Chandogya Upanishad (with commentary) · Chapter 5.10
ChUpBh_5,9.2 sa evaṃ jāto yāvadāyuṣaṃ punaḥ punarghaṭīyantravadgamanāgamanāya karma kurvankulālacakravadvā tiryagbhramaṇāya yāvatkarmaṇopāttamāyustāvajjīvati /
tamenaṃ kṣīṇāyuṣaṃ pretaṃ mṛtaṃ diṣṭaṃ karmaṇā nirdiṣṭaṃ paralokaṃ prati yadi cejjīvanvaidike karmaṇi jñāne vādhikṛtastamenaṃ mṛtamito 'smādgrāmādagnaye 'gnyarthamṛtvijo haranti putrā vāntyakarmaṇe /
yata eveta āgato 'gneḥ sakāśācchraddhādyāhutikrameṇa, yataśca pañcabhyo 'gnibhyaḥ saṃbhūta utpanno bhavati tasmā evāgnaye haranti svāmeva yonimagnimāpādayantītyarthaḥ //2//
iti cchāndogyopaniṣadi pañcamādhyāyasya navamaḥ khaṇḍaḥ
=======================================================================
START ChUp 5,10.1-2
tad ya itthaṃ viduḥ |
ye ceme 'raṇye śraddhā tapa ity upāsate |
te 'rciṣam abhisaṃbhavanti |
arciṣo 'haḥ |
ahna āpūryamāṇapakṣam |
āpūryamāṇapakṣād yān ṣaḍ udaṅṅ eti māsāṃs tān
māsebhyaḥ saṃvatsaram |
saṃvatsarād ādityam |
ādityāc candramasam |
candramaso vidyutam |
tat puruṣo 'mānavaḥ |
sa enān brahma gamayati |
eṣa devayānaḥ panthā iti
ChUpBh_5,10.1,2 vettha yadito 'dhi prajāḥ prayantītyayaṃ praśnaḥ pratyupasthito 'pākartavyatayā /
tattatra lokaṃ pratyutthitānāmadhikṛtānāṃ gṛhamedhināṃ ya itthamevaṃ yathoktaṃ pañcāgnidarśanaṃ dyulokādyagnibhyo vayaṃ krameṇa jātā agnisvarūpāḥ pañcāgnyātmāna ityevaṃ vidurjānīyuḥ /
kathamavagamyata itthaṃ viduriti gṛhasthā evocyante nānya iti? gṛhasthānāṃ ye tvanitthaṃvidaḥ kevaleṣṭāpūrtadattaparāste dhūmādinā candraṃ gacchantīti vakṣyati /
ye cāraṇyopalakṣitā vaikhānasāḥ parivrājakāśca śraddhātapa ityupāsate teṣāṃ cetthaṃvidbhiḥ sahārcirādinā gamanaṃ vakṣyati pāriśeṣyādagnihotrāhutisambandhācca gṛhasthā eva gṛhyanta itthaṃ viduriti /
nanu brahmacāriṇo 'pyagṛhītā grāmaśrutyāraṇyaśrutyā vidyante kathaṃ pāriśeṣyasiddhiḥ?naiṣa doṣaḥ /
purāṇasmṛtiprāmāṇyādūrdhvaretasāṃ naiṣṭhikabrahmacāriṇāmuttareṇārthā iti na viśeṣanirdeśārhāḥ /
nanūrdhvaretastvaṃ ceduttaramārgapratipattikāraṇaṃ purāṇasmṛtiprāmāṇyādiṣyata itthaṃvittvamanarthakaṃ prāptam /
na /
gṛhasthānpratyarthavattvāt /
ye gṛhasthā anitthaṃvidasteṣāṃ svabhāvato dakṣiṇo dhūmādiḥ panthāḥ prasiddhasteṣāṃ yaṃ itthaṃ viduḥ saguṇaṃ vānyadbrahma viduḥ /
"atha yadu caivāsmiñśavyaṃ kurvanti yadi nārciṣameva"iti liṅgāduttareṇa te gacchanti /
nanūrdhvaretasāṃ gṛhasthānāṃ ca samāna āśramitva ūrdhvaretasāmevottareṇa pathā gamanaṃ na gṛhasthānāmiti na yuktamagnihotrādivaidikakarmabāhulye ca sati /
naiṣa doṣaḥ /
apūtā hi te /
śatrumitrasaṃyoganimittaṃ hi teṣāṃ rāgadveṣau /
tathā dharmādharmau hiṃsānugrahanimittau /
hiṃsānṛtamāyābrahmacaryādi ca bahvaśuddhikāraṇamaparihāryaṃ teṣām /
ato 'pūtāḥ /
apūtatvānnottareṇa pathā gamanam /
hiṃsānṛtamāyābrahmacaryādiparihārācca śuddhātmāno hītare śatrumitrarāgadveṣādiparihārācca virajasasteṣāṃ yukta uttaraḥ panthāḥ /
tathāca paurāṇikāḥ - "ye prajāmīṣire 'dhīrāste śmaśānāni bhejire /
ye prajāṃ neṣire dhīrāste 'mṛtatvaṃ hi bhejire" /
ityāhuḥ /
itthaṃvidāṃ gṛhasthānāmaraṇyavāsināṃ ca samānamārgatve 'mṛtatvaphale ca satyaraṇyavāsināṃ vidyānarthakyaṃ prāptam /
tathāca śrutivirodhaḥ /
"na tatra dakṣiṇā yanti nāvidvāṃsastapasvinaḥ"iti /
"sa enamavidito na bhunakti"iti ca viruddham /
na /
ābhūtasaṃplavasthānasyāmṛtatvena vivakṣitatvāt /
tatraivoktaṃ paurāṇikaiḥ-ābhūtasaṃptavaṃ sthānamamṛtatvaṃ hi bhāṣyate iti /
yaccā'tyantikamamṛtatvaṃ tadapekṣayā"na tatra dakṣiṇā yanti" "sa enamavidito na bhunaktī"-tyādyāḥ śrutaya ityato na virodhaḥ /
"na ca punarāvartanta"iti"maṃ mānavamāvartaṃ nā'vartanta"ityādiśrutivirodha iti cet /
na /
imaṃ mānavamiti viśeṣaṇātteṣāmiha na punarāvṛttirastīti ca /
yadi hyekāntenaiva nā'varterannimaṃ mānavamiheti ca viśeṣaṇamanarthakaṃ syāt /
imamihetyākṛtimātramucyata iti cet /
na /
anāvṛttiśabdenaiva nityānāvṛttyarthasya pratītatvādākṛtikalpanānarthikā /
ata imamiheti ca viśeṣaṇārthavattvāyānyatrā'vṛttiḥ kalpanīyā /
na ca sadekamevādvitīyamityevaṃpratyayavatāṃ mūrdhanyayā nāḍyārcirādimārgeṇa gamanam /
"brahmaiva sanbrahmāpyati" /
"tasmāttatsarvamabhavat" /
"na tasya prāṇā utkrāmanti /
atraiva samavanīyante"ityādiśrutiśatebhyaḥ /
nanu tasmājjīvāduccikramiṣoḥ prāṇā notkrāmanti sahaiva gacchantītyayamarthaḥ kalpyata iti cet /
na /
atraiva samavanīyanta iti viśeṣaṇānarthakyāt /
sarve prāṇā anūtkrāmantīti ca prāṇairgamanasya prāptatvāt /
tasmādutkrāmantītyanāśaṅkaivaiṣā /
yadāpi mokṣasya saṃsāragativailakṣaṇyātprāṇānāṃ jīvena sahāgamāśṅkya tasmānnotkrāmantītyucyate tadāpyatraiva samavanīyanta iti viśeṣaṇamanarthakaṃ syāt /
na ca prāṇairviyuktasya gatirupapadyate jīvatvaṃ vā /
sarvagatatvātsadātmano niravayavatvātprāṇasambandhamātrameva hyagnivisphuliṅgavajjīvatvabhedakāraṇamityatastadviyoge jīvatvaṃ gatirvā na śakyā parikalpayituṃ śrutayaścetpramāṇam /
na sato 'ṇuravayavaḥ sphuṭito jīvākhyaḥ sadrūpaṃ chidrīkurvangacchatīti śakyaṃ kalpayitum /
tasmāt"tayordhvamāyannamṛtatvameti"iti saguṇabrahmopākasya prāṇaiḥ saha nāḍyā gamanaṃ sāpekṣameva cāmṛtatvaṃ na sākṣānmokṣa iti gamyate /
"tadaparājitā pūstadairaṃ madīyaṃ saraḥ"ityādyuktvā"teṣāmevaiṣa brahmalokaḥ"iti viśeṣamāt /
