતાદીનિ મધ્વાદીનામન્યતરેણાપિ વિરુદ્ધાનિ ॥ 1
કલમૂકતેતિ કલમૂકતા અવ્યક્તવચનતા ॥ 2
પૌષ્કરાદીનાં મધુપયોભ્યાં સહાભ્યવહારો વિરુદ્ધઃ પૌષ્કરં પુષ્કરત્રત્રરૂપં શાકં રોહિણી કટુરોહિણી ॥ 3
ધમનીપ્રતિચયઃ સિરાજગ્રન્થિઃ ॥ 4
જાતુશાકં વંશપત્ત્રિકા ॥ 5
વૈરોધિકત્વાદિત્યનેન પ્રકરણલબ્ધસ્યાપિ વૈરોધિકત્વસ્ય પુનરભિધાનં સામાન્યોક્તષાણ્ઢ્યાદિવ્યાધિકર્તૃતોપદર્શનાર્થમ્ એવમન્યત્રાપિ સામાન્યેઽપિ વૈરોધિકત્વમાત્રાભિધાને વક્તવ્યમ્ ।
તથામ્લેત્યાદૌ અમ્લગ્રહણેન લબ્ધાનાપ્ય્ અમ્લામ્રાતકાદીનામ્ અભિધાનં વિશેષવિરોધસૂચનાર્થમ્ ॥ 6
સર્વગ્રહણેનૈવ દ્રવાદ્રવામ્લે પ્રાપ્તે પુનર્દ્રવાદ્રવવચનં સર્વશબ્દસ્ય દ્રવાદ્રવામ્લકાર્ત્સ્ન્યાર્થતાપ્રતિષેધાર્થં ભવતિ હિ પ્રકરણાદ્ એકદેશે ઽપિ સર્વવ્યપદેશઃ યથા સર્વાન્ ભોજયેદિતિ કિંવા સર્વગ્રહણમ્ અમ્લવિપાકાનાં વ્રીહ્યાદીનાં ગ્રહણાર્થમ્ ॥ 7
પયસેતિ તૃતીયયેવ સહાર્થે લબ્ધે પુનઃ સહેત્યભિધાનં કેવલામ્લાદિયુક્તસ્યૈવ વિરોધિતોપદર્શનાર્થં તેન અમ્લપયઃસંયોગે ગુડાદિસંયોગે સતિ વિરુદ્ધત્વં ન દુગ્ધામ્રાદીનામ્ ॥ 8
વનકો વનકોદ્રવઃ ॥ 9
પદ્મોત્તરિકા કુસુમ્ભઃ ॥ 10
શાર્કર ઇતિ મૈરેયવિશેષણમ્ ॥ 11
વાતં ચાતિકોપયતીતિ વચનેન પિત્તકફાવ્ અલ્પં કોપયતીતિ બોધયતિ એવં પિત્તં ચાતિકોપયતિ કફં ચાતિકોપયતીત્યેતયોરપિ વાચ્યમ્ ॥ 12
હારિદ્રકો હરિતાલ ઇતિ ખ્યાતઃ પક્ષી ॥ 13
બલાકા વારુણ્યા સહ વિરુદ્ધા તથા કુલ્માષૈશ્ચ બલાકા વિરુદ્ધા ॥ 14
એરણ્ડસીસકાવસક્તમિતિ એરણ્ડકાષ્ઠાવસક્તં સીસકો હિ ભટિત્રકરણકાષ્ઠમ્ ઉચ્યતે ॥ 15
તદેવેતિ હારિદ્રકમાંસમ્ ॥ 16
મત્સ્યા નિસ્તાલ્યન્તે પચ્યન્તે યસ્મિન્ તન્મત્સ્યનિસ્તાલનં કિંવા નિસ્તાલનં વસા જતૂકર્ણેઽપ્યુક્તં મત્સ્યવસા સિદ્ધાઃ પિપ્પલ્યઃ ઇતિ ॥ 17
કાકમાચી મધુ ચેતિ સંયોગવિરુદ્ધમ્ ॥ 18
ભાસો ગોષ્ઠકુક્કુટઃ ॥ 19]
યત્ કિંચિદ્ દોષમાસ્રાવ્ય ન નિર્હરતિ કાયતઃ ।
આહારજાતં તત્ સર્વમહિતાયોપપદ્યતે ॥ ચર્_1,26.85
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અનુક્તવૈરોધિકસંગ્રહાર્થમાહ યત્ કિંચિદિત્યાદિ ॥ 1
આહ્રિયત ઇત્યાહારો ભેષજમપિ ॥ 2
દોષમાસ્રાવ્યેતિ દોષાનુત્ક્લિષ્ટરૂપાન્ જનયિત્વા ન નિર્હરતીતિ ॥ 3
અનેન વમનવિરેચનદ્રવ્યાણિ નિરાકરોતિ તાનિ હિ દોષાનાસ્રાવ્ય નિર્હરન્તિ ॥ 4]
યચ્ચાપિ દેશકાલાગ્નિમાત્રાસાત્મ્યાનિલાદિભિઃ ।
સંસ્કારતો વીર્યતશ્ચ કોષ્ઠાવસ્થાક્રમૈરપિ ॥ ચર્_1,26.86
પરિહારોપચારાભ્યાં પાકાત્ સંયોગતોઽપિ ચ ।
વિરુદ્ધં તચ્ચ ન હિતં હૃત્સમ્પદ્વિધિભિશ્ચ યત્ ॥ ચર્_1,26.87
વિરુદ્ધં દેશતસ્તાવદ્ રૂક્ષતીક્ષ્ણાદિ ધન્વનિ ।
આનૂપે સ્નિગ્ધશીતાદિ ભેષજં યન્નિષેવ્યતે ॥ ચર્_1,26.88
કાલતોઽપિ વિરુદ્ધં યચ્છીતરૂક્ષાદિસેવનમ્ ।

શીતે કાલે તથોષ્ણે ચ કટુકોષ્ણાદિસેવનમ્ ॥ ચર્_1,26.89
વિરુદ્ધમનલે તદ્વદન્નપાનં ચતુર્વિધે ।
મધુસર્પિઃ સમધૃતં માત્રયા તદ્વિરુધ્યતે ॥ ચર્_1,26.90
કટુકોષ્ણાદિસાત્મ્યસ્ય સ્વાદુશીતાદિસેવનમ્ ।
યત્તત્સાત્મ્યવિરુદ્ધં તુ વિરુદ્ધં ત્વ્ અનિલાદિભિઃ ॥ ચર્_1,26.91
યા સમાનગુણાભ્યાસવિરુદ્ધાન્નૌષધક્રિયા ।
સંસ્કારતો વિરુદ્ધં તદ્યદ્ભોજ્યં વિષવદ્ભવેત્ ॥ ચર્_1,26.92
એરણ્ડસીસકાસક્તં શિખિમાંસં યથૈવ હિ ।
વિરુદ્ધં વીર્યતો જ્ઞેયં વીર્યતઃ શીતલાત્મકમ્ ॥ ચર્_1,26.93
તત્સંયોજ્યોષ્ણવીર્યેણ દ્રવ્યેણ સહ સેવ્યતે ।
ક્રૂરકોષ્ઠસ્ય ચાત્યલ્પં મન્દવીર્યમ્ અભેદનમ્ ॥ ચર્_1,26.94
મૃદુકોષ્ઠસ્ય ગુરુ ચ ભેદનીયં તથા બહુ ।
એતત્કોષ્ઠવિરુદ્ધં તુ વિરુદ્ધં સ્યાદવસ્થયા ॥ ચર્_1,26.95
શ્રમવ્યવાયવ્યાયામસક્તસ્યાનિલકોપનમ્ ।
નિદ્રાલસસ્યાલસસ્ય ભોજનં શ્લેષ્મકોપનમ્ ॥ ચર્_1,26.96
યચ્ચાનુત્સૃજ્ય વિણ્મૂત્રં ભુઙ્ક્તે યશ્ ચાબુભુક્ષિતઃ ।
તચ્ચ ક્રમવિરુદ્ધં સ્યાદ્યચ્ ચાતિક્ષુદ્વશાનુગઃ ॥ ચર્_1,26.97
પરિહારવિરુદ્ધં તુ વરાહાદીન્નિષેવ્ય યત્ ।
સેવેતોષ્ણં ઘૃતાદીંશ્ચ પીત્વા શીતં નિષેવતે ॥ ચર્_1,26.98
વિરુદ્ધં પાકતશ્ચાપિ દુષ્ટદુર્દારુસાધિતમ્ ।
અપક્વતણ્ડુલાત્યર્થપક્વદગ્ધં ચ યદ્ભવેત્ ।
સંયોગતો વિરુદ્ધં તદ્યથામ્લં પયસા સહ ॥ ચર્_1,26.99
અમનોરુચિતં યચ્ચ હૃદ્વિરુદ્ધં તદુચ્યતે ।
સમ્પદ્વિરુદ્ધં તદ્વિદ્યાદ્ અસંજાતરસં તુ યત્ ॥ ચર્_1,26.100
અતિક્રાન્તરસં વાપિ વિપન્નરસમેવ વા ।
જ્ઞેયં વિધિવિરુદ્ધં તુ ભુજ્યતે નિભૃતે ન યત્ ।
તદેવંવિધમન્નં સ્યાદ્વિરુદ્ધમુપયોજિતમ્ ॥ ચર્_1,26.101
[{આયુર્વેદદીપિકા}
યચ્ચાપિ દેશકાલાગ્નીત્યાદિગ્રન્થં કેચિત્ પઠન્તિ સ ચ વ્યક્ત એવ ॥ 1]
ષાણ્ઢ્યાન્ધ્યવીસર્પદકોદરાણાં વિસ્ફોટકોન્માદભગંદરાણામ્ ।
મૂર્છામદાધ્માનગલગ્રહાણાં પાણ્ડ્વામયસ્યામવિષસ્ય ચૈવ ॥ ચર્_1,26.102
કિલાસકુષ્ઠગ્રહણીગદાનાં શોથામ્લપિત્તજ્વરપીનસાનામ્ ।
સંતાનદોષસ્ય તથૈવ મૃત્યોર્ વિરુદ્ધમન્નં પ્રવદન્તિ હેતુમ્ ॥ ચર્_1,26.103
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ષાણ્ઢ્યં નપુંસકતા ॥ 1
સંતાનદોષો મૃતવત્સત્વાદિઃ ॥ 2
એતચ્ચ વૈરોધિકકથનં વિશેષવચનેન બાધ્યતે તેન લશુનસ્ય ક્ષીરેણ પાનં ક્વચિન્ ન વિરોધિ યદુક્તં સાધયેચ્છુદ્ધશુષ્કસ્ય લશુનસ્ય ચતુષ્પલમ્ ॥ 3
ક્ષીરોદકેઽષ્ટગુણિતે ક્ષીરશેષં ચ પાયયેત્ તથા મૂલકસ્વરસં ક્ષીરમ્ ઇત્યાદિપ્રયોગેષૂન્નેયમ્ ॥ 4
કિંવા અનેકદ્રવ્યસંયોગાદ્ અત્ર વિરોધિનામ્ અવિરોધઃ વિરોધિમાત્રસંયોગ એવ વિરોધી ભવતિ ॥ 5
યત્તુ મધુન ઉષ્ણેન વમનેન સંયુક્તસ્ય સત્યપિ મદનફલાદિદ્રવ્યસંયોગે ઽવિરોધાર્થમુક્તમ્ અપક્વગમનાદિ તન્મધુનો દ્રવ્યાન્તરસંયોગે ઽપ્યુષ્ણસમ્બન્ધત્વે વિરોધિત્વોપદર્શનાર્થં યતો વિષાન્વયં મધુ વિષસ્ય ચોષ્ણવિરોધિ ॥ 6

