છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.10

છુપ્ભ્_5,9.2 સ એવં જાતો યાવદાયુષં પુનઃ પુનર્ઘટીયન્ત્રવદ્ગમનાગમનાય કર્મ કુર્વન્કુલાલચક્રવદ્વા તિર્યગ્ભ્રમણાય યાવત્કર્મણોપાત્તમાયુસ્તાવજ્જીવતિ ।
તમેનં ક્ષીણાયુષં પ્રેતં મૃતં દિષ્ટં કર્મણા નિર્દિષ્ટં પરલોકં પ્રતિ યદિ ચેજ્જીવન્વૈદિકે કર્મણિ જ્ઞાને વાધિકૃતસ્તમેનં મૃતમિતો ઽસ્માદ્ગ્રામાદગ્નયે ઽગ્ન્યર્થમૃત્વિજો હરન્તિ પુત્રા વાન્ત્યકર્મણે ।
યત એવેત આગતો ઽગ્નેઃ સકાશાચ્છ્રદ્ધાદ્યાહુતિક્રમેણ, યતશ્ચ પઞ્ચભ્યો ઽગ્નિભ્યઃ સંભૂત ઉત્પન્નો ભવતિ તસ્મા એવાગ્નયે હરન્તિ સ્વામેવ યોનિમગ્નિમાપાદયન્તીત્યર્થઃ ॥2॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ પઞ્ચમાધ્યાયસ્ય નવમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,10.1-2
તદ્ ય ઇત્થં વિદુઃ ।
યે ચેમે ઽરણ્યે શ્રદ્ધા તપ ઇત્ય્ ઉપાસતે ।
તે ઽર્ચિષમ્ અભિસંભવન્તિ ।
અર્ચિષો ઽહઃ ।
અહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષમ્ ।
આપૂર્યમાણપક્ષાદ્ યાન્ ષડ્ ઉદઙ્ઙ્ એતિ માસાંસ્ તાન્

માસેભ્યઃ સંવત્સરમ્ ।
સંવત્સરાદ્ આદિત્યમ્ ।
આદિત્યાચ્ ચન્દ્રમસમ્ ।
ચન્દ્રમસો વિદ્યુતમ્ ।
તત્ પુરુષો ઽમાનવઃ ।
સ એનાન્ બ્રહ્મ ગમયતિ ।
એષ દેવયાનઃ પન્થા ઇતિ

છુપ્ભ્_5,10.1,2 વેત્થ યદિતો ઽધિ પ્રજાઃ પ્રયન્તીત્યયં પ્રશ્નઃ પ્રત્યુપસ્થિતો ઽપાકર્તવ્યતયા ।
તત્તત્ર લોકં પ્રત્યુત્થિતાનામધિકૃતાનાં ગૃહમેધિનાં ય ઇત્થમેવં યથોક્તં પઞ્ચાગ્નિદર્શનં દ્યુલોકાદ્યગ્નિભ્યો વયં ક્રમેણ જાતા અગ્નિસ્વરૂપાઃ પઞ્ચાગ્ન્યાત્માન ઇત્યેવં વિદુર્જાનીયુઃ ।
કથમવગમ્યત ઇત્થં વિદુરિતિ ગૃહસ્થા એવોચ્યન્તે નાન્ય ઇતિ? ગૃહસ્થાનાં યે ત્વનિત્થંવિદઃ કેવલેષ્ટાપૂર્તદત્તપરાસ્તે ધૂમાદિના ચન્દ્રં ગચ્છન્તીતિ વક્ષ્યતિ ।
યે ચારણ્યોપલક્ષિતા વૈખાનસાઃ પરિવ્રાજકાશ્ચ શ્રદ્ધાતપ ઇત્યુપાસતે તેષાં ચેત્થંવિદ્ભિઃ સહાર્ચિરાદિના ગમનં વક્ષ્યતિ પારિશેષ્યાદગ્નિહોત્રાહુતિસમ્બન્ધાચ્ચ ગૃહસ્થા એવ ગૃહ્યન્ત ઇત્થં વિદુરિતિ ।
નનુ બ્રહ્મચારિણો ઽપ્યગૃહીતા ગ્રામશ્રુત્યારણ્યશ્રુત્યા વિદ્યન્તે કથં પારિશેષ્યસિદ્ધિઃ?નૈષ દોષઃ ।
પુરાણસ્મૃતિપ્રામાણ્યાદૂર્ધ્વરેતસાં નૈષ્ઠિકબ્રહ્મચારિણામુત્તરેણાર્થા ઇતિ ન વિશેષનિર્દેશાર્હાઃ ।
નનૂર્ધ્વરેતસ્ત્વં ચેદુત્તરમાર્ગપ્રતિપત્તિકારણં પુરાણસ્મૃતિપ્રામાણ્યાદિષ્યત ઇત્થંવિત્ત્વમનર્થકં પ્રાપ્તમ્ ।
ન ।
ગૃહસ્થાન્પ્રત્યર્થવત્ત્વાત્ ।
યે ગૃહસ્થા અનિત્થંવિદસ્તેષાં સ્વભાવતો દક્ષિણો ધૂમાદિઃ પન્થાઃ પ્રસિદ્ધસ્તેષાં યં ઇત્થં વિદુઃ સગુણં વાન્યદ્બ્રહ્મ વિદુઃ ।
"અથ યદુ ચૈવાસ્મિઞ્શવ્યં કુર્વન્તિ યદિ નાર્ચિષમેવ"ઇતિ લિઙ્ગાદુત્તરેણ તે ગચ્છન્તિ ।
નનૂર્ધ્વરેતસાં ગૃહસ્થાનાં ચ સમાન આશ્રમિત્વ ઊર્ધ્વરેતસામેવોત્તરેણ પથા ગમનં ન ગૃહસ્થાનામિતિ ન યુક્તમગ્નિહોત્રાદિવૈદિકકર્મબાહુલ્યે ચ સતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
અપૂતા હિ તે ।
શત્રુમિત્રસંયોગનિમિત્તં હિ તેષાં રાગદ્વેષૌ ।