ataḥ pañcāgnivido gṛhasthā ye ceme 'raṇye vānaprasthāḥ parivrājakāśca saha naiṣṭhikabrahmacāribhiḥ śraddhā tapa ityevamādyupāsate śraddadhānāstapasvinaścetyarthaḥ /
upāsanaśabdastātparyārthaḥ /
iṣṭāpūrte dattamityupāsata iti yadvat /
śrutyantarādye ca satyaṃ brahma hiraṇyagarbhākhyamupāsate te sarve 'rciṣamarcirabhimāninīṃ devatāmabhisambhavanti pratipadyante /
samānamanyaccaturthagativyākhyānena /
eṣa devayānaḥ panthā vyākhyātaḥ satyalokāvasāno nāṇḍādbahiḥ /
"yadantarā pitaraṃ mātaraṃ ca"iti mantravarṇāt //1-2 //
START ChUp 5,10.3
atha ya ime grāma iṣṭāpūrte dattam ity upāsate |
te dhūmam abhisaṃbhavanti |
dhūmād rātrim |
rātrer aparapakṣam |
aparapakṣād yān ṣaḍ dakṣiṇaiti māsāṃs tān |
naite saṃvatsaram abhiprāpnuvanti
ChUpBh_5,10.3 athetyarthāntaraprastāvanārtho ya ime gṛhasthā grāme /
grāma iti gṛhasthānāmasādhāraṇaṃ viśeṣaṇamaraṇyavāsibhyo vyāvṛttyartham /
yathā vānaprasthaparivrājakānāmaraṇyaṃ viśeṣaṇaṃ gṛhasthebhyo vyāvṛttyarthaṃ tadvat /
iṣṭāpūrte iṣṭamagnihotrādi vaidikaṃ karma pūrtaṃ vāpīkūpataḍāgārāmādikaraṇam /
dattaṃ bahirvedi yathāśaktyarhebhyo dravyasaṃvibhāgo dattam /
ityevaṃvidhaṃ paricaraṇaparitrāṇādyupāsate /
itiśabdasya prakāradarśanārthatvāt /
te darśanavarjitatvāddhūmaṃ dhūmābhimāninīṃ devatāmabhisambhavanti pratipadyante /
tayātivāhitā dhūmādrātriṃ rātridevatāṃ rātredevatāṃ rātreraparapakṣadevatāmeva kṛṣṇapakṣābhimāninīmaparapakṣādyānṣaṇmāsāndakṣiṇā dakṣiṇāṃ daśameti savitā /
tānmāsāndakṣiṇāyanaṣaṇmāsābhimāninīrdevatāḥ pratipadyanta ityarthaḥ /
saṅghacāriṇyo hi ṣaṇmāsadevatā iti māsāniti bahuvacanaprayogastāsu naite karmiṇaḥ prakṛtāḥ saṃvatsaraṃ saṃvatsarasya hyekasyāvayavabhūte dakṣiṇottarāyaṇe tatrārcirādimārgapravṛttānāmudagayanamāsebhyo 'vayavinaḥ saṃvatsarasya prāptiruktā /
ata ihāpi tadavayavabhūtānāṃ dakṣiṇāyanamāsānāṃ praptiṃ śrutvā tadavayavinaḥ saṃvatsarasyāpi pūrvavatpraptirāpannetyatastatprāptiḥ pratiṣidhyate naite saṃvatsaramabhiprāpnuvantīti //3 //
START ChUp 5,10.4
māsebhyaḥ pitṛlokam |
pitṛlokād ākāśam |
ākāsāc candramasam |
eṣa somo rājā |
tad devānām annam |
taṃ devā bhakṣayanti
ChUpBh_5,10.4 māsebhyaḥ pitṛlokaṃ pitṛlokādākāśamākāśāccandramasam /
ko 'sau yastaiḥ prāpyate candramā ya eṣa dṛśyate 'ntarikṣe somo rājā brāhmaṇānāṃ, tadannaṃ devānāṃ taṃ candramasamannaṃ devā indrādayo bhakṣayanti /
ataste dhūmādinā gatvā candrabhūtāḥ karmiṇo devairbhakṣyante /
nanvanarthāyeṣṭādikaraṇaṃ yadyannabhūtā devairbhakṣyeran /
naiṣa doṣaḥ /
annamityupakaraṇamātrasya vivakṣitatvāt /
na hi te kavalotkṣepeṇa devairbhakṣyante /
kiṃ tarhyupakaraṇamātraṃ devānāṃ bhavanti te strīpaśubhṛtyādivat /
dṛṣṭaścānnaśabda upakaraṇeṣu"striyo 'nnaṃ paśavo 'nnaṃ viśāṃ viśo 'nnaṃ rājñām" ityādi /
na ca teṣāṃ stryādīnāṃ puruṣopabhogyatve 'pyupabhogo nāsti /
tasmātkarmiṇo devānāmupabhogyā api santaḥ sukhino devaiḥ krīḍanti /
śarīraṃ ca teṣāṃ sukhopabhogayogyaṃ candramaṇḍala āpyamārabhyate /
taduktaṃ purastācchraddhāśabdā āpo dyulokāgnau hutāḥ somo rājā sambhavatīti /
tā āpaḥ karmasamavāyinya itaraiśca bhūtairanugatā dyulokaṃ prāpya candratvamāpannāḥ śarīrādyārambhikā iṣṭādyupāsakānāṃ bhavanti /
antyāyāṃ ca śarīrāhutāvagnau hutāyāmagninā dahyamāne śarīre tadutthā āpo dhūmena sahordhvaṃ yajamānamāveṣṭya candramaṇḍalaṃ prāpya kuśamṛttikāsthānīyā bāhyaśarīrārambhikā bhavanti /
tadārabdhena ca śarīreṇeṣṭādiphalamupabhuñjānā āsate //4 //
START ChUp 5,10.5
tasmin yavātsaṃpātam uṣitvāthaitam evādhvānaṃ punar nivartante |
ākāśam |
ākāśād vāyum |
vāyur bhūtvā dhūmo bhavati |
dhūmo bhūtvābhraṃ bhavati
ChUpBh_5,10.5 yāvattadupabhoganimittasya karmaṇaḥ kṣayaḥ sampatanti yeneti sampātaḥ karmaṇaḥ kṣayo yāvatsampātaṃ yāvatkarmaṇaḥ kṣaya ityarthaḥ /
tāvattasmiṃścandramaṇḍala uṣitvāthānantarametameva vakṣyamāṇamadhvānaṃ mārgaṃ punarnivartnate /
punarnivartanta iti prayogātpūrvamapyasakṛccandramaṇḍalaṃ gatā nivṛttāścā'sanniti gamyate /
tasmādiha loka iṣṭādikarmopacitya candraṃ gacchanti /
tatkṣaye cā'vartante /
kṣaṇamātramapi tatra sthātuṃ na labhyate /
sthitinimittakarmakṣayāt /
snehakṣayādiva pradīpasya /
tatra kiṃ yena karmaṇā candramaṇḍalamārūḍhastasya sarvasya kṣaye tasmādavarohaṇaṃ kiṃ vā sāvaśeṣa iti /
kiṃ tataḥ /
yadi sarvasyaiva kṣayaḥ karmaṇaścandramaṇḍalasthasyaiva mokṣaḥ prāpnoti /
tiṣṭhatu tāvattatraiva mokṣaḥ syānna veti /
tata āgatasyeha śarīropabhogādi na sambhavati /
"tataḥ śeṣeṇe"tyādismṛtivirodhaśca syāt /
nanviṣṭāpūrtadattavyatirekeṇāpi manuṣyaloke śarīropabhoganimittāni karmāṇyanekāni sambhavanti /
na ca teṣāṃ candramaṇḍala upabhogaḥ /
ato 'kṣīṇāni tāni /
yannimitaṃ candramaṇḍalamārūḍhastānyeva kṣīṇānītyavirodhaḥ /
śeṣaśabdaśca sarveṣāṃ karmatvasāmānyādaviruddhaḥ /
ata eva ca tatraiva mokṣaḥ syāditi doṣābhāvaḥ /
viruddhānekayonyupabhogaphalānāṃ ca karmaṇāmekaikasya jantorārambhakatvasambhavāt /
na caikasmiñjanmani sarvakarmaṇāṃ kṣaya upapadyate /
brahmahatyādeścaikaikasya karmaṇo 'nekajanmārambhakatvasmaraṇāt /
sthāvarādiprāptānāṃ cātyantamūḍhānāmutkarmaṣahetoḥ karmaṇa ārambhakatvāsambhavāt /
garbhabhūtānāṃ ca sraṃsamānānāṃ karmāsambhave saṃsārānupapattiḥ /
tasmānnaikasmiñjanmani sarveṣāṃ karmaṇāmupabhogaḥ /
yattu kaiściducyate sarvakarmaśriyopamardena prāyaṇe karmaṇāṃ janmārambhakatvam /
tatra kānicitkarmāṇyanārambhakatvenaiva tiṣṭhanti kānicijjanmā'rabhanta iti nopapadyate /
maraṇasya sarvakarmābhivyañjakatvātsvagocarābhivyañjakapradīpavaditi /
tadasat /
sarvasya sarvātmakatvābhyupagamāt /
na hi sarvasya sarvātmakatve deśakālanimittāvaruddhatvātsarvātmanopamardaḥ kasyacitkvacidabhivyaktirvā sarvātmanopapadyate /
tathā karmaṇāmapi sāśrayāṇāṃ bhavet /
yathā ca pūrvānubhūtamanuṣyamayūramarkaṭādijanmābhisaṃskṛtā viruddhānekavāsanā markaṭatvaprāpakena karmaṇā markaṭajanmā'rabhamāṇena nopamṛdyante tathā karmāṇyapyanyajanmaprāptinimittāni nopamṛdyanta iti yuktam /
yadi hi sarvāḥ pūrvajanmānubhavavāsanā upamṛdyeranmarkaṭajanmanimittena karmaṇā markaṭajanmanyārabdhe markaṭasya jātamātrasya mātuḥ śākhāyāḥ śākhāntaragamane māturudarasaṃlagnatvādikauśalaṃ na prāpnoti /
iha janmanyanabhyastatvāt /
na cātītānantarajanmani markaṭatvamevā'sīttasyeti śakyaṃ vaktum /
"taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete pūrvaprajñā ca"iti śruteḥ /
tasmādvāsanāvannāśeṣakarmopamarda iti śeṣakarmasambhavaḥ /
yata evaṃ tasmāccheṣeṇopabhuktātkarmaṇaḥ saṃsāra upapadyata iti na kaścidvirodhaḥ /
ko 'sāvadhvā yaṃ prati nivartanta ityucyate /
yathetaṃ yathāgataṃ nivartante /
nanu māsebhyaḥ pitṛlokaṃ pitṛlokādākāśamākāśāccandramasamiti gamanakrama ukto na tathā nivṛttiḥ /
kiṃ tarhyakāśādvāyumityādi, kathaṃ yathetamityucyate /
naiṣa doṣaḥ /
ākāśaprāptestulyatvātpṛthivīprāpteśca na cātra yathetameveti niyamo 'nevaṃvidhamapi nivartante punarnivartante iti tu niyamaḥ /
ata upalakṣaṇārthametadyathetamiti /
ato bhautikamākāśaṃ tāvatpratipadyante /
yāsteṣāṃ candramaṇḍale śarīrārambhikā āpa āsaṃstāsteṣāṃ tatropabhoganimittānāṃ karmaṇāṃ kṣaye vilīyante /
ghṛtasaṃsthānamivāgnisaṃyoge /
tā vilīnā antarikṣasthā ākāśabhūtā iva sūkṣmā bhavanti tā antarikṣādvāyurbhavanti /
vāyupratiṣṭhā vāyubhūtā itaścāmutaścohyamānāstābhiḥ saha kṣīṇakarmā vāyubhūto bhavati /
vāyurbhūtvā tābhiḥ sahaiva dhūmo bhavati /
dhūmo bhūtvābhramabbharaṇamātrarūpo bhavati //5 //
START ChUp 5,10.6
abhraṃ bhūtvā megho bhavati |
megho bhūtvā pravarṣati |
ta iha vrīhiyavā oṣadhivanaspatayas tilamāsā iti jāyante 'to vai khalu durniṣprapataram |
yo yo hy annam atti yo retaḥ siñcati tad bhūya eva bhavati
ChUpBh_5,10.6 abhraṃ bhūtvā tataḥ secanasamartho megho bhavati megho bhūtvonnateṣu pradeśeṣvatha pravarṣati /
varṣadhārārūpeṇa śeṣakarmā patatītyarthaḥ /
ta iha vrīhiyavā oṣadhivanaspatayastilamāṣā ityevaṃprakārā jāyante /
kṣīṇakarmaṇāmanekatvādbahuvacananirdeśaḥ /
meghādiṣu pūrveṣvekarūpatvādekavacananirdeśaḥ /
yasmādgiritaṭadurganadīsamudrāraṇyamarudeśādisanniveśasahasrāṇi varṣadhārābhiḥ patitānām /
