Chandogya Upanishad (with commentary) · Chapter 4.3

ChUpBh_4,2.4,5 raikvedaṃ gavāṃ sahasramayaṃ niṣko 'yamaśvatarīratha iyaṃ jāyārthaṃ mama duhitā'nītāyaṃ ca grāmo yasminnāḥse tiṣṭhasi sa ca tvadarthe mayā kalpitaḥ tadetatsarvamādāyānuśādhyeva mā māṃ he bhagava ityuktastasyā jāyārthamānītāyā rājño duhiturhaiva mukhaṃ dvāraṃ vidyāyā dāne tīrthamupodgṛhṇañjānannityarthaḥ /
brahmacārī dhanadāyī medhāvī śrotriyaḥ priyaḥ /
vidyayā vā vidyā prāha tāni tīrthāni ṣaṇmama //
iti vidyāyā vacanaṃ vijñāyate hi /
evaṃ jānannupodgṛhṇannuvācoktavān /
ājahārā'hṛtavānbhavānyadimā gā yaccānyaddhanaṃ tatsādhviti vākyaśeṣaḥ /
śūdreti pūrvoktānukṛtimātraṃ na tu kāraṇāntarāpekṣayā pūrvavat /
anenaiva mukhena vidyāgrahaṇatīrthenā'lāpayiṣyathā ālāpayasīti māṃ bhāṣayasītyarthaḥ /
te haite grāmā raikvaparṇā nāma vikhyātā mahāvṛṣeṣu deśeṣu yatra yeṣu grāmeṣūvāsoṣitavān raikvastānasau grāmānadādasmai raikvāya rājā /
tasmai rājñe dhanaṃ dattavate ha kilovāca vidyāṃ sa raikvaḥ //4-5 //
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasya dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
=======================================================================
START ChUp 4,3.1
vāyur vāva saṃvargaḥ |
yadā vā agnir udvāyati vāyum evāpyeti |
yadā sūryo 'stam eti vāyum evāpyeti |
yadā candro 'stam eti vāyum evāpyeti

ChUpBh_4,3.1 vāyurvāva saṃvargo vāyurbāhyo vāvetyavadhāraṇārthaḥ /
saṃvargaḥ saṃvarjanātsaṃgrahaṇātsaṃgrasanādvā saṃvargaḥ /
vakṣyamāṇā agnyādyā devatā ātmabhāvamāpādayatītyataḥ saṃvargaḥ /
savarjavākhyo guṇo dhyeyo vāyuvat /
kṛtāyāntabharvadṛṣṭāntāt /
kathaṃ saṃvargattvaṃ vāyorityāha /
yadā yasminkāle vā agnirudvāyatyudvāsanaṃ prāpnotyupaśāmyati tadāsāvagnirvāyumevāpyeti vāyusvābhāvyamapigacchati /
tathā yadā sūryo 'stameti vāyumevāpyeti /
yadā candro 'stameti vāyumevāpyeti /
nanu kathaṃ sūryācandramasoḥ svarūpāvasthitayorvāyāvapigamanam /
naiṣa doṣaḥ /
astamane 'darśanaprāptervāyunimittatvāt /
vāyunā hyastaṃ nīyate sūryaḥ calanasya vāyukāryatvāt /
athavā pralaye sūryācandramasoḥ svarūpabhraṃśe tejorūpayorvāyāvevāpigamanaṃ syāt //1 //
START ChUp 4,3.2
yadāpa ucchuṣyanti vāyum evāpiyanti |
vāyur hy evaitān sarvān saṃvṛṅkte |
ity adhidaivatam

ChUpBh_4,3.2 tathā yadā'pa ucchuṣyantyucchoṣamāpnuvanti tadā vāyumevāpiyanti /
vāyurhi yasmādevaitānagnyādyānmahābalānsaṃvṛṅkte /
ato vāyuḥ saṃvargaguṇa upāsya ityarthaḥ /
ityadhidaivataṃ devatāsu saṃvargadarśanamuktam //2 //
START ChUp 4,3.3
athādhyātmam |
prāṇo vāva samvargaḥ |
sa yadā svapiti prāṇam eva vāg apy eti |
prāṇaṃ cakṣuḥ |
prāṇaṃ śrotram |
prāṇaṃ manaḥ |
prāṇo hy evaitān sarvān saṃvṛṅkta iti

ChUpBh_4,3.3 athānantaramadhyātmamātmani saṃvargadarśanamidamucyate /
prāṇo mukhyovāva saṃvargaḥ /
sa puruṣo yadā yasminkāle svapiti prāṇameva vāgapyeti vāyumivāgniḥ prāṇaṃ cakṣuḥ prāṇaṃ śrotraṃ prāṇaṃ manaḥ prāṇo hi yasmādevaitānvāgādīnsarvānsaṃvṛṅkta iti //3 //
START ChUp 4,3.4
tau vā etau dvau samvargau |
vāyur eva deveṣu prāṇaḥ prāṇeṣu