તથા ધર્માધર્મૌ હિંસાનુગ્રહનિમિત્તૌ ।
હિંસાનૃતમાયાબ્રહ્મચર્યાદિ ચ બહ્વશુદ્ધિકારણમપરિહાર્યં તેષામ્ ।
અતો ઽપૂતાઃ ।
અપૂતત્વાન્નોત્તરેણ પથા ગમનમ્ ।
હિંસાનૃતમાયાબ્રહ્મચર્યાદિપરિહારાચ્ચ શુદ્ધાત્માનો હીતરે શત્રુમિત્રરાગદ્વેષાદિપરિહારાચ્ચ વિરજસસ્તેષાં યુક્ત ઉત્તરઃ પન્થાઃ ।
તથાચ પૌરાણિકાઃ - "યે પ્રજામીષિરે ઽધીરાસ્તે શ્મશાનાનિ ભેજિરે ।
યે પ્રજાં નેષિરે ધીરાસ્તે ઽમૃતત્વં હિ ભેજિરે" ।
ઇત્યાહુઃ ।
ઇત્થંવિદાં ગૃહસ્થાનામરણ્યવાસિનાં ચ સમાનમાર્ગત્વે ઽમૃતત્વફલે ચ સત્યરણ્યવાસિનાં વિદ્યાનર્થક્યં પ્રાપ્તમ્ ।
તથાચ શ્રુતિવિરોધઃ ।
"ન તત્ર દક્ષિણા યન્તિ નાવિદ્વાંસસ્તપસ્વિનઃ"ઇતિ ।
"સ એનમવિદિતો ન ભુનક્તિ"ઇતિ ચ વિરુદ્ધમ્ ।
ન ।
આભૂતસંપ્લવસ્થાનસ્યામૃતત્વેન વિવક્ષિતત્વાત્ ।
તત્રૈવોક્તં પૌરાણિકૈઃ-આભૂતસંપ્તવં સ્થાનમમૃતત્વં હિ ભાષ્યતે ઇતિ ।
યચ્ચાઽત્યન્તિકમમૃતત્વં તદપેક્ષયા"ન તત્ર દક્ષિણા યન્તિ" "સ એનમવિદિતો ન ભુનક્તી"-ત્યાદ્યાઃ શ્રુતય ઇત્યતો ન વિરોધઃ ।
"ન ચ પુનરાવર્તન્ત"ઇતિ"મં માનવમાવર્તં નાઽવર્તન્ત"ઇત્યાદિશ્રુતિવિરોધ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ઇમં માનવમિતિ વિશેષણાત્તેષામિહ ન પુનરાવૃત્તિરસ્તીતિ ચ ।
યદિ હ્યેકાન્તેનૈવ નાઽવર્તેરન્નિમં માનવમિહેતિ ચ વિશેષણમનર્થકં સ્યાત્ ।
ઇમમિહેત્યાકૃતિમાત્રમુચ્યત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અનાવૃત્તિશબ્દેનૈવ નિત્યાનાવૃત્ત્યર્થસ્ય પ્રતીતત્વાદાકૃતિકલ્પનાનર્થિકા ।
અત ઇમમિહેતિ ચ વિશેષણાર્થવત્ત્વાયાન્યત્રાઽવૃત્તિઃ કલ્પનીયા ।
ન ચ સદેકમેવાદ્વિતીયમિત્યેવંપ્રત્યયવતાં મૂર્ધન્યયા નાડ્યાર્ચિરાદિમાર્ગેણ ગમનમ્ ।
"બ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યતિ" ।
"તસ્માત્તત્સર્વમભવત્" ।
"ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તિ ।
અત્રૈવ સમવનીયન્તે"ઇત્યાદિશ્રુતિશતેભ્યઃ ।
નનુ તસ્માજ્જીવાદુચ્ચિક્રમિષોઃ પ્રાણા નોત્ક્રામન્તિ સહૈવ ગચ્છન્તીત્યયમર્થઃ કલ્પ્યત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અત્રૈવ સમવનીયન્ત ઇતિ વિશેષણાનર્થક્યાત્ ।
સર્વે પ્રાણા અનૂત્ક્રામન્તીતિ ચ પ્રાણૈર્ગમનસ્ય પ્રાપ્તત્વાત્ ।
તસ્માદુત્ક્રામન્તીત્યનાશઙ્કૈવૈષા ।
યદાપિ મોક્ષસ્ય સંસારગતિવૈલક્ષણ્યાત્પ્રાણાનાં જીવેન સહાગમાશ્ઙ્ક્ય તસ્માન્નોત્ક્રામન્તીત્યુચ્યતે તદાપ્યત્રૈવ સમવનીયન્ત ઇતિ વિશેષણમનર્થકં સ્યાત્ ।
ન ચ પ્રાણૈર્વિયુક્તસ્ય ગતિરુપપદ્યતે જીવત્વં વા ।
સર્વગતત્વાત્સદાત્મનો નિરવયવત્વાત્પ્રાણસમ્બન્ધમાત્રમેવ હ્યગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગવજ્જીવત્વભેદકારણમિત્યતસ્તદ્વિયોગે જીવત્વં ગતિર્વા ન શક્યા પરિકલ્પયિતું શ્રુતયશ્ચેત્પ્રમાણમ્ ।
ન સતો ઽણુરવયવઃ સ્ફુટિતો જીવાખ્યઃ સદ્રૂપં છિદ્રીકુર્વન્ગચ્છતીતિ શક્યં કલ્પયિતુમ્ ।
તસ્માત્"તયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિ"ઇતિ સગુણબ્રહ્મોપાકસ્ય પ્રાણૈઃ સહ નાડ્યા ગમનં સાપેક્ષમેવ ચામૃતત્વં ન સાક્ષાન્મોક્ષ ઇતિ ગમ્યતે ।
"તદપરાજિતા પૂસ્તદૈરં મદીયં સરઃ"ઇત્યાદ્યુક્ત્વા"તેષામેવૈષ બ્રહ્મલોકઃ"ઇતિ વિશેષમાત્ ।
અતઃ પઞ્ચાગ્નિવિદો ગૃહસ્થા યે ચેમે ઽરણ્યે વાનપ્રસ્થાઃ પરિવ્રાજકાશ્ચ સહ નૈષ્ઠિકબ્રહ્મચારિભિઃ શ્રદ્ધા તપ ઇત્યેવમાદ્યુપાસતે શ્રદ્દધાનાસ્તપસ્વિનશ્ચેત્યર્થઃ ।
ઉપાસનશબ્દસ્તાત્પર્યાર્થઃ ।
ઇષ્ટાપૂર્તે દત્તમિત્યુપાસત ઇતિ યદ્વત્ ।
શ્રુત્યન્તરાદ્યે ચ સત્યં બ્રહ્મ હિરણ્યગર્ભાખ્યમુપાસતે તે સર્વે ઽર્ચિષમર્ચિરભિમાનિનીં દેવતામભિસમ્ભવન્તિ પ્રતિપદ્યન્તે ।
સમાનમન્યચ્ચતુર્થગતિવ્યાખ્યાનેન ।
એષ દેવયાનઃ પન્થા વ્યાખ્યાતઃ સત્યલોકાવસાનો નાણ્ડાદ્બહિઃ ।
"યદન્તરા પિતરં માતરં ચ"ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ॥1-2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,10.3
અથ ય ઇમે ગ્રામ ઇષ્ટાપૂર્તે દત્તમ્ ઇત્ય્ ઉપાસતે ।
તે ધૂમમ્ અભિસંભવન્તિ ।
ધૂમાદ્ રાત્રિમ્ ।
રાત્રેર્ અપરપક્ષમ્ ।
અપરપક્ષાદ્ યાન્ ષડ્ દક્ષિણૈતિ માસાંસ્ તાન્ ।
નૈતે સંવત્સરમ્ અભિપ્રાપ્નુવન્તિ

છુપ્ભ્_5,10.3 અથેત્યર્થાન્તરપ્રસ્તાવનાર્થો ય ઇમે ગૃહસ્થા ગ્રામે ।
ગ્રામ ઇતિ ગૃહસ્થાનામસાધારણં વિશેષણમરણ્યવાસિભ્યો વ્યાવૃત્ત્યર્થમ્ ।
યથા વાનપ્રસ્થપરિવ્રાજકાનામરણ્યં વિશેષણં ગૃહસ્થેભ્યો વ્યાવૃત્ત્યર્થં તદ્વત્ ।
ઇષ્ટાપૂર્તે ઇષ્ટમગ્નિહોત્રાદિ વૈદિકં કર્મ પૂર્તં વાપીકૂપતડાગારામાદિકરણમ્ ।
દત્તં બહિર્વેદિ યથાશક્ત્યર્હેભ્યો દ્રવ્યસંવિભાગો દત્તમ્ ।
ઇત્યેવંવિધં પરિચરણપરિત્રાણાદ્યુપાસતે ।
ઇતિશબ્દસ્ય પ્રકારદર્શનાર્થત્વાત્ ।
તે દર્શનવર્જિતત્વાદ્ધૂમં ધૂમાભિમાનિનીં દેવતામભિસમ્ભવન્તિ પ્રતિપદ્યન્તે ।
તયાતિવાહિતા ધૂમાદ્રાત્રિં રાત્રિદેવતાં રાત્રેદેવતાં રાત્રેરપરપક્ષદેવતામેવ કૃષ્ણપક્ષાભિમાનિનીમપરપક્ષાદ્યાન્ષણ્માસાન્દક્ષિણા દક્ષિણાં દશમેતિ સવિતા ।
તાન્માસાન્દક્ષિણાયનષણ્માસાભિમાનિનીર્દેવતાઃ પ્રતિપદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
સઙ્ઘચારિણ્યો હિ ષણ્માસદેવતા ઇતિ માસાનિતિ બહુવચનપ્રયોગસ્તાસુ નૈતે કર્મિણઃ પ્રકૃતાઃ સંવત્સરં સંવત્સરસ્ય હ્યેકસ્યાવયવભૂતે દક્ષિણોત્તરાયણે તત્રાર્ચિરાદિમાર્ગપ્રવૃત્તાનામુદગયનમાસેભ્યો ઽવયવિનઃ સંવત્સરસ્ય પ્રાપ્તિરુક્તા ।
અત ઇહાપિ તદવયવભૂતાનાં દક્ષિણાયનમાસાનાં પ્રપ્તિં શ્રુત્વા તદવયવિનઃ સંવત્સરસ્યાપિ પૂર્વવત્પ્રપ્તિરાપન્નેત્યતસ્તત્પ્રાપ્તિઃ પ્રતિષિધ્યતે નૈતે સંવત્સરમભિપ્રાપ્નુવન્તીતિ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,10.4
માસેભ્યઃ પિતૃલોકમ્ ।
પિતૃલોકાદ્ આકાશમ્ ।
આકાસાચ્ ચન્દ્રમસમ્ ।
એષ સોમો રાજા ।
તદ્ દેવાનામ્ અન્નમ્ ।
તં દેવા ભક્ષયન્તિ

છુપ્ભ્_5,10.4 માસેભ્યઃ પિતૃલોકં પિતૃલોકાદાકાશમાકાશાચ્ચન્દ્રમસમ્ ।
કો ઽસૌ યસ્તૈઃ પ્રાપ્યતે ચન્દ્રમા ય એષ દૃશ્યતે ઽન્તરિક્ષે સોમો રાજા બ્રાહ્મણાનાં, તદન્નં દેવાનાં તં ચન્દ્રમસમન્નં દેવા ઇન્દ્રાદયો ભક્ષયન્તિ ।
અતસ્તે ધૂમાદિના ગત્વા ચન્દ્રભૂતાઃ કર્મિણો દેવૈર્ભક્ષ્યન્તે ।
નન્વનર્થાયેષ્ટાદિકરણં યદ્યન્નભૂતા દેવૈર્ભક્ષ્યેરન્ ।
