Language

ENहिગુ
Scripture Library

Chandogya Upanishad (with commentary) · Chapter 3.19

3.19.1

ChUpBh_3,18.4,5,6 tathā prāṇa eva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ /
sa vāyunā gandhāya bhāti ca tapati ca /
tatā cakṣurādityena rūpagrahaṇāya śrotraṃ digbhiḥ śabdagrahaṇāya /
vidyāphalaṃ samānaṃ sarvatra brahmasampattiradṛṣṭaṃ phalaṃ ya evaṃ veda /
dviruktirdarśanasamāptyarthā //4-6 //
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasyāṣṭādaśaḥ khaṇḍaḥ
=======================================================================
START ChUp 3,19.1
ādityo brahmety ādeśaḥ |
tasyopavyākhyānam |
asad evedam agra āsīt |
tat sad āsīt |
tat samabhavat |
tad āṇḍaṃ niravartata |
tat saṃvatsarasya mātrām aśayata |
tan nirabhidyata |
te āṇḍakapāle rajataṃ ca suvarṇaṃ cābhavatām

3.19.2

ChUpBh_3,19.1 ādityo brahmaṇaḥ pāda ukta iti tasminsakalabrahmadṛṣṭyarthamidamārabhyate-ādityo brahmetyādeśa upadeśastasyopavyākhyānaṃ kriyate stutyartham /
asadavyakṛtanāmarūpamidaṃ jagadaśeṣamagre prāgavasthāyāmutpatterāsīnna tvasadeva /
kathamasataḥ sajjāyetetyasatkāryatvasya pratiṣedhāt /
nanvihāsadeveti vidhānādvikalpaḥ syāt /
na, kriyāsviva vastuni vikalpānupapatteḥ /
kathaṃ tarhīdamasadeveti /
nanvavocāmāvyākṛtanāmarūpatvādasadivāsaditi /
nanvevaśabdo 'vadhāraṇārthaḥ /
satyamevaṃ, na tu sattvābhāvamavadhārayati /
kiṃ tarhi?vyākṛtanāmarūpābhāvamavadhārayati nāmarūpavyākṛtaviṣaye sacchabdaprayogo dṛṣṭaḥ /
tacca nāmarūpavyākaraṇamādityāyattaṃ prāyaśo jagataḥ tadabhāve hyandhaṃ tama idaṃ na prajñāyeta kiñcanetyatastatstutipare vākye sadapīdaṃ rājñaḥ kulaṃ sarvaguṇasampanne pūrṇavarmaṇi rājanyasatīti tadvat /
na ca sattvamasattvaṃ veha jagataḥ pratipipādayiṣitamādityo brahmetyādeśaparatvāt /
upasaṃhariṣyatyanta ādityaṃ brahmetyupāsta iti /
tatsadāsīttadasacchabdavācyaṃ prāgutpatteḥ stimitamanispandamasadiva satkāryābhimukhamīṣadupajātapravṛtti sadāsīttato labdhaparispandaṃ tatsamabhavadalpataranāmarūpavyākaraṇenāṅkurībhūtami va bījam /
tato 'pi krameṇa sthūlībhavattadadbhya āṇḍaṃ samavartata saṃvṛttam /
āṇḍamiti dairdhyaṃ chāndasam /
tadaṇḍaṃ saṃvatsarasya kālasya prasiddhasya mātrāṃ parimāṇamabhinnasvarūpamevāśayata sthitaṃ babhūva /
tattataḥ saṃvatsaraparimāṇātkālādūrdhvaṃ nirabhidyata nirbhinnaṃ vayasāmivāṇḍam /
tasya nirbhinnasyāṇḍasya kapāle dve rajataṃ ca suvarṇaṃ cābhavatāṃ saṃvṛtte //1 //
START ChUp 3,19.2
tad yad rajataṃ seyaṃ pṛthivī |
yat suvarṇaṃ sā dyauḥ |
yaj jarāyu te parvatāḥ |
yad ulbaṃ (sa) samegho nīhāraḥ |
yā dhamanayas tā nadyaḥ |
yad vāsteyam udakaṃ sa samudraḥ

3.19.3

ChUpBh_3,19.2 tattayoḥ kapālayoryadrajataṃ kapālamāsītseyaṃ pṛthivī pṛthivyupalakṣitamadho 'ṇḍakapālamityarthaḥ /
yatsuvarṇaṃ kapālaṃ sā dyaurdyulokopalakṣitamūrdhvaṃ kapālamityarthaḥ /
yajjarāyu garbhapariveṣṭanaṃ sthūlamaṇḍasya dviśakalībhāvakāla āsītte parvatā babhūvuḥ /
yadulvaṃ sūkṣmaṃ garbhapariveṣṭanaṃ tatsaha medyaiḥ samegho nīhāro 'vaśyāyo babhūvetyarthaḥ /
yā garbhasya jātasya dehe dhamanayaḥ śirāstā nadyo babhūvuḥ /
yattasya bastau bhavaṃ vāsteyamudakaṃ sa samudraḥ //2 //
START ChUp 3,19.3
atha yat tad ajāyata so 'sāv ādityaḥ |
taṃ jāyamānaṃ ghoṣā ulūlavo 'nūdatiṣṭhant sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmāḥ |
tasmāt tasyodayaṃ prati pratyāyanaṃ prati ghoṣā ulūlavo 'nūttiṣṭhanti sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmāḥ

3.19.4

ChUpBh_3,19.3 atha yattadajāyata garbharūpaṃ tasminnaṇḍe so 'sāvādityastamādityaṃ jāyamānaṃ ghoṣāḥ śabdā ulūlava urūravo vistīrṇaravā udatiṣṭhannutthitavanta īśvarasyeveha prathamaputrajanmani sarvāṇi ca sthāvarajaṅgamāni bhūtāni sarve ca teṣāṃ bhūtānāṃ kāmāḥ kāmyanta iti viṣayāḥ strīvasrānnādayaḥ /
yasmādādityajanmanimittā bhūtakāmotpattistasmādadyatve 'pi tasyā'dityasyodayaṃ prati pratyāyanaṃ pratyastagamanaṃ ca pratyathavā punaḥ punaḥ pratyāgamanaṃ pratyāyanaṃ tatprati tannimittīkṛtyetyarthaḥ /
sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmā ghoṣā ulūlavaścānūttiṣṭhanti /
prasiddhaṃ hyetadudayādau savituḥ //3 //
START ChUp 3,19.4
sa ya etam evaṃ vidvān ādityaṃ brahmety upāste |
abhyāśo ha yad enaṃ sādhavo ghoṣā ā ca gaccheyur upa ca nimreḍeran nimreḍeran

Original text: Chāndogyopaniṣad with the commentary ascribed to Śaṃkara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc