Chandogya Upanishad (with commentary) · Chapter 4.16
ChUpBh_4,15.5 athedānīṃ yathoktabrahmavido gatirucyate /
yadyadi u caivāsminnevaṃvidi śavyaṃ śavakarma mṛte kurvanti yadi ca na kurvanti ṛtvijaḥ sarvathāpyevaṃvittena śavakarmaṇākṛtenāpi pratibaddho na brahma[dmaṭaprāpnoti /
na ca kṛtena śavakarmaṇāsya kaścanābhyadhiko lokaḥ /
"na karmaṇā vardhate no kanīyān"iti śrutyantarāt /
śavakarmaṇyanādaraṃ darśayanvidyāṃ stauti na punaḥ śavakarmaivaṃvido na kartavyamiti /
akriyamāṇe hi śavakarmaṇi karmaṇā phalārambhe pratibandhaḥ kaścidanumīyate 'nyatra /
yata iha vidyāphalārambhakāle śavakarma syādvā na veti vidyāvato 'pratibandhena phalārambhaṃ darśayati /
ye sukhākāśamakṣisthaṃ saṃyadvāmo vāmanīrbhāmanīrityevaṅguṇamupāsate prāṇasahitāmagnividyāṃ ca teṣāmanyatkarma bhavatu mā vā bhūtsarvathāpi te 'rciṣamevābhisambhavantyarcirabhimāninīṃ devatāmabhisambhavanti pratipadyanta ityarthaḥ /
arciṣo 'rcirdevatāyā aharaharabhimāninīṃ devatāmahna āpūryamāṇapakṣaṃ śuklapakṣadevatāmāpūryamāṇapakṣādyānṣaṇmāsānudaṅṅuttarāṃ diśameti savitā tānmāsānuttarāyaṇadevatāṃ tebhyo māsebhyaḥ saṃvatsaraṃ saṃvatsaradevatāṃ tataḥ saṃvatsarādādidityamādityāccandramasaṃ candramaso vidyutaṃ tattatrasthāṃstānpuruṣaḥ kaścidbrahmalokādetyāmānavo mānavyāṃ sṛṣṭau bhavo mānavo na mānavo 'mānavaḥ sa puruṣa enānbrahma satyalokasthaṃ gamayati gantṛgantavyagamayitṛtvavyapadeśebhyaḥ /
sanmātrabrahmaprāptau tadanupapatteḥ /
brahmaiva sanbrahmāpyetīti hi tatra vaktuṃ nyāyyam /
sarvabhedanirāsena sanmātrapratipattiṃ vakṣyati /
na cādṛṣṭo mārgo 'gamanāyopatiṣṭhate /
"sa enamavidito na bhunakti"iti śrutyantarāt /
eṣa devapathaḥ devairarcirādibhiḥ gamayitṛtvenādhikṛtaiḥ upalakṣitaḥ panthā devapatha ucyate /
brahma gantavyaṃ tena copalakṣita iti brahmapathaḥ /
etena pratipadyamānā gacchanto brahmemaṃ mānavaṃ manusambandhinaṃ manoḥ sṛṣṭilakṣaṇamāvata nā'vartanta āvartante 'smiñjananamaraṇaprabandhacakrārūḍhā ghaṭīyantravatpunaḥ punarityārvatastaṃ na pratipadyante /
nāvartante nā'vartante iti dviruktiḥ saphalāyā vidyāyāḥ parisamāptipradarśanārthā //5//
iti cchāndogyopaniṣadi caturthādhyāyasya pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ
=======================================================================
START ChUp 4,16.1
eṣa ha vai yajño yo 'yaṃ pavate |
eṣa ha yann idaṃ sarvaṃ punāti |
yad eṣa yann idaṃ sarvaṃ punāti |
tasmād eṣa eva yajñaḥ |
tasya manaś ca vāk ca vartanī
ChUpBh_4,16.1 rahasyaprakaraṇe prasaṅgādāraṇyakatvasāmānyācca yajñe kṣata utpanne vyāhṛtayaḥ prāyaścittārthā vidhātavyāstadabhijñasya cartvijo brahmaṇo maunamityata idamārabhyate-eṣa ha vā eṣa vāyuryo 'yaṃ pavate 'yaṃ yajñaḥ /
