છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.19

છુપ્ભ્_3,18.4,5,6 તથા પ્રાણ એવ બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદઃ ।
સ વાયુના ગન્ધાય ભાતિ ચ તપતિ ચ ।
તતા ચક્ષુરાદિત્યેન રૂપગ્રહણાય શ્રોત્રં દિગ્ભિઃ શબ્દગ્રહણાય ।
વિદ્યાફલં સમાનં સર્વત્ર બ્રહ્મસમ્પત્તિરદૃષ્ટં ફલં ય એવં વેદ ।
દ્વિરુક્તિર્દર્શનસમાપ્ત્યર્થા ॥4-6 ॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્યાષ્ટાદશઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,19.1
આદિત્યો બ્રહ્મેત્ય્ આદેશઃ ।
તસ્યોપવ્યાખ્યાનમ્ ।
અસદ્ એવેદમ્ અગ્ર આસીત્ ।
તત્ સદ્ આસીત્ ।
તત્ સમભવત્ ।
તદ્ આણ્ડં નિરવર્તત ।
તત્ સંવત્સરસ્ય માત્રામ્ અશયત ।
તન્ નિરભિદ્યત ।
તે આણ્ડકપાલે રજતં ચ સુવર્ણં ચાભવતામ્

છુપ્ભ્_3,19.1 આદિત્યો બ્રહ્મણઃ પાદ ઉક્ત ઇતિ તસ્મિન્સકલબ્રહ્મદૃષ્ટ્યર્થમિદમારભ્યતે-આદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદેશ ઉપદેશસ્તસ્યોપવ્યાખ્યાનં ક્રિયતે સ્તુત્યર્થમ્ ।
અસદવ્યકૃતનામરૂપમિદં જગદશેષમગ્રે પ્રાગવસ્થાયામુત્પત્તેરાસીન્ન ત્વસદેવ ।
કથમસતઃ સજ્જાયેતેત્યસત્કાર્યત્વસ્ય પ્રતિષેધાત્ ।
નન્વિહાસદેવેતિ વિધાનાદ્વિકલ્પઃ સ્યાત્ ।
ન, ક્રિયાસ્વિવ વસ્તુનિ વિકલ્પાનુપપત્તેઃ ।
કથં તર્હીદમસદેવેતિ ।
નન્વવોચામાવ્યાકૃતનામરૂપત્વાદસદિવાસદિતિ ।
નન્વેવશબ્દો ઽવધારણાર્થઃ ।
સત્યમેવં, ન તુ સત્ત્વાભાવમવધારયતિ ।
કિં તર્હિ?વ્યાકૃતનામરૂપાભાવમવધારયતિ નામરૂપવ્યાકૃતવિષયે સચ્છબ્દપ્રયોગો દૃષ્ટઃ ।
તચ્ચ નામરૂપવ્યાકરણમાદિત્યાયત્તં પ્રાયશો જગતઃ તદભાવે હ્યન્ધં તમ ઇદં ન પ્રજ્ઞાયેત કિઞ્ચનેત્યતસ્તત્સ્તુતિપરે વાક્યે સદપીદં રાજ્ઞઃ કુલં સર્વગુણસમ્પન્ને પૂર્ણવર્મણિ રાજન્યસતીતિ તદ્વત્ ।
ન ચ સત્ત્વમસત્ત્વં વેહ જગતઃ પ્રતિપિપાદયિષિતમાદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદેશપરત્વાત્ ।
ઉપસંહરિષ્યત્યન્ત આદિત્યં બ્રહ્મેત્યુપાસ્ત ઇતિ ।
તત્સદાસીત્તદસચ્છબ્દવાચ્યં પ્રાગુત્પત્તેઃ સ્તિમિતમનિસ્પન્દમસદિવ સત્કાર્યાભિમુખમીષદુપજાતપ્રવૃત્તિ સદાસીત્તતો લબ્ધપરિસ્પન્દં તત્સમભવદલ્પતરનામરૂપવ્યાકરણેનાઙ્કુરીભૂતમિ વ બીજમ્ ।
તતો ઽપિ ક્રમેણ સ્થૂલીભવત્તદદ્ભ્ય આણ્ડં સમવર્તત સંવૃત્તમ્ ।
આણ્ડમિતિ દૈર્ધ્યં છાન્દસમ્ ।
તદણ્ડં સંવત્સરસ્ય કાલસ્ય પ્રસિદ્ધસ્ય માત્રાં પરિમાણમભિન્નસ્વરૂપમેવાશયત સ્થિતં બભૂવ ।
તત્તતઃ સંવત્સરપરિમાણાત્કાલાદૂર્ધ્વં નિરભિદ્યત નિર્ભિન્નં વયસામિવાણ્ડમ્ ।
તસ્ય નિર્ભિન્નસ્યાણ્ડસ્ય કપાલે દ્વે રજતં ચ સુવર્ણં ચાભવતાં સંવૃત્તે ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,19.2
તદ્ યદ્ રજતં સેયં પૃથિવી ।
યત્ સુવર્ણં સા દ્યૌઃ ।
યજ્ જરાયુ તે પર્વતાઃ ।
યદ્ ઉલ્બં (સ) સમેઘો નીહારઃ ।
યા ધમનયસ્ તા નદ્યઃ ।
યદ્ વાસ્તેયમ્ ઉદકં સ સમુદ્રઃ

છુપ્ભ્_3,19.2 તત્તયોઃ કપાલયોર્યદ્રજતં કપાલમાસીત્સેયં પૃથિવી પૃથિવ્યુપલક્ષિતમધો ઽણ્ડકપાલમિત્યર્થઃ ।
યત્સુવર્ણં કપાલં સા દ્યૌર્દ્યુલોકોપલક્ષિતમૂર્ધ્વં કપાલમિત્યર્થઃ ।
યજ્જરાયુ ગર્ભપરિવેષ્ટનં સ્થૂલમણ્ડસ્ય દ્વિશકલીભાવકાલ આસીત્તે પર્વતા બભૂવુઃ ।
યદુલ્વં સૂક્ષ્મં ગર્ભપરિવેષ્ટનં તત્સહ મેદ્યૈઃ સમેઘો નીહારો ઽવશ્યાયો બભૂવેત્યર્થઃ ।
યા ગર્ભસ્ય જાતસ્ય દેહે ધમનયઃ શિરાસ્તા નદ્યો બભૂવુઃ ।
યત્તસ્ય બસ્તૌ ભવં વાસ્તેયમુદકં સ સમુદ્રઃ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,19.3
અથ યત્ તદ્ અજાયત સો ઽસાવ્ આદિત્યઃ ।
તં જાયમાનં ઘોષા ઉલૂલવો ઽનૂદતિષ્ઠન્ત્ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સર્વે ચ કામાઃ ।
તસ્માત્ તસ્યોદયં પ્રતિ પ્રત્યાયનં પ્રતિ ઘોષા ઉલૂલવો ઽનૂત્તિષ્ઠન્તિ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સર્વે ચ કામાઃ

છુપ્ભ્_3,19.3 અથ યત્તદજાયત ગર્ભરૂપં તસ્મિન્નણ્ડે સો ઽસાવાદિત્યસ્તમાદિત્યં જાયમાનં ઘોષાઃ શબ્દા ઉલૂલવ ઉરૂરવો વિસ્તીર્ણરવા ઉદતિષ્ઠન્નુત્થિતવન્ત ઈશ્વરસ્યેવેહ પ્રથમપુત્રજન્મનિ સર્વાણિ ચ સ્થાવરજઙ્ગમાનિ ભૂતાનિ સર્વે ચ તેષાં ભૂતાનાં કામાઃ કામ્યન્ત ઇતિ વિષયાઃ સ્ત્રીવસ્રાન્નાદયઃ ।
યસ્માદાદિત્યજન્મનિમિત્તા ભૂતકામોત્પત્તિસ્તસ્માદદ્યત્વે ઽપિ તસ્યાઽદિત્યસ્યોદયં પ્રતિ પ્રત્યાયનં પ્રત્યસ્તગમનં ચ પ્રત્યથવા પુનઃ પુનઃ પ્રત્યાગમનં પ્રત્યાયનં તત્પ્રતિ તન્નિમિત્તીકૃત્યેત્યર્થઃ ।
સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સર્વે ચ કામા ઘોષા ઉલૂલવશ્ચાનૂત્તિષ્ઠન્તિ ।
પ્રસિદ્ધં હ્યેતદુદયાદૌ સવિતુઃ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,19.4
સ ય એતમ્ એવં વિદ્વાન્ આદિત્યં બ્રહ્મેત્ય્ ઉપાસ્તે ।
અભ્યાશો હ યદ્ એનં સાધવો ઘોષા આ ચ ગચ્છેયુર્ ઉપ ચ નિમ્રેડેરન્ નિમ્રેડેરન્