લશુનાદીનાં તુ દ્રવ્યાન્તરાસંયોગે સત્યેવ મેલકો વિરુદ્ધ ઇતિ શાસ્ત્રવચનાદુન્નીયતે ॥ 7]
એષાં ખલ્વપરેષાં ચ વૈરોધિકનિમિત્તાનાં વ્યાધીનામિમે ભાવાઃ પ્રતિકારા ભવન્તિ ।
તદ્યથા વમનં વિરેચનં ચ તદ્વિરોધિનાં ચ દ્રવ્યાણાં સંશમનાર્થમ્ ઉપયોગઃ તથાવિધૈશ્ચ દ્રવ્યૈઃ પૂર્વમ્ અભિસંસ્કારઃ શરીરસ્યેતિ ॥ ચર્_1,26.104
વિરુદ્ધાશનજાન્ રોગાન્ પ્રતિહન્તિ વિવેચનમ્ ।
વમનં શમનં ચૈવ પૂર્વં વા હિતસેવનમ્ ॥ ચર્_1,26.105
સાત્મ્યતોઽલ્પતયા વાપિ દીપ્તાગ્નેસ્તરુણસ્ય ચ ।
સ્નિગ્ધવ્યાયામબલિનાં વિરુદ્ધં વિતથં ભવેત્ ॥ ચર્_1,26.106
[{આયુર્વેદદીપિકા}
તદ્વિરોધિનામિતિ ષાણ્ઢ્યાદિહરાણામ્ ॥ 1
તથાવિધૈરિતિ વિરુદ્ધાહારજવ્યાધિવિરુદ્ધૈઃ ॥ 2
અભિસંસ્કાર ઇતિ સતતોપયોગેન શરીરભાવનમ્ ॥ 3
કિંવા તથાવિધૈર્ ઇતિ રસાયનપ્રયોગૈઃ ॥ 4
એતચ્ચાનાગતાબાધચિકિત્સિતં જ્ઞેયમ્ ॥ 5]
મતિરાસીન્મહર્ષીણાં યા યા રસવિનિશ્ચયે ।
દ્રવ્યાણિ ગુણકર્મભ્યાં દ્રવ્યસંખ્યા રસાશ્રયા ॥ ચર્_1,26.107
કારણં રસસંખ્યાયા રસાનુરસલક્ષણમ્ ।
પરાદીનાં ગુણાનાં ચ લક્ષણાનિ પૃથક્પૃથક્ ॥ ચર્_1,26.108
પઞ્ચાત્મકાનાં ષટ્ત્વં ચ રસાનાં યેન હેતુના ।
ઊર્ધ્વાનુલોમભાજશ્ચ યદ્ગુણાતિશયાદ્રસાઃ ॥ ચર્_1,26.109
ષણ્ણાં રસાનાં ષટ્ત્વે ચ સવિભક્તા વિભક્તયઃ ।
ઉદ્દેશશ્ચાપવાદશ્ચ દ્રવ્યાણાં ગુણકર્મણિ ॥ ચર્_1,26.110
પ્રવરાવરમધ્યત્વં રસાનાં ગૌરવાદિષુ ।
પાકપ્રભાવયોર્લિઙ્ગં વીર્યસંખ્યાવિનિશ્ચયઃ ॥ ચર્_1,26.111
ષણ્ણામાસ્વાદ્યમાનાનાં રસાનાં યત્સ્વલક્ષણમ્ ।
યદ્યદ્વિરુધ્યતે યસ્માદ્યેન યત્કારિ ચૈવ યત્ ॥ ચર્_1,26.112
વૈરોધિકનિમિત્તાનાં વ્યાધીનામૌષધં ચ યત્ ।
આત્રેયભદ્રકાપ્યીયે તત્ સર્વમવદન્મુનિઃ ॥ ચર્_1,26.113
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શ્લોકસ્થાને આત્રેયભદ્રકાપ્યીયો નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ ॥ ચર્_1,26.114
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સંગ્રહે દ્રવ્યસંખ્યા રસાશ્રયા ઇતિ ભેદશ્ચૈષામ્ ઇત્યાદિના રસસંખ્યા હિ પરમાર્થતો દ્રવ્યસંખ્યૈવ નિર્ગુણત્વાદ્ રસાનામ્ ઇતિ ભાવઃ ॥ 1
કારણં રસસંખ્યાયા ઇતિ રસાનાં તત્ર યોગ્યત્વાદ્ ઇત્યાદિના વિભક્તયો ભેદઃ તત્ર મધુર ઇત્યાદિના ॥ 2
ઉદ્દેશો દ્રવ્યાણાં શીતં વીર્યેણ ઇત્યાદિના અપવાદો દ્રવ્યાણાં મધુરં કિંચિત્ ઇત્યાદિના ॥ 3]
ચરકસંહિતા, સૂત્રસ્થાન, 27 [અન્નપાનવિધિ]
અથાતોઽન્નપાનવિધિમ્ અધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ચર્_1,27.1
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ ॥ ચર્_1,27.2
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સમ્પ્રતિ સામાન્યેનોક્તાનાં ગુણકર્મભ્યાં પ્રતિવ્યક્ત્યનુક્તાનાં પ્રતિવ્યક્તિપ્રાય ઉપયોગિદ્રવ્યસ્ય વિશિષ્ટગુણકર્મકથનાર્થમ્ અન્નપાનવિધિર્ અધ્યાયોઽભિધીયતે ॥ 1
અત્રોત્પન્નસ્ય છપ્રત્યયસ્ય લુક્ ॥ 2
અત્રાન્ને કાઠિન્યસામાન્યાત્ ખાદ્યં પાને ચ દ્રવત્વસામાન્યાલ્લેહ્યમ્ અવરુદ્ધં જ્ઞેયમ્ ॥ 3
અન્નપાનં વિધીયતે વિશિષ્ટગુણકર્મયોગિતયા પ્રતિપાદ્યતે ઽનેનેત્યન્નપાનવિધિઃ દ્રવ્યાણાં ગુણકર્મકથનમ્ એવ ચાન્નપાનવિધિઃ યતસ્તદ્ધિ જ્ઞાત્વાન્નપાનં વિધીયતે ॥ 4]

ઇષ્ટવર્ણગન્ધરસસ્પર્શં વિધિવિહિતમન્નપાનં પ્રાણિનાં પ્રાણિસંજ્ઞકાનાં પ્રાણમાચક્ષતે કુશલાઃ પ્રત્યક્ષફલદર્શનાત્ તદિન્ધના હ્ય્ અન્તરગ્નેઃ સ્થિતિઃ તત્ સત્ત્વમ્ ઊર્જયતિ તચ્છરીરધાતુવ્યૂહબલવર્ણેન્દ્રિયપ્રસાદકરં યથોક્તમુપસેવ્યમાનં વિપરીતમહિતાય સમ્પદ્યતે ॥ ચર્_1,27.3
[{આયુર્વેદદીપિકા}
કિં તદન્નપાનં કરોતીત્યાહ ઇષ્ટેત્યાદિ ॥ 1
ઇષ્ટમિતિ અભિમતં હિતં ચ કિંવા ઇષ્ટં પ્રિયં હિતં તુ વિધિવિહિતશબ્દેનૈવ પ્રાપ્યતે ॥ 2
વિધિર્ વક્ષ્યમાણરસવિમાને તદેતદાહારવિધાનમ્ ઇત્યાદિગ્રન્થવાચ્યઃ તથેન્દ્રિયોપક્રમણીયે નારત્નપાણિઃ ઇત્યાદિનોક્તં વિધાનં તેન વિધિના વિહિતં વિધિવિહિતમ્ ॥ 3
અત્ર વર્ણાદિષુ શબ્દાગ્રહણમન્નપાને પ્રાયઃ શબ્દસ્યાવિદ્યમાનત્વાત્ ॥ 4
વર્ણાદિષુ યદ્યત્ પ્રથમમ્ અન્નપાને ગૃહ્યતે તત્તત્ પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ ॥ 5
રસસ્તુ સ્પર્શસ્ય પશ્ચાદ્ગૃહ્યમાણોઽપિ પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થં સ્પર્શસ્યાગ્રે કૃતઃ ॥ 6
પ્રાણિનામ્ ઇત્યનેનૈવ લબ્ધેઽપિ પ્રાણિસંજ્ઞકાનામ્ ઇતિ વચનં સ્થાવરપ્રાણિપ્રતિષેધાર્થં વૃક્ષાદયો હિ વનસ્પતિસત્ત્વાનુકારોપદેશાચ્છસ્ત્રે પ્રાણિન ઉક્તાઃ ન તુ લોકે પ્રાણિસંજ્ઞકાઃ કિંતર્હિ જઙ્ગમા એવ ॥ 7
ઇહ ચ મનુષ્યસ્યૈવાધિકૃતત્વેઽપિ સામાન્યેન સકલપ્રાણિપ્રાણહેતુતયાહારકથનં મનુષવ્યતિરિક્તેઽપિ પ્રાણિન્યાહારસ્ય પ્રાણજનકત્વોપદર્શનાર્થમ્ ॥ 8
પ્રાણમિતિ પ્રાણહેતુત્વાત્ યથાયુર્ ઘૃતમ્ ॥ 9
અથ કથં તત્ પ્રાણમાચક્ષત ઇત્યાહ પ્રત્યક્ષફલદર્શનાદિતિ ॥ 10
પ્રત્યક્ષેણૈવ હ્ય્ આહારં વિધિના કુર્વતાં પ્રાણા અનુવર્તન્ત ઇતિ તથા નિરાહારાણાં પ્રાણા નહ્ય્ અવતિષ્ઠન્ત ઇતિ દૃશ્યત ઇત્યર્થઃ ॥ 11
પ્રત્યક્ષશબ્દશ્ ચેહ સ્ફુટપ્રમાણે વર્તતે યતઃ પ્રાણાનામ્ અન્નકાર્યત્વમ્ અનુમાનગમ્યમેવ ॥ 12
આન્નકાર્યત્વ એવ પ્રાણાનાં હેતુમાહ તદિન્ધના હીત્યાદિના ॥ 13
યસ્માદ્ અન્તરગ્નિસ્થિતિશ્ ચાન્નપાનહેતુના અગ્નિસ્થિતિશ્ચ પ્રાણહેતુઃ તતોઽન્નં પ્રાણા ઇતિ ભાવઃ ઉક્તં હિ બલમ્ આરોગ્યમાયુશ્ચ પ્રાણાશ્ચાગ્નૌ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥ 14