નૈષ દોષઃ ।
અન્નમિત્યુપકરણમાત્રસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
ન હિ તે કવલોત્ક્ષેપેણ દેવૈર્ભક્ષ્યન્તે ।
કિં તર્હ્યુપકરણમાત્રં દેવાનાં ભવન્તિ તે સ્ત્રીપશુભૃત્યાદિવત્ ।
દૃષ્ટશ્ચાન્નશબ્દ ઉપકરણેષુ"સ્ત્રિયો ઽન્નં પશવો ઽન્નં વિશાં વિશો ઽન્નં રાજ્ઞામ્" ઇત્યાદિ ।
ન ચ તેષાં સ્ત્ર્યાદીનાં પુરુષોપભોગ્યત્વે ઽપ્યુપભોગો નાસ્તિ ।
તસ્માત્કર્મિણો દેવાનામુપભોગ્યા અપિ સન્તઃ સુખિનો દેવૈઃ ક્રીડન્તિ ।
શરીરં ચ તેષાં સુખોપભોગયોગ્યં ચન્દ્રમણ્ડલ આપ્યમારભ્યતે ।
તદુક્તં પુરસ્તાચ્છ્રદ્ધાશબ્દા આપો દ્યુલોકાગ્નૌ હુતાઃ સોમો રાજા સમ્ભવતીતિ ।
તા આપઃ કર્મસમવાયિન્ય ઇતરૈશ્ચ ભૂતૈરનુગતા દ્યુલોકં પ્રાપ્ય ચન્દ્રત્વમાપન્નાઃ શરીરાદ્યારમ્ભિકા ઇષ્ટાદ્યુપાસકાનાં ભવન્તિ ।
અન્ત્યાયાં ચ શરીરાહુતાવગ્નૌ હુતાયામગ્નિના દહ્યમાને શરીરે તદુત્થા આપો ધૂમેન સહોર્ધ્વં યજમાનમાવેષ્ટ્ય ચન્દ્રમણ્ડલં પ્રાપ્ય કુશમૃત્તિકાસ્થાનીયા બાહ્યશરીરારમ્ભિકા ભવન્તિ ।
તદારબ્ધેન ચ શરીરેણેષ્ટાદિફલમુપભુઞ્જાના આસતે ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,10.5
તસ્મિન્ યવાત્સંપાતમ્ ઉષિત્વાથૈતમ્ એવાધ્વાનં પુનર્ નિવર્તન્તે ।
આકાશમ્ ।
આકાશાદ્ વાયુમ્ ।
વાયુર્ ભૂત્વા ધૂમો ભવતિ ।
ધૂમો ભૂત્વાભ્રં ભવતિ

છુપ્ભ્_5,10.5 યાવત્તદુપભોગનિમિત્તસ્ય કર્મણઃ ક્ષયઃ સમ્પતન્તિ યેનેતિ સમ્પાતઃ કર્મણઃ ક્ષયો યાવત્સમ્પાતં યાવત્કર્મણઃ ક્ષય ઇત્યર્થઃ ।
તાવત્તસ્મિંશ્ચન્દ્રમણ્ડલ ઉષિત્વાથાનન્તરમેતમેવ વક્ષ્યમાણમધ્વાનં માર્ગં પુનર્નિવર્ત્નતે ।
પુનર્નિવર્તન્ત ઇતિ પ્રયોગાત્પૂર્વમપ્યસકૃચ્ચન્દ્રમણ્ડલં ગતા નિવૃત્તાશ્ચાઽસન્નિતિ ગમ્યતે ।
તસ્માદિહ લોક ઇષ્ટાદિકર્મોપચિત્ય ચન્દ્રં ગચ્છન્તિ ।
તત્ક્ષયે ચાઽવર્તન્તે ।
ક્ષણમાત્રમપિ તત્ર સ્થાતું ન લભ્યતે ।
સ્થિતિનિમિત્તકર્મક્ષયાત્ ।
સ્નેહક્ષયાદિવ પ્રદીપસ્ય ।
તત્ર કિં યેન કર્મણા ચન્દ્રમણ્ડલમારૂઢસ્તસ્ય સર્વસ્ય ક્ષયે તસ્માદવરોહણં કિં વા સાવશેષ ઇતિ ।
કિં તતઃ ।
યદિ સર્વસ્યૈવ ક્ષયઃ કર્મણશ્ચન્દ્રમણ્ડલસ્થસ્યૈવ મોક્ષઃ પ્રાપ્નોતિ ।
તિષ્ઠતુ તાવત્તત્રૈવ મોક્ષઃ સ્યાન્ન વેતિ ।
તત આગતસ્યેહ શરીરોપભોગાદિ ન સમ્ભવતિ ।
"તતઃ શેષેણે"ત્યાદિસ્મૃતિવિરોધશ્ચ સ્યાત્ ।
નન્વિષ્ટાપૂર્તદત્તવ્યતિરેકેણાપિ મનુષ્યલોકે શરીરોપભોગનિમિત્તાનિ કર્માણ્યનેકાનિ સમ્ભવન્તિ ।
ન ચ તેષાં ચન્દ્રમણ્ડલ ઉપભોગઃ ।
અતો ઽક્ષીણાનિ તાનિ ।
યન્નિમિતં ચન્દ્રમણ્ડલમારૂઢસ્તાન્યેવ ક્ષીણાનીત્યવિરોધઃ ।
શેષશબ્દશ્ચ સર્વેષાં કર્મત્વસામાન્યાદવિરુદ્ધઃ ।
અત એવ ચ તત્રૈવ મોક્ષઃ સ્યાદિતિ દોષાભાવઃ ।
વિરુદ્ધાનેકયોન્યુપભોગફલાનાં ચ કર્મણામેકૈકસ્ય જન્તોરારમ્ભકત્વસમ્ભવાત્ ।
ન ચૈકસ્મિઞ્જન્મનિ સર્વકર્મણાં ક્ષય ઉપપદ્યતે ।
બ્રહ્મહત્યાદેશ્ચૈકૈકસ્ય કર્મણો ઽનેકજન્મારમ્ભકત્વસ્મરણાત્ ।
સ્થાવરાદિપ્રાપ્તાનાં ચાત્યન્તમૂઢાનામુત્કર્મષહેતોઃ કર્મણ આરમ્ભકત્વાસમ્ભવાત્ ।
ગર્ભભૂતાનાં ચ સ્રંસમાનાનાં કર્માસમ્ભવે સંસારાનુપપત્તિઃ ।
