છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.3

છુપ્ભ્_4,2.4,5 રૈક્વેદં ગવાં સહસ્રમયં નિષ્કો ઽયમશ્વતરીરથ ઇયં જાયાર્થં મમ દુહિતાઽનીતાયં ચ ગ્રામો યસ્મિન્નાઃસે તિષ્ઠસિ સ ચ ત્વદર્થે મયા કલ્પિતઃ તદેતત્સર્વમાદાયાનુશાધ્યેવ મા માં હે ભગવ ઇત્યુક્તસ્તસ્યા જાયાર્થમાનીતાયા રાજ્ઞો દુહિતુર્હૈવ મુખં દ્વારં વિદ્યાયા દાને તીર્થમુપોદ્ગૃહ્ણઞ્જાનન્નિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મચારી ધનદાયી મેધાવી શ્રોત્રિયઃ પ્રિયઃ ।
વિદ્યયા વા વિદ્યા પ્રાહ તાનિ તીર્થાનિ ષણ્મમ ॥
ઇતિ વિદ્યાયા વચનં વિજ્ઞાયતે હિ ।
એવં જાનન્નુપોદ્ગૃહ્ણન્નુવાચોક્તવાન્ ।
આજહારાઽહૃતવાન્ભવાન્યદિમા ગા યચ્ચાન્યદ્ધનં તત્સાધ્વિતિ વાક્યશેષઃ ।
શૂદ્રેતિ પૂર્વોક્તાનુકૃતિમાત્રં ન તુ કારણાન્તરાપેક્ષયા પૂર્વવત્ ।
અનેનૈવ મુખેન વિદ્યાગ્રહણતીર્થેનાઽલાપયિષ્યથા આલાપયસીતિ માં ભાષયસીત્યર્થઃ ।
તે હૈતે ગ્રામા રૈક્વપર્ણા નામ વિખ્યાતા મહાવૃષેષુ દેશેષુ યત્ર યેષુ ગ્રામેષૂવાસોષિતવાન્ રૈક્વસ્તાનસૌ ગ્રામાનદાદસ્મૈ રૈક્વાય રાજા ।
તસ્મૈ રાજ્ઞે ધનં દત્તવતે હ કિલોવાચ વિદ્યાં સ રૈક્વઃ ॥4-5 ॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,3.1
વાયુર્ વાવ સંવર્ગઃ ।
યદા વા અગ્નિર્ ઉદ્વાયતિ વાયુમ્ એવાપ્યેતિ ।
યદા સૂર્યો ઽસ્તમ્ એતિ વાયુમ્ એવાપ્યેતિ ।
યદા ચન્દ્રો ઽસ્તમ્ એતિ વાયુમ્ એવાપ્યેતિ

છુપ્ભ્_4,3.1 વાયુર્વાવ સંવર્ગો વાયુર્બાહ્યો વાવેત્યવધારણાર્થઃ ।
સંવર્ગઃ સંવર્જનાત્સંગ્રહણાત્સંગ્રસનાદ્વા સંવર્ગઃ ।
વક્ષ્યમાણા અગ્ન્યાદ્યા દેવતા આત્મભાવમાપાદયતીત્યતઃ સંવર્ગઃ ।
સવર્જવાખ્યો ગુણો ધ્યેયો વાયુવત્ ।
કૃતાયાન્તભર્વદૃષ્ટાન્તાત્ ।
કથં સંવર્ગત્ત્વં વાયોરિત્યાહ ।
યદા યસ્મિન્કાલે વા અગ્નિરુદ્વાયત્યુદ્વાસનં પ્રાપ્નોત્યુપશામ્યતિ તદાસાવગ્નિર્વાયુમેવાપ્યેતિ વાયુસ્વાભાવ્યમપિગચ્છતિ ।
તથા યદા સૂર્યો ઽસ્તમેતિ વાયુમેવાપ્યેતિ ।
યદા ચન્દ્રો ઽસ્તમેતિ વાયુમેવાપ્યેતિ ।
નનુ કથં સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ સ્વરૂપાવસ્થિતયોર્વાયાવપિગમનમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
અસ્તમને ઽદર્શનપ્રાપ્તેર્વાયુનિમિત્તત્વાત્ ।
વાયુના હ્યસ્તં નીયતે સૂર્યઃ ચલનસ્ય વાયુકાર્યત્વાત્ ।
અથવા પ્રલયે સૂર્યાચન્દ્રમસોઃ સ્વરૂપભ્રંશે તેજોરૂપયોર્વાયાવેવાપિગમનં સ્યાત્ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,3.2
યદાપ ઉચ્છુષ્યન્તિ વાયુમ્ એવાપિયન્તિ ।
વાયુર્ હ્ય્ એવૈતાન્ સર્વાન્ સંવૃઙ્ક્તે ।
ઇત્ય્ અધિદૈવતમ્