કિંવા પૂર્વમન્નપાનસ્ય પ્રાણહેતુત્વમુક્તં તદિન્ધના હીત્યાદિનાગ્નિહેતુત્વં વર્ણ્યતે ॥ 15
સત્ત્વમૂર્જયતીતિ મનોબલં કરોતિ ॥ 16
ધાતુવ્યૂહો ધાતુસંઘાતઃ ॥ 17
વિપરીતમ્ અવિધિસેવિતમ્ ॥ 18]
તસ્માદ્ધિતાહિતાવબોધનાર્થમ્ અન્નપાનવિધિમ્ અખિલે નોપદેક્ષ્યામો ઽગ્નિવેશ ।
તત્ સ્વભાવાદ્ ઉદક્તં ક્લેદયતિ લવણં વિષ્યન્દયતિ ક્ષારઃ પાચયતિ મધુ સંદધાતિ સર્પિઃ સ્નેહયતિ ક્ષીરં જીવયતિ માંસં બૃંહયતિ રસઃ પ્રીણયતિ સુરા જર્જરીકરોતિ સીધુર્ અવધમતિ દ્રાક્ષાસવો દીપયતિ ફાણિતમાચિનોતિ દધિ શોફં જનયતિ પિણ્યાકશાકં ગ્લપયતિ પ્રભૂતાન્તર્મલો માષસૂપઃ દૃષ્ટિશુક્રઘ્નઃ ક્ષારઃ પ્રાયઃ પિત્તલમ્ અમ્લમ્ અન્યત્ર દાડિમામલકાત્ પ્રાયઃ શ્લેષ્મલં મધુરમ્ અન્યત્ર મધુનઃ પુરાણાચ્ચ શાલિષષ્ટિકયવગોધૂમાત્ પ્રાયસ્તિકં વાતલમવૃષ્યં ચાન્યત્ર વેગાગ્રામૃતાપટોલપત્ત્રાત્ પ્રાયઃ કટુકં વાતલમ્ અવૃષ્યં ચાન્યત્ર પિપ્પલીવિશ્વભેષજાત્ ॥ ચર્_1,27.4
[{આયુર્વેદદીપિકા}
અન્નપાનં વિધીયતે યેન તં વિધિં દ્રવ્યગુણકર્મરૂપં તથા ચરશરીરાવયવાદિરૂપં ચાખિલેન કાર્ત્સ્ન્યેનોપદેક્ષ્યામઃ ॥ 1
યદ્યપિ ચેહ દ્રવ્યં પ્રતિ પ્રતિ ગુણકર્મભ્યાં ન નિર્દેક્ષ્યતિ વક્ષ્યતિ હિ અન્નપાનૈકદેશોઽયમુક્તઃ પ્રાયોપયોગિકઃ ઇતિ તથાપ્યનુક્તાનામ્ અપિ દ્રવ્યાણાં ચરશરીરાવયવાદ્યુપદેશેન તથા પૂર્વાધ્યાયોક્તપાર્થિવાદિદ્રવ્યગુણકર્મકથનેન ચ તદ્વિધાનમપ્યુક્તં ભવતીત્યત ઉક્તમખિલેનેતિ વક્ષ્યતિ હિ યથા નાનૌષધં કિંચિદ્ દેશજાનાં વચો યથા ॥ 2
દ્રવ્યં તુ તત્તથા વાચ્યમનુક્તમિહ યદ્ ભવેત્ તથા ચરઃ શરીરાવયવાઃ ઇત્યાદિ કિંવા વિધિશબ્દો ઽશિતપીતલીઢખાદિતપ્રકારવાચી તેન ચાશિતાદયઃ સર્વ એવાખિલેન વાચ્યઃ તત્કારણભૂતાનિ તુ દ્રવ્યાણિ રક્તશાલ્યાદીન્યેકદેશેનોક્તાનિ અતો વક્ષ્યતિ અન્નપાનૈકદેશોઽયમુક્તઃ ઇતિ ॥ 3
અન્નપાને ચ વક્તવ્યે યદ્દ્રવ્યં પ્રાય ઉપયુજ્યતે તસ્ય સામાન્યગુણમભિધાય વર્ગસંગ્રહેણ ગુણમુપદેક્ષ્યતિ ॥ 4
ઉદકાભિધાનં ચાગ્રે કૃતમ્ ઉદકસ્યાન્ને પાને ચ વ્યાપ્રિયમાણત્વાત્ ॥ 5
તદ્ ઇત્યુદાહરણં કિંવા સ સ્વભાવો યસ્ય સ તત્સ્વભાવઃ તસ્માત્ ક્લેદનસ્વભાવાદ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 6
યદ્યપિ ઉદકમાશ્વાસકરાણાં જલં સ્તમ્ભનાનામ્ ઇત્યુક્તં તથાપીહાનુક્તક્લેદનકર્માભિધાનાર્થં પુનરુચ્યતે ॥ 7
ઇહ જલલવણાદીનાં યત્ કર્મોચ્યતે તત્તેષામિતરકર્મભ્યઃ પ્રધાનં જ્ઞેયમ્ અગ્ર્યાધિકારે તુ તત્કર્મકર્તૃદ્રવ્યાન્તરપ્રશસ્તતા જ્ઞેયા ॥ 8
ક્ષારઃ પચન્તમગ્નિં પાચયતિ તેન પાચયતીતિ હેતૌ ણિચ્ ॥ 9
સ્નેહયતીત્યાદૌ તુ તત્કરોતિ તદાચષ્ટે ઇતિ ણિચ્ ॥ 10
સંદધાતીતિ વિશ્લિષ્ટાનિ ત્વઙ્માંસાદીનિ સંશ્લેષયતિ ॥ 11
રસઃ માંસરસઃ ॥ 12
પ્રીણયતીતિ ક્ષીણાન્ પુષ્ણાતિ ન ત્વ્ અતિબૃહત્ત્વં કરોતિ તેન માંસકર્મણા બૃંહણેન સમં નૈક્યમ્ ॥ 13
જર્જરીકરોતીતિ શ્લથમાંસાદ્યુપચયં કરોતિ યદ્ ઉક્તં હારીતે સુરા જર્જરીકરોત્યસૃઙ્મેદોબાહુલ્યાત્ ઇતિ તથા હ્ય્ અત્રૈવોક્તં સુરા કૃશાનાં પુષ્ટ્યર્થમ્ ઇતિ ॥ 14
અવધમયતીતિ વિલિખતીત્યર્થઃ અનેકાર્થત્વાદ્ ધાતૂનાં વચનં હિ લેખનઃ શીતરસિકઃ ઇતિ તથા હારીતે ઽપ્યુક્તં સીધુર્ અવધમયતિ વાય્વગ્નિપ્રબોધનાત્ ઇતિ ॥ 15
આચિનોતિ દોષાન્ ઇતિ શેષઃ તન્ત્રાન્તરવચનં હિ વાતપિત્તકફાંસ્તસ્માદાચિનોતિ ચ ફાણિતમ્ ઇતિ ॥ 16
પિણ્યાકઃ તિલકલ્કઃ નિઘણ્ટુકારસ્ ત્વ્ આહ પિણ્યાકો હરિતશિગ્રુઃ ॥ 17

ગ્લપયતિ હર્ષક્ષયં કરોતિ ॥ 18
પ્રભૂતાન્તર્મલસ્ય પુરીષસ્ય કર્તા પ્રભૂતાન્તર્મલઃ યદ્યપિ માષો બહુમલઃ ઇતિ વક્ષ્યતિ તથાપિ માષવિકૃતેઃ સૂપસ્યેહ ગુણકથનં તેન ન પુનરુક્તં ન ચાવશ્યં પ્રકૃતિધર્મો વિકૃતિમનુગચ્છતિ યતઃ સક્તૂનાં સિદ્ધપિણ્ડિકા ગુર્વી એવ ભવતિ તસ્માન્ માષવિકૃતાવ્ અપિ મલવૃદ્ધિદર્શનાર્થમ્ એતદભિધાનમ્ ॥ 19
ક્ષારસ્ય પાચનત્વં ગુણોઽભિહિતઃ ઇહ તુ દૃષ્ટિશુક્રઘ્નત્વં દોષ ઇતિ પૃથગુચ્યતે ॥ 20
પ્રાયઃ પિત્તલમિતિ વિશેષેણાન્યેભ્યો લવણકટુકેભ્યોઽમ્લં પિત્તલમ્ ॥ 21
એવમન્યત્રાપિ પ્રાયઃશબ્દો વિશેષાર્થો વાચ્યઃ કિંવા પ્રાયઃશબ્દોઽમ્લેન સમ્બધ્યતે ॥ 22
અત્ર પિત્તમ્ આદાવ્ અમ્લજન્યતયોક્તં દોષપ્રાધાન્યસ્યાનિયતત્વાત્ ઉક્તં હિ ન તે પૃથક્ પિત્તકફાનિલેભ્ય ઇતિ તથા સમપિત્તાનિલકફા ઇતિ કિંવા પિત્તોષ્મા વહ્નિઃ સ ચેહાન્નપાનપચને પ્રધાનં યદુક્તં યદન્નં દેહધાત્વોજોબલવર્ણાદિપોષકમ્ ॥ 23
તત્રાગ્નિર્ હેતુર્ આહારાન્ નહ્ય્ અપક્વાદ્ રસાદયઃ ઇતિ તેનેહ વહ્નિકારણપિત્તજનકમ્ એવાદાવ્ ઉચ્યતે યતશ્ચ પિત્તજનકમગ્રે વક્તવ્યમ્ અતો રસપ્રધાનમપિ મધુરો નાદાવ્ ઉક્તઃ ॥ 24
મધુન ઇતિ વિચ્છેદપાઠેન નવાનવસ્ય મધુનઃ કફાકર્તૃત્વં દર્શયતિ ॥ 25
ઇહ ચ ષડ્રસસ્યૈવ કથનમેતત્ત્રયેણૈવ અનુક્તાનાં લવણતિક્તકષાયાણામ્ અપિ પાકદ્વારા ગ્રહણાત્ યતો લવણઃ પાકાત્ પ્રાયો મધુરઃ તિક્તકષાયૌ કટુકૌ પાકતો ભવતઃ ॥ 26
પ્રાયઃ સર્વં તિક્તમ્ ઇત્યાદિસ્તુ ગ્રન્થો હારીતીયઃ ઇહ કેનાપિ પ્રમાદાલ્ લિખિતઃ ॥ 27]
પરમતો વર્ગસંગ્રહેણાહારદ્રવ્યાણ્ય્ અનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ચર્_1,27.5
શૂકધાન્યશમીધાન્યમાંસશાકફલાશ્રયાન્ ।
વર્ગાન્ હરિતમદ્યામ્બુગોરસેક્ષુવિકારિકાન્ ॥ ચર્_1,27.6
દશ દ્વૌ ચાપરૌ વર્ગૌ કૃતાન્નાહારયોગિનામ્ ।
રસવીર્યવિપાકૈશ્ચ પ્રભાવૈશ્ચ પ્રચક્ષ્મહે ॥ ચર્_1,27.7
[{આયુર્વેદદીપિકા}
વર્ગેણ શૂકધાન્યાદીનામ્ આહારદ્રવ્યાણાં સંગ્રહો વર્ગસંગ્રહઃ ॥ 1
રસવીર્યેત્યાદૌ પ્રભાવોઽલ્પવિષયતયા પૃથક્પઠિતઃ ॥ 2
રસાદિનિર્દેશશ્ચ યથાયોગ્યતયા જ્ઞેયઃ તેન ન સર્વદ્રવ્યે સર્વરસાદ્યભિધાનં ભવિષ્યતિ ॥ 3