ha vā iti prasiddhārthāvadyotakau nipātau /
vāyupratiṣṭho hi yajñaḥ prasiddhaḥ śrutiṣu /
"svāhā vātedhāḥ /
" "ayaṃ vai yajño yo 'yaṃ pavate"ityādiśrutibhyaḥ /
vāta eva hi calanātmavatvātkriyāsamavāyī /
"vāta eva yajñasyā'rambhako vātaḥ pratiṣṭhā"iti ca śravaṇāt /
eṣa ha yangacchaṃścalannidaṃ sarvaṃ jagatpunāti pāvayati śodhayati /
na hyacalataḥ śuddhirasti /
doṣanirasanaṃ calato hi dṛṣṭaṃ na sthirasya /
yadyasmācca yannaṣa idaṃ sarvaṃ punāti tasmādeṣa eva yajño yatpunātīti /
tasyāsyaivaṃ viśiṣṭasya yajñasya vākca mantroccāraṇe vyāpṛtā /
manaśca yathābhūtārthajñāne vyāpṛtam /
te ete vāṅmanase vartanī mārgau yābhyāṃ yajñastāyamānaḥ pravartate te vartanī /
prāṇāpānaparicalanavatyā hi"vācaścittasya cottarottarakramo yadyajñaḥ"iti hi śrutyantaram /
ato vāṅmanasābhyāṃ yajño vartata iti vāṅmanase vartanī ucyete yajñasya //1//
START ChUp 4,16.2-3
tayor anyatarāṃ manasā saṃskaroti brahmā |
vācā hotādhvaryur udgātānyatarām |
sa yatropākṛte prātaranuvāke purā paridhānīyāyā brahmā vyavavadati
anyatarām eva vartanīṃ saṃskaroti |
hīyate 'nyatarā |
sa yathaikapād vrajan ratho vaikena cakreṇa vartamāno riṣyaty evam asya yajño riṣyati |
yajñaṃ riṣyantaṃ yajamāno 'nu riṣyati |
sa iṣṭvā pāpīyān bhavati
ChUpBh_4,16.3 tayorvartanyoranyatarāṃ vartanīṃ manasā vivekajñānavatā saṃskaroti brahmartvigvācā vartanyā hotādhvaryurudgātetyete trayo 'pyṛtvijo 'nyatarāṃ vāglakṣaṇāṃ vartanīṃ vācaiva saṃskurvanti /
tatraivaṃ sati vāṅmanase vartanī saṃskārye yajñe /
atha sa brahmā yatra yasminkāla upākṛte prārabdhe prātaranuvāke śasre purā pūrvaṃ paridhānīyāyā ṛco brahmaitasminnantare kāle vyavavadati maunaṃ parityajati yadi tadānyatarāmeva vā#agvartanīṃ saṃskaroti brahmaṇāsaṃskriyamāṇā manovartanī hīyate vinaśyati cchidrībhavatyanyatarā /
sa yajño vāgvartanyaivānyatarayā vartitumaśaknuvanriṣyati /
kathamivetyāha /
sa yathaikapātpuruṣo brajangacchannadhvānaṃ riṣyati, ratho vaikena cakreṇa vartamāno gacchanriṣyatyevamasya yajamānasya kubrahmaṇā yajño riṣyati vinaśyati /
yajñaṃ riṣyantaṃ yajamāno 'riṣyati /
yajñaprāṇo hi yajamānaḥ /
ato yukto yajñareṣe reṣastasya /
sa taṃ yajñamiṣṭvā tādṛśaṃ pāpīyānpāpataro bhavati //2-3 //
START ChUp 4,16.4-5
atha yatra upākṛte prātaranuvāke na purā paridhānīyāyā brahmā vyavavadaty ubhe eva vartanī saṃskurvanti |
na hīyate 'nyatarā
sa yathobhayapād vrajan ratho vobhābhyāṃ cakrābhyāṃ vartamānaḥ pratitiṣṭhaty evam asya yajñaḥ pratitiṣṭhati yajñaṃ pratitiṣṭhantaṃ yajamāno 'nu pratitiṣṭhati |
sa iṣṭvā śreyān bhavati
Original text: Chāndogyopaniṣad with the commentary ascribed to Śaṃkara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0