છુપ્ભ્_4,3.2 તથા યદાઽપ ઉચ્છુષ્યન્ત્યુચ્છોષમાપ્નુવન્તિ તદા વાયુમેવાપિયન્તિ ।
વાયુર્હિ યસ્માદેવૈતાનગ્ન્યાદ્યાન્મહાબલાન્સંવૃઙ્ક્તે ।
અતો વાયુઃ સંવર્ગગુણ ઉપાસ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઇત્યધિદૈવતં દેવતાસુ સંવર્ગદર્શનમુક્તમ્ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,3.3
અથાધ્યાત્મમ્ ।
પ્રાણો વાવ સમ્વર્ગઃ ।
સ યદા સ્વપિતિ પ્રાણમ્ એવ વાગ્ અપ્ય્ એતિ ।
પ્રાણં ચક્ષુઃ ।
પ્રાણં શ્રોત્રમ્ ।
પ્રાણં મનઃ ।
પ્રાણો હ્ય્ એવૈતાન્ સર્વાન્ સંવૃઙ્ક્ત ઇતિ

છુપ્ભ્_4,3.3 અથાનન્તરમધ્યાત્મમાત્મનિ સંવર્ગદર્શનમિદમુચ્યતે ।
પ્રાણો મુખ્યોવાવ સંવર્ગઃ ।
સ પુરુષો યદા યસ્મિન્કાલે સ્વપિતિ પ્રાણમેવ વાગપ્યેતિ વાયુમિવાગ્નિઃ પ્રાણં ચક્ષુઃ પ્રાણં શ્રોત્રં પ્રાણં મનઃ પ્રાણો હિ યસ્માદેવૈતાન્વાગાદીન્સર્વાન્સંવૃઙ્ક્ત ઇતિ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,3.4
તૌ વા એતૌ દ્વૌ સમ્વર્ગૌ ।
વાયુર્ એવ દેવેષુ પ્રાણઃ પ્રાણેષુ

છુપ્ભ્_4,3.4 તૌ વા એતૌ દ્વૌ સંવર્ગૌ સંવર્જનગુણો વાયુરેવ દેવેષુ સંવર્ગઃ પ્રાણઃ પ્રાણેષુ વાગાદિષુ મુખ્યઃ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,3.5
અથ હ શૌનકં ચ કાપેયમ્ અભિપ્રતારિણં ચ કાક્ષસેનિં પરિવિષ્યમાણૌ બ્રહ્મચારી બિભિક્ષે ।
તસ્મા ઉ હ ન દદતુઃ

છુપ્ભ્_4,3.5 અથૈતયોઃ સ્તુત્યર્થમિયમાખ્યાયિકાઽરભ્યતે ।
હેત્યૈતિહ્યાર્થઃ ।
શૌનકં ચ શુનકસ્યાપત્યં શોનકં કાપેયં કપિગોત્રમભિપ્રતારિણં ચ નામતઃ કક્ષસેનસ્યાપત્યં કાક્ષસેનિં ભોજનાયોપવિષ્ટૌ પરિવિષ્યમાણૌ સૂપકારૈર્બ્રહ્મચારી બ્રહ્મવિચ્છણ્ડો બિભિક્ષે ભિક્ષિતવાન્ ।
બ્રહ્મચારિણો બ્રહ્મવિન્માનિતાં બુદ્ધ્વા તં જિજ્ઞાસમાનૌ તસ્મા ઉ ભિક્ષાં ન જજતુર્ન દત્તવન્તૌ હ કિમયં બક્ષ્યતીતિ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,3.6
સ હોવાચ ।
મહાત્મનશ્ ચતુરો દેવ એકઃ કઃ સ જગાર ભુવનસ્ય ગોપાઃ ।
તં કાપેય નાભિપશ્યન્તિ મર્ત્યા અભિપ્રતારિન્ બહુધા વસન્તમ્ ।
યસ્મૈ વા એતદ્ અન્નં તસ્મા એતન્ ન દત્તમ્ ઇતિ