તસ્માન્નૈકસ્મિઞ્જન્મનિ સર્વેષાં કર્મણામુપભોગઃ ।
યત્તુ કૈશ્ચિદુચ્યતે સર્વકર્મશ્રિયોપમર્દેન પ્રાયણે કર્મણાં જન્મારમ્ભકત્વમ્ ।
તત્ર કાનિચિત્કર્માણ્યનારમ્ભકત્વેનૈવ તિષ્ઠન્તિ કાનિચિજ્જન્માઽરભન્ત ઇતિ નોપપદ્યતે ।
મરણસ્ય સર્વકર્માભિવ્યઞ્જકત્વાત્સ્વગોચરાભિવ્યઞ્જકપ્રદીપવદિતિ ।
તદસત્ ।
સર્વસ્ય સર્વાત્મકત્વાભ્યુપગમાત્ ।
ન હિ સર્વસ્ય સર્વાત્મકત્વે દેશકાલનિમિત્તાવરુદ્ધત્વાત્સર્વાત્મનોપમર્દઃ કસ્યચિત્ક્વચિદભિવ્યક્તિર્વા સર્વાત્મનોપપદ્યતે ।
તથા કર્મણામપિ સાશ્રયાણાં ભવેત્ ।
યથા ચ પૂર્વાનુભૂતમનુષ્યમયૂરમર્કટાદિજન્માભિસંસ્કૃતા વિરુદ્ધાનેકવાસના મર્કટત્વપ્રાપકેન કર્મણા મર્કટજન્માઽરભમાણેન નોપમૃદ્યન્તે તથા કર્માણ્યપ્યન્યજન્મપ્રાપ્તિનિમિત્તાનિ નોપમૃદ્યન્ત ઇતિ યુક્તમ્ ।
યદિ હિ સર્વાઃ પૂર્વજન્માનુભવવાસના ઉપમૃદ્યેરન્મર્કટજન્મનિમિત્તેન કર્મણા મર્કટજન્મન્યારબ્ધે મર્કટસ્ય જાતમાત્રસ્ય માતુઃ શાખાયાઃ શાખાન્તરગમને માતુરુદરસંલગ્નત્વાદિકૌશલં ન પ્રાપ્નોતિ ।
ઇહ જન્મન્યનભ્યસ્તત્વાત્ ।
ન ચાતીતાનન્તરજન્મનિ મર્કટત્વમેવાઽસીત્તસ્યેતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
"તં વિદ્યાકર્મણી સમન્વારભેતે પૂર્વપ્રજ્ઞા ચ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તસ્માદ્વાસનાવન્નાશેષકર્મોપમર્દ ઇતિ શેષકર્મસમ્ભવઃ ।
યત એવં તસ્માચ્છેષેણોપભુક્તાત્કર્મણઃ સંસાર ઉપપદ્યત ઇતિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
કો ઽસાવધ્વા યં પ્રતિ નિવર્તન્ત ઇત્યુચ્યતે ।
યથેતં યથાગતં નિવર્તન્તે ।
નનુ માસેભ્યઃ પિતૃલોકં પિતૃલોકાદાકાશમાકાશાચ્ચન્દ્રમસમિતિ ગમનક્રમ ઉક્તો ન તથા નિવૃત્તિઃ ।
કિં તર્હ્યકાશાદ્વાયુમિત્યાદિ, કથં યથેતમિત્યુચ્યતે ।
નૈષ દોષઃ ।
આકાશપ્રાપ્તેસ્તુલ્યત્વાત્પૃથિવીપ્રાપ્તેશ્ચ ન ચાત્ર યથેતમેવેતિ નિયમો ઽનેવંવિધમપિ નિવર્તન્તે પુનર્નિવર્તન્તે ઇતિ તુ નિયમઃ ।
અત ઉપલક્ષણાર્થમેતદ્યથેતમિતિ ।
અતો ભૌતિકમાકાશં તાવત્પ્રતિપદ્યન્તે ।
યાસ્તેષાં ચન્દ્રમણ્ડલે શરીરારમ્ભિકા આપ આસંસ્તાસ્તેષાં તત્રોપભોગનિમિત્તાનાં કર્મણાં ક્ષયે વિલીયન્તે ।
ઘૃતસંસ્થાનમિવાગ્નિસંયોગે ।
તા વિલીના અન્તરિક્ષસ્થા આકાશભૂતા ઇવ સૂક્ષ્મા ભવન્તિ તા અન્તરિક્ષાદ્વાયુર્ભવન્તિ ।
વાયુપ્રતિષ્ઠા વાયુભૂતા ઇતશ્ચામુતશ્ચોહ્યમાનાસ્તાભિઃ સહ ક્ષીણકર્મા વાયુભૂતો ભવતિ ।
વાયુર્ભૂત્વા તાભિઃ સહૈવ ધૂમો ભવતિ ।
ધૂમો ભૂત્વાભ્રમબ્ભરણમાત્રરૂપો ભવતિ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,10.6
અભ્રં ભૂત્વા મેઘો ભવતિ ।
મેઘો ભૂત્વા પ્રવર્ષતિ ।
ત ઇહ વ્રીહિયવા ઓષધિવનસ્પતયસ્ તિલમાસા ઇતિ જાયન્તે ઽતો વૈ ખલુ દુર્નિષ્પ્રપતરમ્ ।
યો યો હ્ય્ અન્નમ્ અત્તિ યો રેતઃ સિઞ્ચતિ તદ્ ભૂય એવ ભવતિ

છુપ્ભ્_5,10.6 અભ્રં ભૂત્વા તતઃ સેચનસમર્થો મેઘો ભવતિ મેઘો ભૂત્વોન્નતેષુ પ્રદેશેષ્વથ પ્રવર્ષતિ ।
વર્ષધારારૂપેણ શેષકર્મા પતતીત્યર્થઃ ।
ત ઇહ વ્રીહિયવા ઓષધિવનસ્પતયસ્તિલમાષા ઇત્યેવંપ્રકારા જાયન્તે ।
ક્ષીણકર્મણામનેકત્વાદ્બહુવચનનિર્દેશઃ ।
મેઘાદિષુ પૂર્વેષ્વેકરૂપત્વાદેકવચનનિર્દેશઃ ।
યસ્માદ્ગિરિતટદુર્ગનદીસમુદ્રારણ્યમરુદેશાદિસન્નિવેશસહસ્રાણિ વર્ષધારાભિઃ પતિતાનામ્ ।
અતસ્તસ્માદ્ધેતોર્વૈ ખલુ દુર્નિષ્પ્રપતરં દુર્નિષ્ક્રમણં દુર્નિઃસરણમ્ ।
યતો ગિરિતટાદુદકસ્રોતસોહ્યમાના નદીઃ પ્રાપ્નુવન્તિ તતઃ સમુદ્રં તતો મકારાદિભિર્ભક્ષ્યન્તે ।
તે ઽપ્યન્યેન ।
તત્રૈવ ચ સહ મકરેણ સમુદ્રે વિલીનાઃ સમુદ્રામ્ભોભિર્જલધરૈરાકૃષ્ટાઃ પુનર્વર્ષધારાભિર્મરુદેશે શિલાતટે વાગમ્યે પતિતાસ્તિષ્ઠન્તિ કદાચિદ્વ્યાલમ-ગાદિપીતા ભક્ષિતાશ્ચાન્યૈઃ ।
તે ઽપ્યન્યૈરિત્યેવંપ્રકારાઃ પરિવર્તેરન્ ।
કદાચિદભક્ષ્યેષુ સ્થાવરેષુ જાતાસ્તત્રૈવ શુષ્યેરન્ ।
ભક્ષ્યેષ્વપિ સ્થાવરેષુ જાતાનાં રેતઃસિગ્દેહસમ્બન્ધો દુર્લભ એવ બહુત્વાત્સ્થાવરાણામિત્યતો દુર્નિષ્ક્રમણત્વમ્ ।
અથવાતો ઽસ્માદ્વ્રીહિયવાદિભાવાદ્દુર્નિષ્પ્રપતરં દુર્નિર્ગમતરમ્ ।
દુર્નિષ્પ્રપતરમિતિ તકાર એકો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ ।
વ્રીહિયવાદિભાવો દુર્નિષ્પ્રપતસ્તસ્માદપિ દુર્નિષ્પ્રપતાદ્રેતઃસિગ્દેહસમ્બન્ધો દુર્નિષ્પ્રપતતર ઇત્યર્થઃ ।
યસ્માદૂર્ધ્વરેતોભિર્બાલૈઃ પુંસ્ત્વરહિતૈઃ સ્થવિરૈર્વા ભક્ષિતા અન્તરાલે શીર્યન્તે ।
અનેકત્વાદન્નાદાનામ્ ।
કદાચિત્કાકતાલીયવૃત્ત્યા રેતઃસિગ્ભિર્ભક્ષ્યન્તે યદા તદા રેતઃ સિગ્ભાવં ગતાનાં કર્મણો વૃત્તિલાભઃ ।
કથમ્ ।
યો યો હ્યન્નમત્ત્યનુશયિભિઃ સંશ્લિષ્ટં રેતઃ સિઞ્ચત્યૃતુકાલે યોષિતિ તદ્ભૂય એવ તદાકૃતિરેવ ભવતિ ।
તદવયવાકૃતિભૂયસ્ત્વં ભૂય ઇત્યુચ્યતે રેતોરૂપેણ યોષિતો ગર્ભશયે ઽન્તઃ પ્રવિષ્ટો ઽનુશયી ।
રેતસો રેતઃસિગાકૃતિભાવિતત્વાત્ ।
"સર્વેભ્યો ઽઙ્ગેભ્યસ્તેજઃ સંભૂતમ્"ઇતિ હિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
અતો રેતઃસિગાકૃતિરેવ ભવતીત્યર્થઃ ।
તથા હિ ।
પુરુષાત્પુરુષો જાયતે ગોર્ગવાકૃતિરેવ ન જાત્યન્તરાકૃતિસ્તસ્માદ્યુક્તં તદ્ભૂય એવ ભવતીતિ ।
યે ત્વન્યે ઽનુશયિભ્યશ્ચન્દ્રમણ્ડલમનારુહ્યેહૈવ પાપકર્મભિર્ઘોરૈવ્રીહિયવાદિભાવં પ્રતિપદ્યન્તે પુનર્મનુષ્યાદિભાવં તેષાં નાનુશયિનામિવ દુર્નિષ્પ્રતરમ્ ।
કસ્માત્ ।
કર્મણા હિ તૈર્વ્રીહિયવાદિદેહ ઉપાત્ત ઇતિ તદુપભોગનિમિત્તક્ષયે વ્રીહ્યાદિસ્તમ્બદેહવિનાશે યથાકર્માર્જિતં દેહાન્તરં નવં નવં જલૂકાવત્સંક્રમન્તે સવિજ્ઞાના એવ"સવિજ્ઞાનો ભવતિ સવિજ્ઞાનમેવાન્વવક્રામતિ"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
યદ્યપ્યુસંહૃતકરણાઃ સન્તો દેહાન્તરં ગચ્છન્તિ તથાપિ સ્વપ્નવદ્દેહાન્તરપ્રાપ્તિનિમિત્તકર્મોદ્ભાવિતવાસનાજ્ઞાનેન સવિજ્ઞાના એવ દેહાન્તરં ગચ્છન્તિ ।
શ્રુતિપ્રામાણ્યાત્ ।
તથાર્ચિરાદિના ધૂમાદિના ચ ગમનં સ્વપ્ત ઇવોદ્ભૂતવિજ્ઞાનેન ।
લબ્ધવૃત્તિકર્મનિમિત્તત્વાદ્ગમનસ્ય ।
ન તથાનુશયિનાં વ્રીહ્યાદિભાવેન જાતાનાં સવિજ્ઞાનમેવ રેતઃ-સિગ્યોષિદ્દેહસમ્બન્ધ ઉપપદ્યતે ।
ન હિ વ્રીહ્યાદિલવનકણ્ડનપેષણાદૌ ચ સવિજ્ઞાનાનાં સ્થિતિરસ્તિ ।
નનુ ચન્દ્રમણ્ડલાદપ્યવરોહતાં દેહાન્તરગમનસ્ય તુલ્યત્વાજ્જલૂકાવત્સવિજ્ઞાનતૈવ યુક્તા ।
