છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.16

છુપ્ભ્_4,15.5 અથેદાનીં યથોક્તબ્રહ્મવિદો ગતિરુચ્યતે ।
યદ્યદિ ઉ ચૈવાસ્મિન્નેવંવિદિ શવ્યં શવકર્મ મૃતે કુર્વન્તિ યદિ ચ ન કુર્વન્તિ ઋત્વિજઃ સર્વથાપ્યેવંવિત્તેન શવકર્મણાકૃતેનાપિ પ્રતિબદ્ધો ન બ્રહ્મ[દ્મટપ્રાપ્નોતિ ।
ન ચ કૃતેન શવકર્મણાસ્ય કશ્ચનાભ્યધિકો લોકઃ ।
"ન કર્મણા વર્ધતે નો કનીયાન્"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
શવકર્મણ્યનાદરં દર્શયન્વિદ્યાં સ્તૌતિ ન પુનઃ શવકર્મૈવંવિદો ન કર્તવ્યમિતિ ।
અક્રિયમાણે હિ શવકર્મણિ કર્મણા ફલારમ્ભે પ્રતિબન્ધઃ કશ્ચિદનુમીયતે ઽન્યત્ર ।
યત ઇહ વિદ્યાફલારમ્ભકાલે શવકર્મ સ્યાદ્વા ન વેતિ વિદ્યાવતો ઽપ્રતિબન્ધેન ફલારમ્ભં દર્શયતિ ।
યે સુખાકાશમક્ષિસ્થં સંયદ્વામો વામનીર્ભામનીરિત્યેવઙ્ગુણમુપાસતે પ્રાણસહિતામગ્નિવિદ્યાં ચ તેષામન્યત્કર્મ ભવતુ મા વા ભૂત્સર્વથાપિ તે ઽર્ચિષમેવાભિસમ્ભવન્ત્યર્ચિરભિમાનિનીં દેવતામભિસમ્ભવન્તિ પ્રતિપદ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
અર્ચિષો ઽર્ચિર્દેવતાયા અહરહરભિમાનિનીં દેવતામહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષં શુક્લપક્ષદેવતામાપૂર્યમાણપક્ષાદ્યાન્ષણ્માસાનુદઙ્ઙુત્તરાં દિશમેતિ સવિતા તાન્માસાનુત્તરાયણદેવતાં તેભ્યો માસેભ્યઃ સંવત્સરં સંવત્સરદેવતાં તતઃ સંવત્સરાદાદિદિત્યમાદિત્યાચ્ચન્દ્રમસં ચન્દ્રમસો વિદ્યુતં તત્તત્રસ્થાંસ્તાન્પુરુષઃ કશ્ચિદ્બ્રહ્મલોકાદેત્યામાનવો માનવ્યાં સૃષ્ટૌ ભવો માનવો ન માનવો ઽમાનવઃ સ પુરુષ એનાન્બ્રહ્મ સત્યલોકસ્થં ગમયતિ ગન્તૃગન્તવ્યગમયિતૃત્વવ્યપદેશેભ્યઃ ।
સન્માત્રબ્રહ્મપ્રાપ્તૌ તદનુપપત્તેઃ ।
બ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેતીતિ હિ તત્ર વક્તું ન્યાય્યમ્ ।
સર્વભેદનિરાસેન સન્માત્રપ્રતિપત્તિં વક્ષ્યતિ ।
ન ચાદૃષ્ટો માર્ગો ઽગમનાયોપતિષ્ઠતે ।
"સ એનમવિદિતો ન ભુનક્તિ"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
એષ દેવપથઃ દેવૈરર્ચિરાદિભિઃ ગમયિતૃત્વેનાધિકૃતૈઃ ઉપલક્ષિતઃ પન્થા દેવપથ ઉચ્યતે ।
બ્રહ્મ ગન્તવ્યં તેન ચોપલક્ષિત ઇતિ બ્રહ્મપથઃ ।
એતેન પ્રતિપદ્યમાના ગચ્છન્તો બ્રહ્મેમં માનવં મનુસમ્બન્ધિનં મનોઃ સૃષ્ટિલક્ષણમાવત નાઽવર્તન્ત આવર્તન્તે ઽસ્મિઞ્જનનમરણપ્રબન્ધચક્રારૂઢા ઘટીયન્ત્રવત્પુનઃ પુનરિત્યાર્વતસ્તં ન પ્રતિપદ્યન્તે ।
નાવર્તન્તે નાઽવર્તન્તે ઇતિ દ્વિરુક્તિઃ સફલાયા વિદ્યાયાઃ પરિસમાપ્તિપ્રદર્શનાર્થા ॥5॥
ઇતિ ચ્છાન્દોગ્યોપનિષદિ ચતુર્થાધ્યાયસ્ય પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,16.1
એષ હ વૈ યજ્ઞો યો ઽયં પવતે ।
એષ હ યન્ન્ ઇદં સર્વં પુનાતિ ।
યદ્ એષ યન્ન્ ઇદં સર્વં પુનાતિ ।
તસ્માદ્ એષ એવ યજ્ઞઃ ।
તસ્ય મનશ્ ચ વાક્ ચ વર્તની

છુપ્ભ્_4,16.1 રહસ્યપ્રકરણે પ્રસઙ્ગાદારણ્યકત્વસામાન્યાચ્ચ યજ્ઞે ક્ષત ઉત્પન્ને વ્યાહૃતયઃ પ્રાયશ્ચિત્તાર્થા વિધાતવ્યાસ્તદભિજ્ઞસ્ય ચર્ત્વિજો બ્રહ્મણો મૌનમિત્યત ઇદમારભ્યતે-એષ હ વા એષ વાયુર્યો ઽયં પવતે ઽયં યજ્ઞઃ ।
હ વા ઇતિ પ્રસિદ્ધાર્થાવદ્યોતકૌ નિપાતૌ ।
વાયુપ્રતિષ્ઠો હિ યજ્ઞઃ પ્રસિદ્ધઃ શ્રુતિષુ ।
"સ્વાહા વાતેધાઃ ।
" "અયં વૈ યજ્ઞો યો ઽયં પવતે"ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
વાત એવ હિ ચલનાત્મવત્વાત્ક્રિયાસમવાયી ।
"વાત એવ યજ્ઞસ્યાઽરમ્ભકો વાતઃ પ્રતિષ્ઠા"ઇતિ ચ શ્રવણાત્ ।
એષ હ યન્ગચ્છંશ્ચલન્નિદં સર્વં જગત્પુનાતિ પાવયતિ શોધયતિ ।
ન હ્યચલતઃ શુદ્ધિરસ્તિ ।
દોષનિરસનં ચલતો હિ દૃષ્ટં ન સ્થિરસ્ય ।
યદ્યસ્માચ્ચ યન્નષ ઇદં સર્વં પુનાતિ તસ્માદેષ એવ યજ્ઞો યત્પુનાતીતિ ।
તસ્યાસ્યૈવં વિશિષ્ટસ્ય યજ્ઞસ્ય વાક્ચ મન્ત્રોચ્ચારણે વ્યાપૃતા ।
મનશ્ચ યથાભૂતાર્થજ્ઞાને વ્યાપૃતમ્ ।
તે એતે વાઙ્મનસે વર્તની માર્ગૌ યાભ્યાં યજ્ઞસ્તાયમાનઃ પ્રવર્તતે તે વર્તની ।
પ્રાણાપાનપરિચલનવત્યા હિ"વાચશ્ચિત્તસ્ય ચોત્તરોત્તરક્રમો યદ્યજ્ઞઃ"ઇતિ હિ શ્રુત્યન્તરમ્ ।
અતો વાઙ્મનસાભ્યાં યજ્ઞો વર્તત ઇતિ વાઙ્મનસે વર્તની ઉચ્યેતે યજ્ઞસ્ય ॥1॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,16.2-3
તયોર્ અન્યતરાં મનસા સંસ્કરોતિ બ્રહ્મા ।
વાચા હોતાધ્વર્યુર્ ઉદ્ગાતાન્યતરામ્ ।
સ યત્રોપાકૃતે પ્રાતરનુવાકે પુરા પરિધાનીયાયા બ્રહ્મા વ્યવવદતિ

અન્યતરામ્ એવ વર્તનીં સંસ્કરોતિ ।
હીયતે ઽન્યતરા ।
સ યથૈકપાદ્ વ્રજન્ રથો વૈકેન ચક્રેણ વર્તમાનો રિષ્યત્ય્ એવમ્ અસ્ય યજ્ઞો રિષ્યતિ ।
યજ્ઞં રિષ્યન્તં યજમાનો ઽનુ રિષ્યતિ ।
સ ઇષ્ટ્વા પાપીયાન્ ભવતિ

છુપ્ભ્_4,16.3 તયોર્વર્તન્યોરન્યતરાં વર્તનીં મનસા વિવેકજ્ઞાનવતા સંસ્કરોતિ બ્રહ્મર્ત્વિગ્વાચા વર્તન્યા હોતાધ્વર્યુરુદ્ગાતેત્યેતે ત્રયો ઽપ્યૃત્વિજો ઽન્યતરાં વાગ્લક્ષણાં વર્તનીં વાચૈવ સંસ્કુર્વન્તિ ।
તત્રૈવં સતિ વાઙ્મનસે વર્તની સંસ્કાર્યે યજ્ઞે ।
અથ સ બ્રહ્મા યત્ર યસ્મિન્કાલ ઉપાકૃતે પ્રારબ્ધે પ્રાતરનુવાકે શસ્રે પુરા પૂર્વં પરિધાનીયાયા ઋચો બ્રહ્મૈતસ્મિન્નન્તરે કાલે વ્યવવદતિ મૌનં પરિત્યજતિ યદિ તદાન્યતરામેવ વા#અગ્વર્તનીં સંસ્કરોતિ બ્રહ્મણાસંસ્ક્રિયમાણા મનોવર્તની હીયતે વિનશ્યતિ ચ્છિદ્રીભવત્યન્યતરા ।
સ યજ્ઞો વાગ્વર્તન્યૈવાન્યતરયા વર્તિતુમશક્નુવન્રિષ્યતિ ।
કથમિવેત્યાહ ।
સ યથૈકપાત્પુરુષો બ્રજન્ગચ્છન્નધ્વાનં રિષ્યતિ, રથો વૈકેન ચક્રેણ વર્તમાનો ગચ્છન્રિષ્યત્યેવમસ્ય યજમાનસ્ય કુબ્રહ્મણા યજ્ઞો રિષ્યતિ વિનશ્યતિ ।
યજ્ઞં રિષ્યન્તં યજમાનો ઽરિષ્યતિ ।
યજ્ઞપ્રાણો હિ યજમાનઃ ।
અતો યુક્તો યજ્ઞરેષે રેષસ્તસ્ય ।
સ તં યજ્ઞમિષ્ટ્વા તાદૃશં પાપીયાન્પાપતરો ભવતિ ॥2-3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 4,16.4-5
અથ યત્ર ઉપાકૃતે પ્રાતરનુવાકે ન પુરા પરિધાનીયાયા બ્રહ્મા વ્યવવદત્ય્ ઉભે એવ વર્તની સંસ્કુર્વન્તિ ।
ન હીયતે ઽન્યતરા

સ યથોભયપાદ્ વ્રજન્ રથો વોભાભ્યાં ચક્રાભ્યાં વર્તમાનઃ પ્રતિતિષ્ઠત્ય્ એવમ્ અસ્ય યજ્ઞઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ યજ્ઞં પ્રતિતિષ્ઠન્તં યજમાનો ઽનુ પ્રતિતિષ્ઠતિ ।
સ ઇષ્ટ્વા શ્રેયાન્ ભવતિ