atastasmāddhetorvai khalu durniṣprapataraṃ durniṣkramaṇaṃ durniḥsaraṇam /
yato giritaṭādudakasrotasohyamānā nadīḥ prāpnuvanti tataḥ samudraṃ tato makārādibhirbhakṣyante /
te 'pyanyena /
tatraiva ca saha makareṇa samudre vilīnāḥ samudrāmbhobhirjaladharairākṛṣṭāḥ punarvarṣadhārābhirmarudeśe śilātaṭe vāgamye patitāstiṣṭhanti kadācidvyālama-gādipītā bhakṣitāścānyaiḥ /
te 'pyanyairityevaṃprakārāḥ parivarteran /
kadācidabhakṣyeṣu sthāvareṣu jātāstatraiva śuṣyeran /
bhakṣyeṣvapi sthāvareṣu jātānāṃ retaḥsigdehasambandho durlabha eva bahutvātsthāvarāṇāmityato durniṣkramaṇatvam /
athavāto 'smādvrīhiyavādibhāvāddurniṣprapataraṃ durnirgamataram /
durniṣprapataramiti takāra eko lupto draṣṭavyaḥ /
vrīhiyavādibhāvo durniṣprapatastasmādapi durniṣprapatādretaḥsigdehasambandho durniṣprapatatara ityarthaḥ /
yasmādūrdhvaretobhirbālaiḥ puṃstvarahitaiḥ sthavirairvā bhakṣitā antarāle śīryante /
anekatvādannādānām /
kadācitkākatālīyavṛttyā retaḥsigbhirbhakṣyante yadā tadā retaḥ sigbhāvaṃ gatānāṃ karmaṇo vṛttilābhaḥ /
katham /
yo yo hyannamattyanuśayibhiḥ saṃśliṣṭaṃ retaḥ siñcatyṛtukāle yoṣiti tadbhūya eva tadākṛtireva bhavati /
tadavayavākṛtibhūyastvaṃ bhūya ityucyate retorūpeṇa yoṣito garbhaśaye 'ntaḥ praviṣṭo 'nuśayī /
retaso retaḥsigākṛtibhāvitatvāt /
"sarvebhyo 'ṅgebhyastejaḥ saṃbhūtam"iti hi śrutyantarāt /
ato retaḥsigākṛtireva bhavatītyarthaḥ /
tathā hi /
puruṣātpuruṣo jāyate gorgavākṛtireva na jātyantarākṛtistasmādyuktaṃ tadbhūya eva bhavatīti /
ye tvanye 'nuśayibhyaścandramaṇḍalamanāruhyehaiva pāpakarmabhirghoraivrīhiyavādibhāvaṃ pratipadyante punarmanuṣyādibhāvaṃ teṣāṃ nānuśayināmiva durniṣprataram /
kasmāt /
karmaṇā hi tairvrīhiyavādideha upātta iti tadupabhoganimittakṣaye vrīhyādistambadehavināśe yathākarmārjitaṃ dehāntaraṃ navaṃ navaṃ jalūkāvatsaṃkramante savijñānā eva"savijñāno bhavati savijñānamevānvavakrāmati"iti śrutyantarāt /
yadyapyusaṃhṛtakaraṇāḥ santo dehāntaraṃ gacchanti tathāpi svapnavaddehāntaraprāptinimittakarmodbhāvitavāsanājñānena savijñānā eva dehāntaraṃ gacchanti /
śrutiprāmāṇyāt /
tathārcirādinā dhūmādinā ca gamanaṃ svapta ivodbhūtavijñānena /
labdhavṛttikarmanimittatvādgamanasya /
na tathānuśayināṃ vrīhyādibhāvena jātānāṃ savijñānameva retaḥ-sigyoṣiddehasambandha upapadyate /
na hi vrīhyādilavanakaṇḍanapeṣaṇādau ca savijñānānāṃ sthitirasti /
nanu candramaṇḍalādapyavarohatāṃ dehāntaragamanasya tulyatvājjalūkāvatsavijñānataiva yuktā /
tathā sati ghoro narakānubhava iṣṭāpūrtādikāriṇāṃ candramaṇḍalādārabhya prāpto yāvadbrāhmaṇādijanma /