અત્ર શૂકધાન્યમ્ આદાવ્ આહારપ્રધાનત્વાત્ શૂકવન્તિ ધાન્યાનિ શૂકધાન્યાનિ ॥ 4]
રક્તશાલિર્ મહાશાલિઃ કલમઃ શકુનાહૃતઃ ।
તૂર્ણકો દીર્ઘશૂકશ્ ચ ગૌરઃ પાણ્ડુકલાઙ્ગુલૌ ॥ ચર્_1,27.8
સુગન્ધકો લોહવાલઃ સારિવાખ્યઃ પ્રમોદકઃ ।
પતંગસ્ તપનીયશ્ચ યે ચાન્યે શાલયઃ શુભાઃ ॥ ચર્_1,27.9
શીતા રસે વિપાકે ચ મધુરાશ્ચાલ્પમારુતાઃ ।
બદ્ધાલ્પવર્ચસઃ સ્નિગ્ધા બૃંહણાઃ શુક્રલાઃ ॥ ચર્_1,27.10
રક્તશાલિર્વરસ્તેષાં તૃષ્ણાઘ્નસ્ ત્રિમલાપહઃ ।
મહાંસ્તસ્યાનુ કલમસ્તસ્યાપ્યનુ તતઃ પરે ॥ ચર્_1,27.11
યવકા હાયનાઃ પાંસુવાપ્યનૈષધકાદયઃ ।
શાલીનાં શાલયઃ કુર્વન્ત્યનુકારં ગુણાગુણૈઃ ॥ ચર્_1,27.12
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ઇહ ચ દ્રવ્યનામાનિ નાનાદેશપ્રસિદ્ધાનિ તેન નામજ્ઞાને સામર્થ્યં તથાભૂતં નાસ્ત્યેવાન્યેષામ્ અપિ ટીકાકૃતાં તેન દેશાન્તરિભ્યો નામ પ્રાયશો જ્ઞેયં યત્તુ પ્રચરતિ ગૌડે તલ્ લિખિષ્યામો ઽન્યદેશપ્રસિદ્ધં ચ કિંચિત્ ॥ 1
કલમો વેદાગ્રહારેષુ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ ॥ 2
શકુનાહૃતઃ શ્રાવસ્ત્યાં વક્રનામ્ના પ્રસિદ્ધઃ ॥ 3
રક્તશાલિઃ પ્રસિદ્ધ એવ ॥ 4
મહાશાલિર્મગધે પ્રસિદ્ધઃ ॥ 5
અત્ર ચ શાલિર્હૈમન્તિકં ધાન્યં ષષ્ટિકાદયશ્ચ ગ્રૈષ્મિકાઃ વ્રીહયઃ શારદા ઇતિ વ્યવસ્થા ॥ 6
રક્તશાલ્યાદીનાં મધુરપાકિત્વેઽપિ બદ્ધવર્ચસ્ત્વં પ્રભાવાદેવ ॥ 7
મહાંસ્તસ્યાન્વિતિ રક્તશાલેરનુ તેન રક્તશાલિગુણા મહાશાલેર્ મનાગલ્પાઃ એવં તસ્યાનુ કલમ ઇત્યત્રાપિ વાચ્યમ્ ॥ 8
તસ્યેતિ મહાશાલેઃ ॥ 9

તતઃ પરે ઇતિ શકુનાહૃતાદયઃ ઉત્તરોત્તરમલ્પગુણા ઇત્યર્થઃ ॥ 10
ગુણાગુણૈર્ ઇતિ શાલીનાં રક્તશાલ્યાદીનાં યે ગુણાસ્ તૃષ્ણાઘ્નત્વત્રિમલાપહત્વાદયઃ તેષામ્ અગુણૈસ્ તદ્ગુણવિપરીતૈર્ દોષૈર્ યવકાદયો ઽનુકારં કુર્વન્તિ તતશ્ચ યવકાસ્ તૃષ્ણાત્રિમલાદિકરા ઇતિ ॥ 11
ગુણશબ્દશ્ચેહ પ્રશંસાયામ્ ॥ 12]
શીતઃ સ્નિગ્ધોઽગુરુઃ સ્વાદુસ્ ત્રિદોષઘ્નઃ સ્થિરાત્મકઃ ।
ષષ્ટિકઃ પ્રવરો ગૌરઃ કૃષ્ણગૌરસ્તતોઽનુ ચ ॥ ચર્_1,27.13
વરકોદ્દાલકૌ ચીનશારદોજ્જ્વલદર્દુરાઃ ।
ગન્ધનાઃ કુરુવિન્દાશ્ચ ષષ્ટિકાલ્પાન્તરા ગુણૈઃ ॥ ચર્_1,27.14
મધુરશ્ચામ્લપાકશ્ચ વ્રીહિઃ પિત્તકરો ગુરુઃ ।
બહુપુરીષોષ્મા ત્રિદોષસ્ ત્વ્ એવ પાટલઃ ॥ ચર્_1,27.15
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ષષ્ટિકગુણે ઽકારપ્રશ્લેષાદ્ અગુરુરિતિ બોદ્ધવ્યં માત્રાશિતીયે ષષ્ટિકો લઘુઃ પઠિતઃ ॥ 1
તતોઽનુ ચેતિ ગૌરષષ્ટિકાદ્ અલ્પાન્તરગુણઃ ॥ 2
વરકોદ્દાલકાદયઃ ષષ્ટિકવિશેષાઃ કેચિત્ કુધાન્યાનિ વરકાદીનિ વદન્તિ ॥ 3
વ્રીહિરિતિ શારદાશુધાન્યસ્ય સંજ્ઞા ॥ 4
પાટલો વ્રીહિવિશેષઃ ॥ 5
તન્ત્રાન્તરેઽપિ પઠ્યતે ત્રિદોષસ્ત્વેવ પાટલઃ ઇતિ સુશ્રુતે પાટલશબ્દેનૈતદ્વ્યતિરિક્તો ધાન્યવિશેષો જ્ઞેયઃ તેન તદ્ગુણકથનેન નેહ વિરોધઃ ॥ 6]
સકોરદૂષઃ શ્યામાકઃ કષાયમધુરો લઘુઃ ।
વાતલઃ કફપિત્તઘ્નઃ શીતઃ સંગ્રાહિશોષણઃ ॥ ચર્_1,27.16
હસ્તિશ્યામાકનીવારતોયપર્ણીગવેધુકાઃ ।
પ્રશાન્તિકામ્ભઃસ્યામાકલૌહિત્યાણુપ્રિયઙ્ગવઃ ॥ ચર્_1,27.17
મુકુન્દો ઝિણ્ટિગર્મૂટી વરુકા વરકાસ્તથા ।
શિબિરોત્કટજૂર્ણાહ્વાઃ શ્યામાકસદૃશા ગુણૈઃ ॥ ચર્_1,27.18
[{આયુર્વેદદીપિકા}
કોરદૂષાદયઃ કુધાન્યવિશેષાઃ ॥ 1
કોરદૂષઃ કોદ્રવઃ કોરદૂષસ્ય કેવલસ્ય શ્લેષ્મપિત્તઘ્નત્વં તેન યદુક્તં રક્તપિત્તનિદાને યદા જન્તુર્યવકોદ્દાલકકોરદૂષપ્રાયાણ્ય્ અન્નાનિ ભુઙ્ક્તે ઇત્યાદિના પિત્તકર્તૃત્વં કોરદૂષસ્ય તત્ તત્રૈવોક્તનિષ્પાવકાઞ્જિકાદિયુક્તસ્ય સંયોગમહિમ્ના બોદ્ધવ્યમ્ ॥ 2
શ્યામાકાદયોઽપિ તૃણધાન્યવિશેષાઃ ॥ 3
હસ્તિશ્યામાકઃ શ્યામાકભેદ એવ નીવાર ઉડિકા ગવેધુકો ઘુલુઞ્ચઃ સ ગ્રામ્યારણ્યભેદેન દ્વિવિધઃ ॥ 4
પ્રશાન્તિકા ઉડિકૈવ સ્થલજા રક્તશૂકા અમ્ભઃશ્યામાકા જલજા ઓડિકા લોકે ડે ઇત્યુચ્યતે પ્રિયઙ્ગુઃ કાઙ્ગની ઇતિ પ્રસિદ્ધા ॥ 5
મુકુન્દો વાકસતૃણ ઇતિ વરુકઃ શણબીજં વરકઃ શ્યામબીજં શિબિરસ્ તીરભુક્તૌ સિદ્ધક ઇત્યુચ્યતે જૂર્ણાહ્વો જોનાર ઇતિ ખ્યાતઃ ॥ 6]
રૂક્ષઃ શીતોઽગુરુઃ સ્વાદુર્બહુવાતશકૃદ્યવઃ ।
સ્થૈર્યકૃત્સકષાયશ્ચ બલ્યઃ શ્લેષ્મવિકારનુત્ ॥ ચર્_1,27.19
રૂક્ષઃ કષાયાનુરસો મધુરઃ કફપિત્તહા ।
મેદઃક્રિમિવિષઘ્નશ્ચ બલ્યો વેણુયવો મતઃ ॥ ચર્_1,27.20
[{આયુર્વેદદીપિકા}
યવસ્ય ગુરોરપિ બહુવાતત્વં રૂક્ષત્વાત્ કિંવા સુશ્રુતે યવો લઘુઃ પઠિતઃ તેનાત્રાપ્યગુરુરિતિ મન્તવ્યં બલ્યશ્ચ સ્રોતઃશુદ્ધિકરત્વાત્ પ્રભાવાદ્વા ॥ 1
અસ્ય ચ શીતમધુરકષાયત્વેનાનુક્તમપિ પિત્તહન્તૃત્વં લભ્યત એવ તેન સુશ્રુતે કફપિત્તહન્તા ઇત્યુક્તમુપપન્નમ્ ॥ 2]
સંધાનકૃદ્ વાતહરો ગોધૂમઃ સ્વાદુશીતલઃ ।
જીવનો બૃંહણો વૃષ્યઃ સ્નિગ્ધઃ સ્થૈર્યકરો ગુરુઃ ॥ ચર્_1,27.21
નાન્દીમુખી મધૂલી ચ મધુરસ્નિગ્ધશીતલે ।
ઇત્યયં શૂકધાન્યાનાં પૂર્વો વર્ગઃ સમાપ્યતે ॥ ચર્_1,27.22

[{આયુર્વેદદીપિકા}
ગોધૂમસ્ય સ્વાદુશીતસ્નિગ્ધાદિગુણોપયોગાચ્ છ્લેષ્મકર્તૃત્વં ભવત્યેવ અત એવ સુશ્રુતે શ્લેષ્મકર ઇત્યુક્તમ્ ॥ 1
યત્તુ વસન્તે કફપ્રધાને યવગોધૂમભોજનઃ ઇત્યુક્તં તત્ પુરાણગોધૂમાભિપ્રાયેણ પુરાણશ્ચ ગોધૂમઃ કફં ન કરોતીત્યુક્તમ્ એવ પ્રાયઃ શ્લેષ્મલં મધુરમ્ ઇત્યાદિના ગ્રન્થેનાત્રૈવાધ્યાયે ॥ 2
નન્દીમુખી યવિકા મધૂલી ગોધૂમભેદઃ ।
ઇત્યયમત્ર ॥ 3
ઇતિ પ્રકારાર્થઃ ॥ 4
સમાપ્ત ઇતિ વક્તવ્યે સમાપ્યત ઇતિ યત્ કરોતિ તેન જ્ઞાપયતિ યત્ બહુદ્રવ્યત્વાન્ નાયં સમાપ્તો ગણઃ કિંતુ યથા કથંચિત્ પ્રસિદ્ધગુણકથનેન સમાપ્યતે ॥ 5
એવમન્યત્રાપિ ષષ્ઠો વર્ગઃ સમાપ્યત ઇત્યાદૌ વ્યાખ્યેયમ્ ॥ 6]
કષાયમધુરો રૂક્ષઃ શીતઃ પાકે કટુર્ લઘુઃ ।
વિશદઃ શ્લેષ્મપિત્તઘ્નો મુદ્ગઃ સૂપ્યોત્તમો મતઃ ॥ ચર્_1,27.23
વૃષ્યઃ પરં વાતહરઃ સ્નિગ્ધોષ્ણો મધુરો ગુરુઃ ।
બલ્યો બહુમલઃ પુંસ્ત્વં માષઃ શીઘ્રં દદાતિ ચ ॥ ચર્_1,27.24
રાજમાષઃ સરો રુચ્યઃ કફશુક્રામ્લપિત્તનુત્ ।
તત્સ્વાદુર્વાતલો રૂક્ષઃ કષાયો વિશદો ગુરુઃ ॥ ચર્_1,27.25
ઉષ્ણાઃ કષાયાઃ પાકેઽમ્લાઃ કફશુક્રાનિલાપહાઃ ।
કુલત્થા ગ્રાહિણઃ કાસહિક્કાશ્વાસાર્શસાં હિતાઃ ॥ ચર્_1,27.26
મધુરા મધુરાઃ પાકે ગ્રાહિણો રૂક્ષશીતલાઃ ।
મકુષ્ઠકાઃ પ્રશસ્યન્તે રક્તપિત્તજ્વરાદિષુ ॥ ચર્_1,27.27
ચણકાશ્ચ મસૂરાશ્ચ ખણ્ડિકાઃ સહરેણવઃ ।
લઘવઃ શીતમધુરાઃ સકષાયા વિરૂક્ષણાઃ ॥ ચર્_1,27.28
પિત્તશ્લેષ્મણિ શસ્યન્તે સૂપેષ્વાલેપનેષુ ચ ।
તેષાં મસૂરઃ સંગ્રાહી કલાયો વાતલઃ પરમ્ ॥ ચર્_1,27.29
સ્નિગ્ધોષ્ણો મધુરસ્તિક્તઃ કષાયઃ કટુકસ્તિલઃ ।
ત્વચ્યઃ કેશ્યશ્ચ બલ્યશ્ચ વાતઘ્નઃ કફપિત્તકૃત્ ॥ ચર્_1,27.30
મધુરાઃ શીતલા ગુર્વ્યો બલઘ્ન્યો રૂક્ષણાત્મિકાઃ ।
સસ્નેહા બલિભિર્ ભોજ્યા વિવિધાઃ શિમ્બિજાતયઃ ॥ ચર્_1,27.31
શિમ્બી રૂક્ષા કષાયા ચ કોષ્ઠે વાતપ્રકોપિની ।
ન ચ વૃષ્યા ન ચક્ષુષ્યા વિષ્ટભ્ય ચ વિપચ્યતે ॥ ચર્_1,27.32
આઢકી કફપિત્તઘ્ની વાતલા કફવાતનુત્ ।
અવલ્ગુજઃ સૈડગજો નિષ્પાવા વાતપિત્તલાઃ ॥ ચર્_1,27.33
કાકાણ્ડોમાત્મગુપ્તાનાં માષવત્ ફલમ્ આદિશેત્ ।
દ્વિતીયોઽયં શમીધાન્યવર્ગઃ પ્રોક્તો મહર્ષિણા ॥ ચર્_1,27.34
[{આયુર્વેદદીપિકા}
ધાન્યત્વેન શમીધાન્યવર્ગેઽભિધાતવ્યે પ્રધાનત્વાન્મુદ્ગો નિરુચ્યતે ॥ 1
સૂપ્યં સૂપયોગ્યં શમીધાન્યં તત્રોત્તમઃ સૂપ્યોત્તમઃ ॥ 2
વૃષ્ય ઇત્યાદિમાષગુણે સ્નિગ્ધોષ્ણમધુરત્વાદિગુણયોગાદેવ વાતહરત્વે લબ્ધે પુનસ્તદભિધાનં વિશેષવાતહન્તૃત્વપ્રતિપાદનાર્થમ્ એવમન્યત્રાપ્યેવંજાતીયે વ્યાખ્યેયમ્ ॥ 3
પુંસ્ત્વં શુક્રમ્ ॥ 4
શીઘ્રમિતિ વચનેન શુક્રસ્રુતિકરત્વલક્ષણમપિ વૃષ્યત્વં માષસ્ય દર્શયતિ શુક્રસ્રુતિકરં ચ વૃષ્યશબ્દેનોચ્યત એવ વચનં હિ શુક્રસ્રુતિકરં કિંચિત્ કિંચિત્ શુક્રવિવર્ધનમ્ ॥ 5
સ્રુતિવૃદ્ધિકરં કિંચિત્ત્રિવિધં વૃષ્યમુચ્યતે ઇતિ તદેવં સમ્પૂર્ણવૃષ્યત્વં માષે બોદ્ધવ્યમ્ ॥ 6
રાજમાષગુણકથને તત્સ્વાદુરિતિ માષવત્સ્વાદુઃ કિંવા રૂક્ષશ્ચેત્યાદિ પાઠાન્તરમ્ ॥ 7

ઉષ્ણ ઇત્યાદિના કુલત્થગુણઃ કુલત્થશ્ચ શુક્લકૃષ્ણચિત્રલોહિતભેદેન ચતુર્વિધો ભવતિ તથા ગ્રામ્યવન્યભેદેન ચ દ્વિવિધોઽપિ અત એવ તન્ત્રાન્તરે વન્યઃ કુલત્થસ્તદ્વચ્ચ વિશેષાન્ નેત્રરોગનુત્ ઇત્યુક્તમ્ ॥ 8
મકુષ્ટકો મોઠ ઇતિ ખ્યાતઃ ॥ 9
ચણકઃ પ્રસિદ્ધઃ ॥ 10
ખણ્ડિકા ત્રિપુટકલાયઃ હરેણુઃ વર્તુલકલાયઃ ॥ 11
કલાયો વાતલ ઇતિ ત્રિપુટકલાયઃ ॥ 12
તિલગુણો યદ્યપિ વિશેષેણ નોક્તઃ તથાપિ પ્રધાને કૃષ્ણતિલે જ્ઞેયઃ ઉક્તં હિ સુશ્રુતે તિલેષુ સર્વેષ્વસિતઃ પ્રધાનો મધ્યઃ સિતો હીનતરાસ્ તતોઽન્યે ઇતિ ॥ 13
વિવિધાઃ શિમ્બીજાતય ઇતિ કૃષ્ણપીતરક્તશ્વેતકુશિમ્બીભેદા ઇત્યર્થઃ ।
શિમ્બી રૂક્ષા ઇત્યાદિ કેચિત્ પઠન્તિ ॥ 14
આઢકી તુવરી વાતલેતિ છેદઃ ॥ 15
કફવાતનુદ્ અવલ્ગુજૈડગજયોર્ બીજસ્ય ગુણઃ ॥ 16
નિષ્પાવો વલ્લઃ ॥ 17
કાકાણ્ડઃ શૂકરશિમ્બિઃ ઉમા અતસી ઊર્ણાંપાઠપક્ષે તસ્યૈવોર્ણા ॥ 18
શમીધાન્યવર્ગ ઇત્યત્ર શમી શિમ્બિઃ તદન્તર્ગતં ધાન્યમ્ ॥ 19]
ગોખરાશ્વતરોષ્ટ્રાશ્વદ્વીપિસિંહર્ક્ષવાનરાઃ ।
વૃકો વ્યાઘ્રસ્તરક્ષુશ્ચ બભ્રુમાર્જારમૂષિકાઃ ॥ ચર્_1,27.35
લોપાકો જમ્બુકઃ શ્યેનો વાન્તાદશ્ચાષવાયસૌ ।
શશઘ્ની મધુહા ભાસો ગૃધ્રોલૂકકુલિઙ્ગકાઃ ॥ ચર્_1,27.36
ધૂમિકા કુરરશ્ચેતિ પ્રસહા મૃગપક્ષિણઃ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સૂપ્યાનન્તરં માંસસ્ય વ્યઞ્જનત્વેન પ્રાધાન્યાન્ માંસવર્ગાભિધાનમ્ ॥ 1
ખરઃ ગર્દભઃ અશ્વતરઃ વેગસરઃ સ ચાશ્વાયાં ખરાજ્જાતઃ દ્વીપી ચિત્રવ્યાઘ્રઃ ઋક્ષઃ ભલ્લૂકઃ ॥ 2
વૃકઃ કુક્કુરાનુકારી પશુશત્રુઃ તરક્ષુઃ વ્યાઘ્રભેદઃ તરચ્છ ઇતિ ખ્યાતઃ બભ્રુઃ અતિલોમશઃ કુક્કુરઃ પર્વતોપકણ્ઠે ભવતિ કેચિદ્ બૃહન્નકુલમ્ આહુઃ ॥ 3
લોપાકઃ સ્વલ્પશૃગાલો મહાલાઙ્ગૂલઃ ॥ 4
શ્યેનઃ પક્ષી પ્રસિદ્ધઃ ॥ 5
વાન્તાદઃ કુક્કુરઃ ॥ 6
ચાષઃ કનકવાયસ ઇતિ ખ્યાતઃ ॥ 7
શશઘ્ની પાઞ્જિઃ ઇતિ ખ્યાતા ॥ 8
ભાસઃ ભસ્મવર્ણઃ પક્ષી શિખાવાન્ પ્રસહવર્ગે ॥ 9
કુલિઙ્ગઃ કાલચટકઃ ॥ 10]
શ્વેતઃ શ્યામશ્ચિત્રપૃષ્ઠઃ કાલકઃ કાકુલીમૃગઃ ॥ ચર્_1,27.37
કૂર્ચિકા ચિલ્લટો ભેકો ગોધા શલ્લકગણ્ડકૌ ।
કદલી નકુલઃ શ્વાવિદિતિ ભૂમિશયાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ચર્_1,27.38
[{આયુર્વેદદીપિકા}
કાકુલીમૃગઃ માલુયાસર્પ ઇતિ ખ્યાતઃ તસ્ય શ્વેત ઇત્યાદયશ્ ચત્વારો ભેદાઃ ॥ 1
કૂર્ચિકા સંકુચઃ ॥ 2
ચિલ્લટઃ ચિયારઃ ॥ 3
શલ્લકો મહાશકલી શલક ઇતિ ખ્યાતઃ ગણ્ડકઃ ગોધાભેદઃ ॥ 4
કદલી કદલીહટ્ટ ઇતિ ખ્યાતઃ ॥ 5
શ્વાવિત્ સેજ્જક ઇતિ ખ્યાતઃ ॥ 6
ભૂમિશયા બિલેશયાઃ ॥ 7]

સૃમરશ્ચમરઃ ખડ્ગો મહિષો ગવયો ગજઃ ।
ન્યઙ્કુર્ વરાહશ્ચાનૂપા મૃગાઃ સર્વે રુરુસ્તથા ॥ ચર્_1,27.39
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સૃમરઃ મહાશૂકરઃ ॥ 1
ચમરઃ કેશમૃત્યુઃ ॥ 2
ખડ્ગઃ ગણ્ડકઃ ॥ 3
ગવયઃ ગવાકારઃ ॥ 4
ન્યઙ્કુઃ ન્યઙ્કુશો હરિણઃ ॥ 5
રુરુઃ બહુશૃઙ્ગો હરિણઃ ॥ 6]
કૂર્મઃ કર્કટકો મત્સ્યઃ શિશુમારસ્ તિમિઙ્ગિલઃ ।
શુક્તિશઙ્ખોદ્રકુમ્ભીરચુલુકીમકરાદયઃ ॥ ચર્_1,27.40
[{આયુર્વેદદીપિકા}
શિશુમારઃ ગોતુણ્ડનક્રઃ ॥ 1
તિમિઙ્ગિલઃ સામુદ્રો મહામત્સ્યઃ ॥ 2
શુક્તિઃ મુક્તાપ્રભવો જન્તુઃ ઊદ્રઃ જલબિડાલઃ કુમ્ભીરઃ ઘટિકાવાન્ ચુલુકી શુશુ ઇતિ ખ્યાતઃ ॥ 3
શિશુમારાદીનાં મત્સ્યગ્રહણેન ગ્રહણે પ્રાપ્તે વિશેષવ્યવહારાર્થં પુનરભિધાનમ્ ॥ 4]
ઇતિ વારિશયાઃ પ્રોક્તા વક્ષ્યન્તે વારિચારિણઃ ।
હંસઃ ક્રૌઞ્ચો બલાકા ચ બકઃ કારણ્ડવઃ પ્લવઃ ॥ ચર્_1,27.41
શરારિઃ પુષ્કરાહ્વશ્ચ કેસરી મણિતુણ્ડકઃ ।
મૃણાલકણ્ઠો મદ્ગુશ્ચ કાદમ્બઃ કાકતુણ્ડકઃ ॥ ચર્_1,27.42
ઉત્ક્રોશઃ પુણ્ડરીકાક્ષો મેઘરાવો ઽમ્બુકુક્કુટી ।
આરા નન્દીમુખી વાટી સુમુખાઃ સહચારિણઃ ॥ ચર્_1,27.43
રોહિણી કામકાલી ચ સારસો રક્તશીર્ષકઃ ।
ચક્રવાકસ્તથાન્યે ચ ખગાઃ સન્ત્યમ્બુચારિણઃ ॥ ચર્_1,27.44
[{આયુર્વેદદીપિકા}
હંસશ્ ચતુર્વિધો ઽપિ રાજહંસાદિર્ ગ્રાહ્યઃ ॥ 1
ક્રૌઞ્ચઃ કોઞ્ચ ઇતિ ખ્યાતઃ ॥ 2
બકઃ પાણ્ડુરપક્ષઃ ॥ 3
બલાકા શુક્લા ॥ 4
કારણ્ડવઃ કાકવક્ત્રઃ ॥ 5
પ્લવઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ પ્રસેવગલઃ ॥ 6
શરારિઃ શરાલી ઇતિ લોકે ॥ 7
મદ્ગુઃ પાનીયકાકઃ ॥ 8
કાદમ્બઃ કલહંસઃ ॥ 9
કાકતુણ્ડકઃ શ્વેતકારણ્ડવઃ ॥ 10
ઉત્ક્રોશઃ કુરલ ઇતિ ખ્યાતઃ ॥ 11
પુણ્ડરીકાક્ષઃ પુણ્ડરઃ ॥ 12
મેઘરાવઃ મેઘનાદઃ ॥ 13
મેઘરાવશ્ચાતક ઇત્યન્યે તન્ન તસ્ય વારિચરત્વાભાવાત્ ॥ 14
અમ્બુકુક્કુટી જલકુક્કુટી ॥ 15

આરા સ્વનામખ્યાતા ॥ 16
નન્દીમુખી પત્રાટી ॥ 17
સારસઃ પ્રસિદ્ધઃ ॥ 18
રક્તશીર્ષકઃ સારસભેદો લોહિતશિરાઃ ॥ 19
અમ્બુચારિણ ઇતિ જલે પ્લવન્ત ઇત્યર્થઃ ॥ 20]
પૃષતઃ શરભો રામઃ શ્વદંષ્ટ્રો મૃગમાતૃકા ।
શશોરણૌ કુરઙ્ગશ્ચ ગોકર્ણઃ કોટ્ટકારકઃ ॥ ચર્_1,27.45
ચારુષ્કો હરિણૈણૌ ચ શમ્બરઃ કાલપુચ્છકઃ ।
ઋષ્યશ્ચ વરપોતશ્ચ વિજ્ઞેયા જાઙ્ગલા મૃગાઃ ॥ ચર્_1,27.46
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પૃષતઃ ચિત્રહરિણઃ ॥ 1
શરભઃ અષ્ટાપદ ઉષ્ટ્રપ્રમાણો મહાશૃઙ્ગઃ પૃષ્ઠગતચતુષ્પાદઃ કાશ્મીરે પ્રસિદ્ધઃ ॥ 2
રામઃ હિમાલયે મહામૃગઃ ॥ 3
શ્વદંષ્ટ્રઃ ચતુર્દંષ્ટ્રઃ કાર્ત્તિકપુરે પ્રસિદ્ધઃ ॥ 4
મૃગમાતૃકા સ્વલ્પા પૃથૂદરા હરિણજાતિઃ ॥ 5
કુરઙ્ગઃ હરિણભેદઃ ॥ 6
ગોકર્ણઃ ગોમુખહરિણવિશેષઃ ॥ 7
હરિણઃ તામ્રવર્ણઃ એણઃ કૃષ્ણસારઃ ॥ 8
ઋષ્યઃ નીલાણ્ડો હરિણઃ ॥ 9
ચારુષ્કાદયોઽપિ હરિણભેદા એવ ॥ 10
શશસ્તુ સુશ્રુતે બિલેશયેષુ પઠિતઃ તદદૂરાન્તરાર્થમ્ ॥ 11]
લાવો વર્તીરકશ્ચૈવ વાર્તીકઃ સકપિઞ્જલઃ ।
ચકોરશ્ચોપચક્રશ્ચ કુક્કુભો રક્તવર્ત્મકઃ ॥ ચર્_1,27.47
લાવાદ્યા વિષ્કિરાસ્ત્વેતે વક્ષ્યન્તે વર્તકાદયઃ ।
વર્તકો વર્તિકા ચૈવ બર્હી તિત્તિરિકુક્કુટૌ ॥ ચર્_1,27.48
કઙ્કશારપદેન્દ્રાભગોનર્દગિરિવર્તકાઃ ।
ક્રકરોઽવકરશ્ચૈવ વારડશ્ચેતિ વિષ્કિરાઃ ॥ ચર્_1,27.49
[{આયુર્વેદદીપિકા}
લાવઃ પ્રસિદ્ધઃ ॥ 1
વર્તીરઃ કપિઞ્જલભેદઃ ॥ 2
કપિઞ્જલો ગૌરતિત્તિરિઃ ॥ 3
વાર્તીકઃ ચટકભેદઃ સંઘાતચારી ॥ 4
ઉપચક્રઃ ચકોરભેદઃ ॥ 5
કુક્કુભઃ પ્રસિદ્ધઃ રક્તવર્ત્મક ઇતિ કુક્કુભવિશેષણં તેન સ્થૂલકુક્કુભો ગૃહ્યતે ॥ 6
વર્તકઃ વટ્ટહી ઇતિ ખ્યાતઃ ॥ 7
વાર્તિકા સ્વલ્પપ્રમાણા જાત્યન્તરમેવ કેચિત્ તુ વર્તકસ્ત્રિયં વર્તિકાં વદન્તિ અસ્યાશ્ચ ગ્રહણં સ્ત્રીલિઙ્ગભેદેઽપિ વિશેષલાઘવપ્રતિષેધાર્થમ્ અન્યથા સ્ત્રીત્વેન વર્તિકાદ્વર્તિકાયા લાઘવં સ્યાત્ ॥ 8
બર્હી મયૂરઃ ॥ 9
શારપદેન્દ્રાભઃ મલ્લકઙ્કઃ ॥ 10
ગોનર્દો ઘોડાકઙ્ક ઇતિ ખ્યાતઃ ॥ 11
ક્રકરઃ પ્રસિદ્ધઃ ॥ 12

લાવાદિવર્તિકાદિવિષ્કિરગણદ્વયકરણં ગુણભેદકથનાર્થમ્ ॥ 13]
શતપત્ત્રો ભૃઙ્ગરાજઃ કોયષ્ટિર્ જીવજીવકઃ ।
કૈરાતઃ કોકિલોઽત્યૂહો ગોપાપુત્રઃ પ્રિયાત્મજઃ ॥ ચર્_1,27.50
લટ્ટા લટૂષકો બભ્રુર્ વટહા ડિણ્ડિમાનકઃ ।
જટી દુન્દુભિપાક્કારલોહપૃષ્ઠકુલિઙ્ગકાઃ ॥ ચર્_1,27.51
કપોતશુકસારઙ્ગાશ્ ચિરટીકઙ્કુયષ્ટિકાઃ ।
સારિકા કલવિઙ્કશ્ચ ચટકોઽઙ્ગારચૂડકઃ ॥ ચર્_1,27.52
પારાવતઃ પાણ્ડવિક ઇત્યુક્તાઃ પ્રતુદા દ્વિજાઃ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
શતપત્ત્રઃ કાષ્ઠકુક્કુટકઃ ॥ 1
ભૃઙ્ગરાજઃ પ્રસિદ્ધો ભ્રમરવર્ણઃ કોયષ્ટિઃ કોડા ઇતિ ખ્યાતઃ ॥ 2
જીવઞ્જીવકઃ વિષદર્શનમૃત્યુઃ ॥ 3
અત્યૂહઃ ડાહુકઃ દાત્યૂહ ઇતિ વા પાઠઃ સ ચ પ્રસિદ્ધઃ ॥ 4
લટ્ટા ફેઞ્ચાકો રક્તપુચ્છાધોભાગઃ લટૂષકોઽપિ તદ્ભેદઃ ॥ 5
ડિણ્ડિમાનકઃ ડિણ્ડિમવદ્ ઉત્કટધ્વનિઃ ॥ 6
કુલિઙ્ગ ઇતિ વનચટકાકારઃ પીતમસ્તકઃ વાએ ઇતિ લોકે ॥ 7
કલવિઙ્કઃ ગ્રામ્યચટકઃ ॥ 8
ચટકસ્તુ દેવકુલચટકઃ સ્વલ્પપ્રમાણઃ ॥ 9
યાન્યત્રાનુક્તાન્યપ્રસિદ્ધાનિ તાનિ તદ્વિદ્ભ્યો દેશાન્તરેભ્યશ્ચ જ્ઞેયાનિ ॥ 10]
પ્રસહ્ય ભક્ષયન્તીતિ પ્રસહાસ્તેન સંજ્ઞિતાઃ ॥ ચર્_1,27.53
ભૂશયા બિલવાસિત્વાદ્ આનૂપાનૂપસંશ્રયાત્ ।
જલે નિવાસાજ્જલજા જલેચર્યાજ્ જલેચરાઃ ॥ ચર્_1,27.54
સ્થલજા જાઙ્ગલાઃ પ્રોક્તા મૃગા જાઙ્ગલચારિણઃ ।
વિકીર્ય વિષ્કિરાશ્ચેતિ પ્રતુદ્ય પ્રતુદાઃ સ્મૃતાઃ ॥ ચર્_1,27.55
યોનિરષ્ટવિધા ત્વ્ એષા માંસાનાં પરિકીર્તિતા ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પ્રસહાદિસંજ્ઞાનિરુક્ત્યા લક્ષણમાહ ॥ 1
પ્રસહ્યેતિ હઠાત્ ॥ 2
આનૂપાનૂપસંશ્રયાદિતિ પૂર્વત્રાસિદ્ધવિધેર્ અનિત્યત્વેનાનૂપા ઇત્યત્ર યલોપસ્ય સિદ્ધત્વેનૈવ સંહિતા જ્ઞેયા ॥ 3
જલેચર્યાદિતિ જલવાસિનામ્ એવ હંસાદીનાં જલે ચરણમાત્રત્વં બોદ્ધવ્યમ્ ॥ 4
સ્થલજા ઇત્યુક્તે ગજાદિષ્વપિ સ્થલજાતેષુ પ્રસક્તિઃ સ્યાદિત્યાહ જાઙ્ગલચારિણ ઇતિ ॥ 5
વિકીર્યેત્યત્ર ભક્ષયન્તિ ઇતિ શેષઃ એવં પ્રતુદ્યેત્યત્રાપિ પ્રતુદ્યેતિ બહુધાભિહત્ય ॥ 6]
પ્રસહા ભૂશયાનૂપવારિજા વારિચારિણઃ ॥ ચર્_1,27.56
ગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરા બલોપચયવર્ધનાઃ ।
વૃષ્યાઃ પરં વાતહરાઃ કફપિત્તવિવર્ધનાઃ ॥ ચર્_1,27.57