છુપ્ભ્_4,3.6 સ હોવાચ બ્રહ્મચારી મહાત્મનશ્ચતુર ઇતિ દ્વિતીયાબહુવચનમ્ ।
દેવ એકો ઽગ્ન્યાદીન્વાયુર્વાગાદીન્પ્રાણઃ ।
કઃ સ પ્રજાપતિર્જગાર ગ્રસિતવાન્ ।
કઃ સ જગારેતિ પ્રશ્નમેકે ।
ભુવનસ્ય ભવન્ત્યસ્મિન્ભૂતાનીતિ ભુવનં ભૂરાદિઃ સર્વો લોકસ્તસ્ય ગોપા ગોપાયિતા રક્ષિતા ગોપ્તેત્યર્થઃ ।
તં કં પ્રજાપતિં હે કાપેય નાભિપશ્યન્તિ ન જાનન્તિ મર્ત્યા મરણધર્માણો ઽવિવેકિનો વા હે ઽભિપ્રતારિન્બહુધાધ્યાત્માધિદૈવતાધિભૂતપ્રકારૈર્વસન્તમ્ ।
યસ્મૈ વા એતદહન્યહન્યન્નમદનાયાઽહ્રિયતે સંસ્ક્રિયતે ચ તસ્મૈ પ્રજાપતય એતદન્નં ન દત્તમિતિ ॥6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,3.7
તદ્ ઉ હ શૌનકઃ કાપેયઃ પ્રતિમન્વાનઃ પ્રત્યેયાય ।
આત્મા દેવાનાં જનિતા પ્રજાનાં હિરઙ્યદંષ્ટ્રો બભસો ઽનસૂરિઃ ।
મહાન્તમ્ અસ્ય મહિમાનમ્ આહુર્ અનદ્યમાનો યદ્ અનન્નમ્ અત્તિ ।
ઇતિ વૈ વયમ્ બ્રહ્મચારિન્ નેદમ્ ઉપાસ્મહે દત્તાસ્મૈ ભિક્ષામ્ ઇતિ

છુપ્ભ્_4,3.7 તદુ હ બ્રહ્મચારિણો વચનં શૌનકઃ કાપેયઃ પ્રતિમન્વાનો મનસાઽલોચયન્બ્રહ્મચારિણં પ્રત્યેયાયાઽજગામ ।
ગત્વા ચાઽહ-યં ત્વમવોચો ન પશ્યન્તિ મર્ત્યા ઇતિ તં વયં પશ્યામઃ ।
કથમ્?આત્મા સર્વસ્ય સ્થાવરજઙ્ગમસ્ય ।
કિઞ્ચ દેવાનામગ્ન્યાદીનામાત્મનિ સંહૃત્ય ગ્રસિત્વા પુનર્જનિતોત્પાદયિતા વાયુરૂપેણાધિદૈવતમગ્ન્યાદીનામ્ ।
અધ્યાત્મં ચ પ્રાણરૂપેણ વાગાદીનાં પ્રજાનાં ચ દનિતા ।
અથ વાઽત્મા દેવાનામગ્નિવાગાદીનાં જનિતા પ્રજાનાં સ્થાવરજઙ્ગમાનામ્ ।
હિરણ્યદંષ્ટ્રો ઽભગ્નદંષ્ટ્ર ઇતિ યાવત્ ।
બભસો ભક્ષણશીલઃ ।
અનસૂરિઃ સૂરિર્મેધાવી ન સૂરિરસૂરિસ્તત્પ્રતિષેધો ઽનસૂરિઃ સૂરિરેવેત્યર્થઃ ।
મહાન્તમતિપ્રમાણમપ્રમેયમસ્ય પ્રજાપતેર્મહિમાનં વિભૂતિમાહુર્બ્રહ્મવિદઃ ।
યસ્માત્સ્વયમન્યૈરનદ્યમાનો ઽભક્ષ્યમાણો યદનન્નમગ્નિવાગાદિદેવતારૂપમત્તિ ભક્ષયતીતિ ।
વા ઇતિ નિરર્થકઃ ।
વયં હે બ્રહ્મચારિન્, આ, ઇદમેવં યથોક્તલક્ષણં બ્રહ્મ વયમા ઉપાસ્મહે ।
વયમિતિ વ્યવહિતેન સમ્બન્ધઃ ।
અન્યે ન વયમિદમુપાસ્મહે ।
કિં તર્હિ પરમેવ બ્રહ્મોપાસ્મહ ઇતિ વર્ણયન્તિ ।
દત્તાસ્મૈ ભિક્ષામિત્યવોચદ્ભૃત્યાન્ ॥7 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,3.8
તસ્મૈ ઉ હ દદુઃ ।
તે વા એતે પઞ્ચાન્યે પઞ્ચાન્યે દશ સન્તસ્ તત્ કૃતમ્ ।
તસ્માત્ સર્વાસુ દિક્ષ્વ્ અન્નમ્ એવ દશ કૃતમ્ ।
સૈષા વિરાડ્ અન્નાદી ।
તયેદં સર્વં દૃષ્ટમ્ ।
સર્વમ્ અસ્ય ઇદં દૃષ્ટં ભવત્ય્ અન્નાદો ભવતિ ય એવં વેદ ય એવં વેદ