tathā ca satyanarthāyaiveṣṭāpūrtādyupāsanaṃ vihitaṃ syāt /
śruteścāprāmāṇyaṃ prāptaṃ vaidikānāṃ karmaṇāmanarthānubandhitvāt /
na, vṛkṣārohaṇapatanavadviśeṣasambhavāt /
dehāddehāntaraṃ pratipitsoḥ karmaṇo labdhavṛttitvākarmaṇodbhāvitena vijñānena savijñānatvaṃ yuktam /
vṛkṣāgramārohata iva phalaṃ jighṛkṣoḥ /
tathārcirādinā gacchatāṃ savijñānatvaṃ bhavet /
dhūmādinā ca candramaṇḍalamārurukṣatām /
na tathā candramaṇḍalādavarurukṣatāṃ vṛkṣāgrādiva patatāṃ sacetanatvam /
yathā ca mudgarādyabhihatānāṃ tadabhighātavedanānimittasaṃmūrchitapratibaddhakaraṇānāṃ svadehenaiva deśāddeśāntaraṃ nīyamānānāṃ vijñānaśūnyatā dṛṣṭā tathā candramaṇḍalānmānuṣādidehāntaraṃ pratyavarurukṣatāṃ svargabhoganimittakarmakṣayānmṛditābdehānāṃ pratibaddhakaraṇānām /
ataste 'parityaktadehabījabhūtābhiradbhirmūrchitā ivā'kāśādikrameṇemāmavaruhya karmanimittajātisthāvaradehaiḥ saṃśliṣyante pratibaddhakaraṇatayānudbhūtavijñānā eva /
tathā lavanakaṇḍanapeṣaṇasaṃskārabhakṣaṇarasādipariṇāmaretaḥsekakāleṣu mūrchitavadeva /
dehāntarārambhakasya karmaṇo 'labdhavṛttitvāt /
dehabījabhūtāpsambandhāparityāgenaiva sarvāsvavasthāsu vartanta iti jalūkāvaccetanāvattvaṃ na virudhyate /
antarāle tvavijñānaṃ mūrchitavadevetyadoṣaḥ /
na ca vaidikānāṃ karmaṇāṃ hiṃsāyuktatvenobhayahetutvaṃ śakyamanumātum /
hiṃsāyāḥ śāstracoditatvāt /
"ahiṃsansarvabhūtānyanyatra tīrthebhyaḥ"iti śruteḥ śāstracoditāyā hiṃsāyā nādharmahetutvamabhyupagamyate /
abhyupagate 'pyadharmahetutve mantrairviṣādivattadapanayopapatterna duḥkhakāryārambhakatvopapattirvaidikānāṃ karmaṇāṃ mantreṇeva viṣabhakṣaṇasyeti //6 //
START ChUp 5,10.7
tad ya iha ramaṇīyacaraṇā abhyāśo ha yat te ramaṇīyāṃ yonim āpadyeran brāhmaṇayoniṃ vā kṣatriyayoniṃ vā vaiśyayoniṃ vā |
atha ya iha kapūyacaraṇā abhyāśo ha yat te kapūyāṃ yonim āpadyerañ śvayonim vā sūkarayoniṃ vā caṇḍālayoniṃ vā
ChUpBh_5,10.7 tattatra teṣvanuśayināṃ ya iha loke ramaṇīyaṃ śobhanaṃ caraṇaṃ śīlaṃ yeṣāṃ te ramaṇīyacaraṇāḥ ramaṇīyacaraṇenopalakṣitaḥ śobhano 'nuśayaḥ puṇyaṃ karma yeṣāṃ te ramaṇīyacaraṇā ucyante /
krauryānṛtamāyāvarjitānāṃ hi śakya upalakṣayituṃ śubhānuśayasadbhāvaḥ /
tenānuśayena puṇyena karmaṇā candramaṇḍale bhuktaśeṣeṇābhyāśo ha kṣiprameva /
yaditi kriyāviśeṣaṇaṃ te ramaṇīyāṃ krauryādivarjitāṃ yonimāpadyeranprāpnuyurbrāhmaṇayoniṃ vā kṣattriyayoniṃ vā vaiśyayoniṃ vā svakarmānurūpeṇa /
atha punarye tadviparītāḥ kapūyacaraṇopalakṣitakarmāṇo 'śubhānuśayā abhyāśo ha yatte kapūyāṃ yathākarma yonimāpadyerankapūyāmeva dharmasambandhavarjitāṃ jugupsitāṃ yonimāpadyeran śvayoniṃ vā sūkarayoniṃ vā svakarmānurūpeṇaiva /