હિતા વ્યાયામનિત્યેભ્યો નરા દીપ્તાગ્નયશ્ચ યે ।
પ્રસહાનાં વિશેષેણ માંસં માંસાશિનાં ભિષક્ ॥ ચર્_1,27.58
જીર્ણાર્શોગ્રહણીદોષશોષાર્તાનાં પ્રયોજયેત્ ।
લાવાદ્યો વૈષ્કિરો વર્ગઃ પ્રતુદા જાઙ્ગલા મૃગાઃ ॥ ચર્_1,27.59
લઘવઃ શીતમધુરાઃ સકષાયા હિતા નૃણામ્ ।

પિત્તોત્તરે વાતમધ્યે સંનિપાતે કફાનુગે ॥ ચર્_1,27.60
વિષ્કિરા વર્તકાદ્યાસ્તુ પ્રસહાલ્પાન્તરા ગુણૈઃ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
પ્રસહા દ્વિવિધા માંસાદા વ્યાઘ્રશ્યેનાદયઃ તથા અમાંસાદાશ્ચ ગવાદયઃ તેન માંસાદાનાં વિશેષમાહ પ્રસહાનામ્ ઇત્યાદિ ॥ 1
જીર્ણત્વેનાર્શઃપ્રભૃતીનાં ચિરાનુબન્ધં દર્શયતિ ॥ 2
પ્રતુદા ઇત્યત્ર તથા જાઙ્ગલા ઇત્યત્ર ચકારો લુપ્તનિર્દિષ્ટઃ ॥ 3
કફાનુગે ઇતિ છેદઃ ॥ 4]
નાતિશીતગુરુસ્નિગ્ધં માંસમ્ આજમ્ અદોષલમ્ ॥ ચર્_1,27.61
શરીરધાતુસામાન્યાદ્ અનભિષ્યન્દિ બૃંહણમ્ ।
માંસં મધુરશીતત્વાદ્ ગુરુ બૃંહણમાવિકમ્ ॥ ચર્_1,27.62
યોનાવ્ અજાવિકે મિશ્રગોચરત્વાદનિશ્ચિતે ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
શરીરધાતુસામાન્યાદિતિ મનુષ્યમાંસસમાનત્વાત્ ॥ 1
એતેન શીતગુરુસ્નિગ્ધત્વેન યુક્તમ્ અપ્યાજમાંસં શરીરધાતુસામ્યાત્ કફં ન કરોતીત્યુક્તં ભવતિ ॥ 2
આવિકં માંસં મધુરશીતત્વેન પિત્તહરમપિ બોદ્ધવ્યમ્ અત એવ શરદ્વિધાવ્ અપ્યુક્તમ્ ઉરભ્રશરભાન્ ઇતિ ॥ 3
રક્તપિત્તનિદાને તુ વરાહમહિષેત્યાદિના દ્રવ્યાન્તરસંયુક્તસ્યૈવાવિકમાંસસ્ય રક્તપિત્તકર્તૃત્વં જ્ઞેયમ્ ॥ 4
યોનાવ્ ઇતિ પ્રસહાદ્યષ્ટવિધજાતૌ ॥ 5
મિશ્રગોચરત્વાદિતિ કદાચિદનૂપસેવનાત્ કદાચિદ્ ધન્વસેવનાત્ કદાચિદ્ ઉભયસેવનાદ્ અજાવ્યોર્ અનિશ્ચિતયોનિત્વમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 6
અત્ર અનિશ્ચિતે ઇતિ યોનિવિશેષણં કિંવા અજા ચ અવી ચ એતે અનિશ્ચિતે ॥ 7
નનુ યદ્યેવં તદા તિત્તિરિરપિ ધન્વાનૂપસેવનાન્ન વિષ્કિરગણે પઠનીયઃ ॥ 8
નૈવં તિત્તિરિજાતિવિશેષસ્ય ધન્વાનૂપયોર્ નિયમેન નિષેવણાદ્ ગુણનિયમઃ પાર્યતે કર્તુમ્ અવ્યજયોસ્તુ નિયમોઽયં નાસ્તિ યતઃ કેચિદજાવી ધન્વમાત્રચરે કેચિચ્ચાનૂપમાત્રચરે કેચિચ્ચોભયમાત્રચરે તેન તયોર્ નિયમચરકૃતો યોનિભેદઃ કર્તું ન પાર્યતે ॥ 9]
સામાન્યેનોપદિષ્ટાનાં માંસાનાં સ્વગુણૈઃ પૃથક્ ॥ ચર્_1,27.63
કેષાંચિદ્ ગુણવૈશેષ્યાદ્ વિશેષ ઉપદેક્ષ્યતે ।
દર્શનશ્રોત્રમેધાગ્નિવયોવર્ણસ્વરાયુષામ્ ॥ ચર્_1,27.64
બર્હી હિતતમો બલ્યો વાતઘ્નો માંસશુક્રલઃ ।
ગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરાઃ સ્વરવર્ણબલપ્રદાઃ ॥ ચર્_1,27.65
બૃંહણાઃ શુક્રલાશ્ચોક્તા હંસા મારુતનાશનાઃ ।
સ્નિગ્ધાશ્ચોષ્ણાશ્ચવૃષ્યાશ્ ચ બૃંહણાઃ સ્વરબોધનાઃ ॥ ચર્_1,27.66
બલ્યાઃ પરં વાતહરાઃ સ્વેદનાશ્ચરણાયુધાઃ ।
ગુરૂષ્ણો મધુરો નાતિધન્વાનૂપનિષેવણાત્ ॥ ચર્_1,27.67
તિત્તિરિઃ સંજયેચ્છીઘ્રં ત્રીન્ દોષાનનિલોલ્બણાન્ ।
પિત્તશ્લેષ્મવિકારેષુ સરક્તેષુ કપિઞ્જલાઃ ॥ ચર્_1,27.68
મન્દવાતેષુ શસ્યન્તે શૈત્યમાધુર્યલાઘવાત્ ।
લાવાઃ કષાયમધુરા લઘવોઽગ્નિવિવર્ધનાઃ ॥ ચર્_1,27.69
સંનિપાતપ્રશમનાઃ કટુકાશ્ચ વિપાકતઃ ।
ગોધા વિપાકે મધુરા કષાયકટુકા રસે ॥ ચર્_1,27.70
વાતપિત્તપ્રશમની બૃંહણી બલવર્ધની ।
શલ્લકો મધુરામ્લશ્ચ વિપાકે કટુકઃ સ્મૃતઃ ॥ ચર્_1,27.71
વાતપિત્તકફઘ્નશ્ચ કાસશ્વાસહરસ્તથા ।
કષાયવિશદાઃ શીતા રક્તપિત્તનિબર્હણાઃ ॥ ચર્_1,27.72

વિપાકે મધુરાશ્ચૈવ કપોતા ગૃહવાસિનઃ ।
તેભ્યો લઘુતરાઃ કિંચિત્કપોતા વનવાસિનઃ ॥ ચર્_1,27.73
શીતાઃ સંગ્રાહિણશ્ચૈવ સ્વલ્પમૂત્રકરાશ્ચ તે ।
શુકમાંસં કષાયામ્લં વિપાકે રૂક્ષશીતલમ્ ॥ ચર્_1,27.74
શોષકાસક્ષયહિતં સંગ્રાહિ લઘુ દીપનમ્ ।
ચટકા મધુરાઃ સ્નિગ્ધા બલશુક્રવિવર્ધનાઃ ॥ ચર્_1,27.75
સંનિપાતપ્રશમનાઃ શમના મારુતસ્ય ચ ।
કષાયો વિશદો રૂક્ષઃ શીતઃ પાકે કટુર્લઘુઃ ॥ ચર્_1,27.76
શશઃ સ્વાદુઃ પ્રશસ્તશ્ચ સંનિપાતે ઽનિલાવરે ।
મધુરા મધુરાઃ પાકે ત્રિદોષશમનાઃ શિવાઃ ॥ ચર્_1,27.77
લઘવો બદ્ધવિણ્મૂત્રાઃ શીતાશ્ચૈણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
સ્નેહનં બૃંહણં વૃષ્યં શ્રમઘ્નમનિલાપહમ્ ॥ ચર્_1,27.78
વરાહપિશિતં બલ્યં રોચનં સ્વેદનં ગુરુ ।
ગવ્યં કેવલવાતેષુ પીનસે વિષમજ્વરે ॥ ચર્_1,27.79
શુષ્કકાસશ્રમાત્યગ્નિમાંસક્ષયહિતં ચ તત્ ।
સ્નિગ્ધોષ્ણં મધુરં વૃષ્યં માહિષં ગુરુ તર્પણમ્ ॥ ચર્_1,27.80
દાર્ઢ્યં બૃહત્ત્વમુત્સાહં સ્વપ્નં ચ જનયત્યપિ ।
ગુરૂષ્ણા મધુરા બલ્યા બૃંહણાઃ પવનાપહાઃ ॥ ચર્_1,27.81
મત્સ્યાઃ સ્નિગ્ધાશ્ચ વૃષ્યાશ્ચ બહુદોષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
શૈવાલશષ્પભોજિત્વાત્સ્વપ્નસ્ય ચ વિવર્જનાત્ ॥ ચર્_1,27.82
રોહિતો દીપનીયશ્ચ લઘુપાકો મહાબલઃ ।
વર્ણ્યો વાતહરો વૃષ્યશ્ચક્ષુષ્યો બલવર્ધનઃ ॥ ચર્_1,27.83
મેધાસ્મૃતિકરઃ પથ્યઃ શોષઘ્નઃ કૂર્મ ઉચ્યતે ।
ખડ્ગમાંસમ્ અભિષ્યન્દિ બલકૃન્મધુરં સ્મૃતમ્ ॥ ચર્_1,27.84
સ્નેહનં બૃંહણં વર્ણ્યં શ્રમઘ્નમનિલાપહમ્ ।
ધાર્તરાષ્ટ્રચકોરાણાં દક્ષાણાં શિખિનામપિ ॥ ચર્_1,27.85
ચટકાનાં ચ યાનિ સ્યુર્ અણ્ડાનિ ચ હિતાનિ ચ ।
ક્ષીણરેતઃસુ કાસેષુ હૃદ્રોગેષુ ક્ષતેષુ ચ ॥ ચર્_1,27.86
મધુરાણ્યવિદાહીનિ સદ્યોબલકરાણિ ચ ।
શરીરબૃંહણે નાન્યત્ખાદ્યં માંસાદ્વિશિષ્યતે ॥ ચર્_1,27.87
ઇતિ વર્ગસ્તૃતીયોઽયં માંસાનાં પરિકીર્તિતઃ ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
કેષાંચિદિતિ વક્ષ્યમાણમયૂરાદીનામ્ ॥ 1
ગુણવૈશેષ્યાદિતિ વિશિષ્ટગુણશાલિત્વાત્ ॥ 2