તથા સતિ ઘોરો નરકાનુભવ ઇષ્ટાપૂર્તાદિકારિણાં ચન્દ્રમણ્ડલાદારભ્ય પ્રાપ્તો યાવદ્બ્રાહ્મણાદિજન્મ ।
તથા ચ સત્યનર્થાયૈવેષ્ટાપૂર્તાદ્યુપાસનં વિહિતં સ્યાત્ ।
શ્રુતેશ્ચાપ્રામાણ્યં પ્રાપ્તં વૈદિકાનાં કર્મણામનર્થાનુબન્ધિત્વાત્ ।
ન, વૃક્ષારોહણપતનવદ્વિશેષસમ્ભવાત્ ।
દેહાદ્દેહાન્તરં પ્રતિપિત્સોઃ કર્મણો લબ્ધવૃત્તિત્વાકર્મણોદ્ભાવિતેન વિજ્ઞાનેન સવિજ્ઞાનત્વં યુક્તમ્ ।
વૃક્ષાગ્રમારોહત ઇવ ફલં જિઘૃક્ષોઃ ।
તથાર્ચિરાદિના ગચ્છતાં સવિજ્ઞાનત્વં ભવેત્ ।
ધૂમાદિના ચ ચન્દ્રમણ્ડલમારુરુક્ષતામ્ ।
ન તથા ચન્દ્રમણ્ડલાદવરુરુક્ષતાં વૃક્ષાગ્રાદિવ પતતાં સચેતનત્વમ્ ।
યથા ચ મુદ્ગરાદ્યભિહતાનાં તદભિઘાતવેદનાનિમિત્તસંમૂર્છિતપ્રતિબદ્ધકરણાનાં સ્વદેહેનૈવ દેશાદ્દેશાન્તરં નીયમાનાનાં વિજ્ઞાનશૂન્યતા દૃષ્ટા તથા ચન્દ્રમણ્ડલાન્માનુષાદિદેહાન્તરં પ્રત્યવરુરુક્ષતાં સ્વર્ગભોગનિમિત્તકર્મક્ષયાન્મૃદિતાબ્દેહાનાં પ્રતિબદ્ધકરણાનામ્ ।
અતસ્તે ઽપરિત્યક્તદેહબીજભૂતાભિરદ્ભિર્મૂર્છિતા ઇવાઽકાશાદિક્રમેણેમામવરુહ્ય કર્મનિમિત્તજાતિસ્થાવરદેહૈઃ સંશ્લિષ્યન્તે પ્રતિબદ્ધકરણતયાનુદ્ભૂતવિજ્ઞાના એવ ।
તથા લવનકણ્ડનપેષણસંસ્કારભક્ષણરસાદિપરિણામરેતઃસેકકાલેષુ મૂર્છિતવદેવ ।
દેહાન્તરારમ્ભકસ્ય કર્મણો ઽલબ્ધવૃત્તિત્વાત્ ।
દેહબીજભૂતાપ્સમ્બન્ધાપરિત્યાગેનૈવ સર્વાસ્વવસ્થાસુ વર્તન્ત ઇતિ જલૂકાવચ્ચેતનાવત્ત્વં ન વિરુધ્યતે ।
અન્તરાલે ત્વવિજ્ઞાનં મૂર્છિતવદેવેત્યદોષઃ ।
ન ચ વૈદિકાનાં કર્મણાં હિંસાયુક્તત્વેનોભયહેતુત્વં શક્યમનુમાતુમ્ ।
હિંસાયાઃ શાસ્ત્રચોદિતત્વાત્ ।
"અહિંસન્સર્વભૂતાન્યન્યત્ર તીર્થેભ્યઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ શાસ્ત્રચોદિતાયા હિંસાયા નાધર્મહેતુત્વમભ્યુપગમ્યતે ।
અભ્યુપગતે ઽપ્યધર્મહેતુત્વે મન્ત્રૈર્વિષાદિવત્તદપનયોપપત્તેર્ન દુઃખકાર્યારમ્ભકત્વોપપત્તિર્વૈદિકાનાં કર્મણાં મન્ત્રેણેવ વિષભક્ષણસ્યેતિ ॥6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,10.7
તદ્ ય ઇહ રમણીયચરણા અભ્યાશો હ યત્ તે રમણીયાં યોનિમ્ આપદ્યેરન્ બ્રાહ્મણયોનિં વા ક્ષત્રિયયોનિં વા વૈશ્યયોનિં વા ।
અથ ય ઇહ કપૂયચરણા અભ્યાશો હ યત્ તે કપૂયાં યોનિમ્ આપદ્યેરઞ્ શ્વયોનિમ્ વા સૂકરયોનિં વા ચણ્ડાલયોનિં વા

છુપ્ભ્_5,10.7 તત્તત્ર તેષ્વનુશયિનાં ય ઇહ લોકે રમણીયં શોભનં ચરણં શીલં યેષાં તે રમણીયચરણાઃ રમણીયચરણેનોપલક્ષિતઃ શોભનો ઽનુશયઃ પુણ્યં કર્મ યેષાં તે રમણીયચરણા ઉચ્યન્તે ।
ક્રૌર્યાનૃતમાયાવર્જિતાનાં હિ શક્ય ઉપલક્ષયિતું શુભાનુશયસદ્ભાવઃ ।
તેનાનુશયેન પુણ્યેન કર્મણા ચન્દ્રમણ્ડલે ભુક્તશેષેણાભ્યાશો હ ક્ષિપ્રમેવ ।
યદિતિ ક્રિયાવિશેષણં તે રમણીયાં ક્રૌર્યાદિવર્જિતાં યોનિમાપદ્યેરન્પ્રાપ્નુયુર્બ્રાહ્મણયોનિં વા ક્ષત્ત્રિયયોનિં વા વૈશ્યયોનિં વા સ્વકર્માનુરૂપેણ ।
અથ પુનર્યે તદ્વિપરીતાઃ કપૂયચરણોપલક્ષિતકર્માણો ઽશુભાનુશયા અભ્યાશો હ યત્તે કપૂયાં યથાકર્મ યોનિમાપદ્યેરન્કપૂયામેવ ધર્મસમ્બન્ધવર્જિતાં જુગુપ્સિતાં યોનિમાપદ્યેરન્ શ્વયોનિં વા સૂકરયોનિં વા સ્વકર્માનુરૂપેણૈવ ।
યે તુ રમણીયચરણા દ્વિજાતયસ્તે સ્વકર્મસ્થાશ્ચેદિષ્ટાદિકારિણસ્તે ધૂમાદિગત્યા ગચ્છન્ત્યાગચ્છન્તિ ચ પુનઃ પુનર્ઘટીયન્ત્રવત્ ।
વિદ્યાં ચેત્પ્રાપ્નુયુસ્તદાર્ચિરાદિના ગચ્છન્તિ ॥7 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,10.8
અથૈતયોઃ પથોર્ ન કતરેણચન તાનીમાનિ ક્ષુદ્રાણ્ય્ અસકૃદાવર્તીનિ ભૂતાનિ ભવન્તિ જાયસ્વ મ્રિયસ્વેતિ ।
એતત્ તૃતીયં સ્થાનમ્ ।
તેનાસૌ લોકો ન સંપૂર્યતે ।
તસ્માજ્ જુગુપ્સેત ।
તદ્ એષ શ્લોકઃ

છુપ્ભ્_5,10.8 યદા તુ ન વિદ્યાસેવિનો નાપીષ્ટાદિકર્મ સેવન્તે તદાથૈતયોઃ પથોર્યથોક્તયોરર્ચિર્ધૂમાદિલક્ષણયોર્ન કતરેણાન્યતરેણચનાપિ યન્તિ તાનીમાનિ ભૂતાનિ ક્ષૂદ્રાણિ દંશમસકકીટાદીન્યસકૃદાવર્તીનિ ભવન્તિ ।
અત ઉભયમાર્ગપરિભ્રષ્ટા હ્યસકૃજ્જાયન્તે મ્રિયન્તે ચેત્યર્થઃ ।
તેષાં જનનમરણસન્તતેરનુકરણમિદમુચ્યતે ।
જાયસ્વ મ્રિયસ્વેતીશ્વરનિમિત્તચેષ્ટોચ્યતે ।
જનનમરણલક્ષણેનૈવ કાલયાપના ભવતિ ।
ન તુ ક્રિયાસુ ભોગેષુ વા કાલો ઽસ્તીત્યર્થઃ ।
એતત્ક્ષુદ્રજન્તુલક્ષણં તૃતીયં પૂર્વોક્તૌ પન્થાનાવપેક્ષ્ય સ્થાનં સંસરતામ્ ।
યેનૈવં દક્ષિણમાર્ગગા અપિ પુનરાગચ્છન્ત્યનધિકૃતાનાં જ્ઞાનકર્મણોરગમનમેવ દક્ષિણેન પથેતિ ।
તેનાસૌ લોકો ન સંપૂર્યતે ।
પઞ્ચમસ્તુ પ્રશ્નઃ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યયા વ્યાખ્યાતઃ ।
પ્રથમો દક્ષિણોત્તરમાર્ગાભ્યામપાકૃતો દક્ષિણોત્તરયોઃ પથોર્વ્યાવર્તનાપિ મૃતાનામગ્નૌ પ્રક્ષેપઃ સમાનસ્તતો વ્યાવર્તનાન્યે ઽર્ચિરાદિના યન્ત્યન્યે ધૂમાદિના ।
પુનરુત્તરદક્ષિણાયને ષણ્માસાન્પ્રપ્નુવન્તઃ સંયુજ્ય પુનર્વ્યાવર્તન્તે ।
અન્યે સંવત્સરમન્યે માસેભ્યઃ પિતૃલોકમિતિ વ્યાખ્યાતા ।
પુનરાવૃત્તિરપિ ક્ષીણાનુશયાનાં ચન્દ્રમણ્ડલાદાકાશાદિક્રમેણોક્તા ।
અમુષ્ય લોકસ્યાપૂરણં સ્વશબ્દેનૈવોક્તમ્-તેનાસૌ લોકો ન સંપૂર્યત ઇતિ ।
યસ્માદેવં કષ્ટા સંસારગતિસ્તસ્માજ્જુગુપ્સેત ।
યસ્માચ્ચ જન્મમરણજનિતવેદનાનુભવકૃતક્ષણાઃ ક્ષુદ્રજન્તવો ધ્વાન્તે ચ ઘોરે દુસ્તરે પ્રવેશિતાઃ સાગર ઇવાગાધે ઽપ્લવે નિરાશાશ્ચોત્તરણં પ્રતિ તસ્માચ્ચૈવંવિધાં સંસારગતિં જુગુપ્સેત બીભત્સેત ઘૃણી ભવેન્મા ભૂદેવંવિધે સંસારમહોદધૌ ઘોરે પાત ઇતિ ।
તદેતસ્મિન્નર્થ એષ શ્લોકઃ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાસ્તુતતયે ॥8 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,10.9
સ્તેનો હિરણ્યસ્ય સુરાં પિબંશ્ ચ ।
ગુરોસ્ તલ્પમ્ આવસન્ બ્રહ્મહા ચ ।
એતે પતન્તિ ચત્વારઃ પઞ્ચમશ્ ચાચરંસ્ તૈર્ ઇતિ

છુપ્ભ્_5,10.9 સ્તેનો હિરણ્યસ્ય બ્રાહ્મણસુવર્ણસ્ય હર્તા ।
સુરાં પિબન્બ્રાહ્મણઃ સન્ ।
ગુરોશ્ચ તલ્પં દારાનાવસન્ ।
બ્રહ્મહા બ્રાહ્મણસ્ય હન્તા ચેત્યેતે પતન્તિ ચત્વારઃ ।
પઞ્ચમશ્ચ તૈઃ સહાઽચરન્નિતિ ॥9 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 5,10.10
અથ હ ય એતાન્ એવં પઞ્ચાગ્નીન્ વેદ ન સહ તૈર્ અપ્ય્ આચરન્ પાપ્મના લિપ્યતે ।
શુદ્ધઃ પૂતઃ પુણ્યલોકો ભવતિ ય એવં વેદ ય એવં વેદ