ye tu ramaṇīyacaraṇā dvijātayaste svakarmasthāścediṣṭādikāriṇaste dhūmādigatyā gacchantyāgacchanti ca punaḥ punarghaṭīyantravat /
vidyāṃ cetprāpnuyustadārcirādinā gacchanti //7 //
START ChUp 5,10.8
athaitayoḥ pathor na katareṇacana tānīmāni kṣudrāṇy asakṛdāvartīni bhūtāni bhavanti jāyasva mriyasveti |
etat tṛtīyaṃ sthānam |
tenāsau loko na saṃpūryate |
tasmāj jugupseta |
tad eṣa ślokaḥ
ChUpBh_5,10.8 yadā tu na vidyāsevino nāpīṣṭādikarma sevante tadāthaitayoḥ pathoryathoktayorarcirdhūmādilakṣaṇayorna katareṇānyatareṇacanāpi yanti tānīmāni bhūtāni kṣūdrāṇi daṃśamasakakīṭādīnyasakṛdāvartīni bhavanti /
ata ubhayamārgaparibhraṣṭā hyasakṛjjāyante mriyante cetyarthaḥ /
teṣāṃ jananamaraṇasantateranukaraṇamidamucyate /
jāyasva mriyasvetīśvaranimittaceṣṭocyate /
jananamaraṇalakṣaṇenaiva kālayāpanā bhavati /
na tu kriyāsu bhogeṣu vā kālo 'stītyarthaḥ /
etatkṣudrajantulakṣaṇaṃ tṛtīyaṃ pūrvoktau panthānāvapekṣya sthānaṃ saṃsaratām /
yenaivaṃ dakṣiṇamārgagā api punarāgacchantyanadhikṛtānāṃ jñānakarmaṇoragamanameva dakṣiṇena patheti /
tenāsau loko na saṃpūryate /
pañcamastu praśnaḥ pañcāgnividyayā vyākhyātaḥ /
prathamo dakṣiṇottaramārgābhyāmapākṛto dakṣiṇottarayoḥ pathorvyāvartanāpi mṛtānāmagnau prakṣepaḥ samānastato vyāvartanānye 'rcirādinā yantyanye dhūmādinā /
punaruttaradakṣiṇāyane ṣaṇmāsānprapnuvantaḥ saṃyujya punarvyāvartante /
anye saṃvatsaramanye māsebhyaḥ pitṛlokamiti vyākhyātā /
punarāvṛttirapi kṣīṇānuśayānāṃ candramaṇḍalādākāśādikrameṇoktā /
amuṣya lokasyāpūraṇaṃ svaśabdenaivoktam-tenāsau loko na saṃpūryata iti /
yasmādevaṃ kaṣṭā saṃsāragatistasmājjugupseta /
yasmācca janmamaraṇajanitavedanānubhavakṛtakṣaṇāḥ kṣudrajantavo dhvānte ca ghore dustare praveśitāḥ sāgara ivāgādhe 'plave nirāśāścottaraṇaṃ prati tasmāccaivaṃvidhāṃ saṃsāragatiṃ jugupseta bībhatseta ghṛṇī bhavenmā bhūdevaṃvidhe saṃsāramahodadhau ghore pāta iti /
tadetasminnartha eṣa ślokaḥ pañcāgnividyāstutataye //8 //
START ChUp 5,10.9
steno hiraṇyasya surāṃ pibaṃś ca |
guros talpam āvasan brahmahā ca |
ete patanti catvāraḥ pañcamaś cācaraṃs tair iti
ChUpBh_5,10.9 steno hiraṇyasya brāhmaṇasuvarṇasya hartā /
surāṃ pibanbrāhmaṇaḥ san /
gurośca talpaṃ dārānāvasan /
brahmahā brāhmaṇasya hantā cetyete patanti catvāraḥ /
pañcamaśca taiḥ sahā'caranniti //9 //
START ChUp 5,10.10
atha ha ya etān evaṃ pañcāgnīn veda na saha tair apy ācaran pāpmanā lipyate |
śuddhaḥ pūtaḥ puṇyaloko bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda
Original text: Chāndogyopaniṣad with the commentary ascribed to Śaṃkara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0