મયૂરસ્ય ગુરુત્વસ્નિગ્ધત્વં વર્તકાદિગણપઠિતત્વેનૈવ લબ્ધં સત્ પુનરુચ્યતે વિશેષાર્થમ્ ॥ 3
એવમન્યત્રાપિ ગણોક્તગુણકથનેન લબ્ધસ્ય પુનઃ કથને વ્યાખ્યેયમ્ ॥ 4
ચરણાયુધઃ કુક્કુટઃ ॥ 5
ધન્વાનૂપનિષેવણાદિતિ હેતુકથનેન ય એવ ધન્વાનૂપનિષેવી તિત્તિરિઃ સ એવ યથોક્તગુણ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ॥ 6
એવમન્યે ઽપિ યે ગવાદયો ધન્વાનૂપનિષેવિણસ્ તે ઽપિ તિત્તિરિસમાનગુણા ભવન્તિ તિત્તિરિસ્તુ વિશેષેણેતિ તિત્તિરિઃ સાક્ષાદુક્તઃ ॥ 7
કિંવા તિત્તિરેરેવ એવંગુણત્વે ધન્વાનૂપનિષેવણં હેતુઃ નાન્યત્ર ગવાદેર્ અનૂપદેશાદેર્ ઇતિ જ્ઞેયમ્ ॥ 8

કપોતા ગૃહવાસિન ઇતિ પારાવતાઃ ॥ 9
ચટકા મધુરા ઇત્યાદિ કેચિત્ પઠન્ત્યેવ યે તુ ન પઠન્તિ તેષાં મતે ચટકસ્ય પ્રતુદસામાન્યગુણલબ્ધં વૃષ્યત્વં તૃપ્તિં ચટકમાંસાનાં ગત્વા યો ઽનુપિબેત્ પયઃ ઇત્યાદિવૃષ્યપ્રયોગાદેવ લભ્યતે ॥ 10
મયૂરાદીનાં તુ બહવો ગુણા ગણોક્તગુણાધિકા ઇતિ પૃથક્ પાઠઃ કૃતઃ ॥ 11
માંસં બૃંહણાનામ્ ઇત્યનેનૈવાગ્ર્યાધિકારવચનેન માંસસ્ય બૃંહણત્વે લબ્ધે શરીરબૃંહણે નાન્ય ઇત્યાદિવચનં પ્રકરણપ્રાપ્તત્વેન તથા તસ્યૈવાર્થસ્ય દાર્ઢ્યાર્થં ચ જ્ઞેયમ્ ॥ 12]
પાઠાશુષાશટીશાકં વાસ્તુકં સુનિષણ્ણકમ્ ॥ ચર્_1,27.88
વિદ્યાદ્ગ્રાહિ ત્રિદોષઘ્નં ભિન્નવર્ચસ્તુ વાસ્તુકમ્ ।
ત્રિદોષશમની વૃષ્યા કાકમાચી રસાયની ॥ ચર્_1,27.89
નાત્યુષ્ણશીતવીર્યા ચ ભેદિની કુષ્ઠનાશિની ।
રાજક્ષવકશાકં તુ ત્રિદોષશમનં લઘુ ॥ ચર્_1,27.90
ગ્રાહિ શસ્તં વિશેષેણ ગ્રહણ્યર્શોવિકારિણામ્ ।
કાલશાકં તુ કટુકં દીપનં ગરશોફજિત્ ॥ ચર્_1,27.91
લઘૂષ્ણં વાતલં રૂક્ષં કાલાયં શાકમુચ્યતે ।
દીપની ચોષ્ણવીર્યા ચ ગ્રાહિણી કફમારુતે ॥ ચર્_1,27.92
પ્રશસ્યતેઽમ્લચાઙ્ગેરી ગ્રહણ્યર્શોહિતા ચ સા ।
મધુરા મધુરા પાકે ભેદિની શ્લેષ્મવર્ધની ॥ ચર્_1,27.93
વૃષ્યા સ્નિગ્ધા ચ શીતા ચ મદઘ્ની ચાપ્યુપોદિકા ।
રૂક્ષો મદવિષઘ્નશ્ચ પ્રશસ્તો રક્તપિત્તિનામ્ ॥ ચર્_1,27.94
મધુરો મધુરઃ પાકે શીતલસ્તણ્ડુલીયકઃ ।
મણ્ડૂકપર્ણી વેત્રાગ્રં કુચેલા વનતિક્તકમ્ ॥ ચર્_1,27.95
કર્કોટકાવલ્ગુજકૌ પટોલં શકુલાદની ।
વૃષપુષ્પાણિ શાર્ઙ્ગેષ્ટા કેમ્બૂકં સકઠિલ્લકમ્ ॥ ચર્_1,27.96
નાડી કલાયં ગોજિહ્વા વાર્તાકં તિલપર્ણિકા ।
કૌલકં કાર્કશં નૈમ્બં શાકં પાર્પટકં ચ યત્ ॥ ચર્_1,27.97
કફપિત્તહરં તિક્તં શીતં કટુ વિપચ્યતે ।
[{આયુર્વેદદીપિકા}
શાકાનામપિ વ્યઞ્જનત્વેનાનન્તરમુપદેશઃ ॥ 1
શુષા કાસમર્દઃ ॥ 2
શટી સ્વનામપ્રસિદ્ધા ॥ 3
વાસ્તુકં ટઙ્કવાસ્તુકમ્ ॥ 4
નાત્યુષ્ણશીતવીર્યેતિ નોષ્ણત્વં પ્રકર્ષપ્રાપ્તમસ્યા નાપિ શીતત્વમ્ ઇત્યર્થઃ ॥ 5
યત્તુ સુશ્રુતે તિક્તા કાકમાચી વાતં શમયતિ ઉષ્ણવીર્યત્વાત્ ઇત્યુક્તં તદ્વીર્યવાદિમતેન અત એવ દ્રવ્યગુણે સુશ્રુતેઽપિ નાત્યુષ્ણશીતા ઇત્યેવમેવ પઠિતમ્ ॥ 6
રાજક્ષવકઃ દુગ્ધિકા ॥ 7
કાલશાકં કાલિયા ઇતિ ખ્યાતં કાલાખ્યમ્ ઇતિ કાલશાકમ્ એવોચ્યતે પુનઃ અન્યે તુ કાલાયમ્ ઇતિ પઠન્તિ ॥ 8
મણ્ડૂકપર્ણી મણિમણીતિ ખ્યાતા ॥ 9
કુચેલા અકર્ણવિદ્ધિકાભેદઃ ॥ 10
વનતિક્તકં પથ્યસુન્દરમ્ ॥ 11
અવલ્ગુજો વાલ્ગુજી ॥ 12
શકુલાદની કટુરોહિણી ॥ 13
શાર્ઙ્ગેષ્ટા કાકતિક્તા ॥ 14
કઠિલ્લકઃ પુનર્નવા ॥ 15

નાડી નાડીચઃ ॥ 16
કલાયો વર્તુલકલાયઃ ॥ 17
તિલપર્ણિકા હુલહુલિકા ॥ 18
ગોજિહ્વા દાર્વિપત્ત્રિકા ॥ 19
કુલકઃ કારવેલ્લકઃ કેચિત્ તુ કુલકં પટોલભેદમ્ આહુઃ ॥ 20
કર્કશઃ સ્વલ્પકર્કોટકઃ ॥ 21]
સર્વાણિ સૂપ્યશાકાનિ ફઞ્જી ચિલ્લી કુતુમ્બકઃ ॥ ચર્_1,27.98
આલુકાનિ ચ સર્વાણિ સપત્ત્રાણિ કુટિઞ્જરમ્ ।
શણશાલ્મલિપુષ્પાણિ કર્બુદારઃ સુવર્ચલા ॥ ચર્_1,27.99
નિષ્પાવઃ કોવિદારશ્ચ પત્તૂરશ્ ચુચ્ચુપર્ણિકા ।
કુમારજીવો લોટ્ટાકઃ પાલઙ્ક્યા મારિષસ્ તથા ॥ ચર્_1,27.100
કલમ્બનાલિકાસૂર્યઃ કુસુમ્ભવૃકધૂમકૌ ।
લક્ષ્મણા ચ પ્રપુન્નાટો નલિનીકા કુઠેરકઃ ॥ ચર્_1,27.101
લોણિકા યવશાકં ચ કુષ્માણ્ડકમ્ અવલ્ગુજમ્ યાતુકઃ શાલકલ્યાણી ત્રિપર્ણી પીલુપર્ણિકા ॥ ચર્_1,27.102
શાકં ગુરુ ચ રૂક્ષં ચ પ્રાયો વિષ્ટભ્ય જીર્યતિ ।
મધુરં શીતવીર્યં ચ પુરીષસ્ય ચ ભેદનમ્ ॥ ચર્_1,27.103
સ્વિન્નં નિષ્પીડિતરસં સ્નેહાઢ્યં તત્ પ્રશસ્યતે ।
શણસ્ય કોવિદારસ્ય કર્બુદારસ્ય શાલ્મલેઃ ॥ ચર્_1,27.104
પુષ્પં ગ્રાહિ પ્રશસ્તં ચ રક્તપિત્તે વિશેષતઃ ।
ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષપદ્માદિપલ્લવાઃ ॥ ચર્_1,27.105
કષાયાઃ સ્તમ્ભનાઃ શીતા હિતાઃ પિત્તાતિસારિણામ્ ।
વાયું વત્સાદની હન્યાત્કફં ગણ્ડીરચિત્રકૌ ॥ ચર્_1,27.106
શ્રેયસી બિલ્વપર્ણી ચ બિલ્વપત્ત્રં તુ વાતનુત્ ।
ભણ્ડી શતાવરીશાકં બલા જીવન્તિકં ચ યત્ ॥ ચર્_1,27.107
પર્વણ્યાઃ પર્વપુષ્પ્યાશ્ચ વાતપિત્તહરં સ્મૃતમ્ ।
લઘુ ભિન્નશકૃત્તિક્તં લાઙ્ગલક્યુરુવૂકયોઃ ॥ ચર્_1,27.108
તિલવેતસશાકં ચ શાકં પઞ્ચાઙ્ગુલસ્ય ચ ।
વાતલં કટુતિક્તામ્લમધોમાર્ગપ્રવર્તનમ્ ॥ ચર્_1,27.109
રૂક્ષામ્લમુષ્ણં કૌસુમ્ભં કફઘ્નં પિત્તવર્ધનમ્ ।
ત્રપુસૈર્વારુકં સ્વાદુ ગુરુ વિષ્ટમ્ભિ શીતલમ્ ॥ ચર્_1,27.110
મુખપ્રિયં ચ રૂક્ષં ચ મૂત્રલં ત્રપુસં ત્વ્ અતિ ।
એર્વારુકં ચ સમ્પક્વં દાહતૃષ્ણાક્લમાર્તિનુત્ ॥ ચર્_1,27.111
વર્ચોભેદીન્યલાબૂનિ રૂક્ષશીતગુરૂણિ ચ ।
ચિર્ભટૈર્વારુકે તદ્વદ્વર્ચોભેદહિતે તુ તે ॥ ચર્_1,27.112
સક્ષારં પક્વકૂષ્માણ્ડં મધુરામ્લં તથા લઘુ ।
સૃષ્ટમૂત્રપુરીષં ચ સર્વદોષનિબર્હણમ્ ॥ ચર્_1,27.113
[{આયુર્વેદદીપિકા}
સૂપ્યશાકાનિ માષપર્ણ્યાદીનિ ॥ 1
ફઞ્જી બ્રાહ્મણયષ્ટિકા ॥ 2
ચિલ્લી ગૌડવાસ્તુકઃ ॥ 3