ChUpBh_4,3.4 tau vā etau dvau saṃvargau saṃvarjanaguṇo vāyureva deveṣu saṃvargaḥ prāṇaḥ prāṇeṣu vāgādiṣu mukhyaḥ //4 //
START ChUp 4,3.5
atha ha śaunakaṃ ca kāpeyam abhipratāriṇaṃ ca kākṣaseniṃ pariviṣyamāṇau brahmacārī bibhikṣe |
tasmā u ha na dadatuḥ

ChUpBh_4,3.5 athaitayoḥ stutyarthamiyamākhyāyikā'rabhyate /
hetyaitihyārthaḥ /
śaunakaṃ ca śunakasyāpatyaṃ śonakaṃ kāpeyaṃ kapigotramabhipratāriṇaṃ ca nāmataḥ kakṣasenasyāpatyaṃ kākṣaseniṃ bhojanāyopaviṣṭau pariviṣyamāṇau sūpakārairbrahmacārī brahmavicchaṇḍo bibhikṣe bhikṣitavān /
brahmacāriṇo brahmavinmānitāṃ buddhvā taṃ jijñāsamānau tasmā u bhikṣāṃ na jajaturna dattavantau ha kimayaṃ bakṣyatīti //5 //
START ChUp 4,3.6
sa hovāca |
mahātmanaś caturo deva ekaḥ kaḥ sa jagāra bhuvanasya gopāḥ |
taṃ kāpeya nābhipaśyanti martyā abhipratārin bahudhā vasantam |
yasmai vā etad annaṃ tasmā etan na dattam iti

ChUpBh_4,3.6 sa hovāca brahmacārī mahātmanaścatura iti dvitīyābahuvacanam /
deva eko 'gnyādīnvāyurvāgādīnprāṇaḥ /
kaḥ sa prajāpatirjagāra grasitavān /
kaḥ sa jagāreti praśnameke /
bhuvanasya bhavantyasminbhūtānīti bhuvanaṃ bhūrādiḥ sarvo lokastasya gopā gopāyitā rakṣitā goptetyarthaḥ /
taṃ kaṃ prajāpatiṃ he kāpeya nābhipaśyanti na jānanti martyā maraṇadharmāṇo 'vivekino vā he 'bhipratārinbahudhādhyātmādhidaivatādhibhūtaprakārairvasantam /
yasmai vā etadahanyahanyannamadanāyā'hriyate saṃskriyate ca tasmai prajāpataya etadannaṃ na dattamiti //6 //
START ChUp 4,3.7
tad u ha śaunakaḥ kāpeyaḥ pratimanvānaḥ pratyeyāya |
ātmā devānāṃ janitā prajānāṃ hiraṅyadaṃṣṭro babhaso 'nasūriḥ |
mahāntam asya mahimānam āhur anadyamāno yad anannam atti |
iti vai vayam brahmacārin nedam upāsmahe dattāsmai bhikṣām iti

ChUpBh_4,3.7 tadu ha brahmacāriṇo vacanaṃ śaunakaḥ kāpeyaḥ pratimanvāno manasā'locayanbrahmacāriṇaṃ pratyeyāyā'jagāma /
gatvā cā'ha-yaṃ tvamavoco na paśyanti martyā iti taṃ vayaṃ paśyāmaḥ /
katham?ātmā sarvasya sthāvarajaṅgamasya /
kiñca devānāmagnyādīnāmātmani saṃhṛtya grasitvā punarjanitotpādayitā vāyurūpeṇādhidaivatamagnyādīnām /
adhyātmaṃ ca prāṇarūpeṇa vāgādīnāṃ prajānāṃ ca danitā /
atha vā'tmā devānāmagnivāgādīnāṃ janitā prajānāṃ sthāvarajaṅgamānām /
hiraṇyadaṃṣṭro 'bhagnadaṃṣṭra iti yāvat /
babhaso bhakṣaṇaśīlaḥ /
anasūriḥ sūrirmedhāvī na sūrirasūristatpratiṣedho 'nasūriḥ sūrirevetyarthaḥ /
mahāntamatipramāṇamaprameyamasya prajāpatermahimānaṃ vibhūtimāhurbrahmavidaḥ /
yasmātsvayamanyairanadyamāno 'bhakṣyamāṇo yadanannamagnivāgādidevatārūpamatti bhakṣayatīti /
vā iti nirarthakaḥ /
vayaṃ he brahmacārin, ā, idamevaṃ yathoktalakṣaṇaṃ brahma vayamā upāsmahe /
vayamiti vyavahitena sambandhaḥ /
anye na vayamidamupāsmahe /
kiṃ tarhi parameva brahmopāsmaha iti varṇayanti /
dattāsmai bhikṣāmityavocadbhṛtyān //7 //
START ChUp 4,3.8
tasmai u ha daduḥ |
te vā ete pañcānye pañcānye daśa santas tat kṛtam |
tasmāt sarvāsu dikṣv annam eva daśa kṛtam |
saiṣā virāḍ annādī |
tayedaṃ sarvaṃ dṛṣṭam |
sarvam asya idaṃ dṛṣṭaṃ bhavaty annādo bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda