Chandogya Upanishad (with commentary) · Chapter 3.15
ChUpBh_3,14.4 manomaya ityādinā jyāyānebhyo lokebhya ityantena yathoktaguṇalakṣaṇa īśvaro dhyeyo na tu tadguṇaviśiṣṭa eva yathā rājapuruṣamānaya citraguṃ vetyukte na viśeṣaṇaśyāpyānayane vyāpriyate tadvadihāpīti prāptamatastannivṛttyartha sarvakarmetyādi punarvacanam /
tasmānmanomayatvādiguṇaviśiṣṭa eveśvaro dhyeyaḥ /
ata eva ṣaṣṭhasaptamayoriva tattvamasyātmaivedaṃ sarvamiti neha svārājye 'bhiṣiñcati /
eṣa ma ātmaitadbrahmaitamitaḥ pratyābhisambhavitāsmīti liṅgānna tvātmaśabdena pratyagātmaivocyate /
mameti ṣaṣṭhyāḥ sambandhārthapratyāyakatvādetamabhisambhavitāsmīti ca karmakartṛtvanirdeśāt /
nanu ṣaṣṭhe 'pyatha sampatsya iti satsampatteḥ kālāntaritatvaṃ darśayati /
na, ārabdhasaṃskāraśeṣasthityarthaparatvāt na kālāntaritārthatā /
anyathā tattvamasītyetasyārthasya bādhaprasaṅgāt /
yadyapyātmaśabdasya pratyagarthatvaṃ sarvaṃ khalvidaṃ brahmeti ca prakṛtameṣa ma ātmāntarhṛdaya etadbrahmetyucyate tathāpyantardhānamīṣadaparityajyaivaitamātmānamito 'smāccharīrātpretyābhisambhavitāsmītyuktam /
yathākraturūpasyā'tmanaḥ pratipattāsmīti yasyaivaṃvidaḥ syādbhavedaddhā satyamevaṃ syāmahaṃ pretya evaṃ na syāmiti na ca vicikitsāstītyetasminnarthe kratuphalasambandhe sa tathaiveśvarabhāvaṃ pratipadyate vidvānityetadāha smoktavānkila śāṇḍalyo nāmarṣiḥ /
dvirabhyāsa ādarārthaḥ //4//
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasya caturdaśaḥ khaṇḍaḥ
=======================================================================
START ChUp 3,15.1
antarikṣodaraḥ kośo bhūmibudhno na jīryati |
diśo hy asya sraktayo dyaur asyottaraṃ bilam |
sa eṣa kośo vasudhānas tasmin viśvam idaṃ śritam
ChUpBh_3,15.1 asya kule vīro jāyata ityuktam /
na vīrajanmamātraṃ pitustrāṇāya /
"tasmātputramanuśṣṭaṃ lokyamāhuḥ"iti śrutyantarāt /
atastaddīrghāyuṣṭvaṃ kathaṃ syādityevamarthaṃ kośavijñānārambhaḥ /
abhyarhitavijñānavyāsaṅgādanantarameva noktaṃ tadidānīmevā'rabhyate-antarikṣamudaramantaḥsuṣiraṃ yasya so 'yamantarikṣodaraḥ kośaḥ kośa ivānekadharmasādṛśyātkośaḥ /
sa ca bhūmibudhno bhūmirbudhno mūlaṃ yasya sa bhūmibudhno na jīryati na vinaśyati trailokyātmakatvāt /
sahasrayugakālāvasthāyī hi saḥ /
diśo hyasya sarvāḥ sraktayaḥ koṇāḥ /
dyaurasya kośasyottaramūrdhvaṃ bilaṃ sa eṣa yathoktaguṇaḥ kośo vasudhāno vasu dhīyate 'sminprāṇināṃ karmaphalākhyamato vasudhānaḥ /
yasminnantarviśvaṃ samastaṃ prāṇikarmaphalaṃ saha tatsādhanairidaṃ yadgṛhyate pratyakṣādipramāṇaiḥ śritamāśritaṃ sthitamityarthaḥ //1 //
START ChUp 3,15.2
tasya prācī dig juhūr nāma |
sahamānā nāma dakṣiṇā |
rājñī nāma pratīcī |
subhūtā nāmodīcī |
tāsāṃ vāyur vatsaḥ |
sa ya etam evaṃ vāyuṃ diśāṃ vatsaṃ veda na putrarodaṃ roditi |
so 'ham etam evaṃ vāyuṃ diśāṃ vatsaṃ veda |
mā putrarodaṃ rudam
ChUpBh_3,15.2 tasyāsya prācī digprāggato bhāgo juhūrnāma juhvatyasyāṃ diśi karmiṇaḥ prāṅmukhāḥ santa iti juhūnami /
sahamānā māna sahante 'syāṃ pāpakarmaphalāni yamapuryāṃ prāṇina iti sahamānā nāma dakṣiṇādik /
tathā rājñī nāma pratīcī paścimā digrājñī rājñā varuṇenādhiṣṭhitā sandhyārāgayogādvā /
subhūtā nāma bhūtimadbhirīśvarakuberādibhiradhiṣṭhitatvātsubhūtā nāmodīcī /
tāsāṃ diśāṃ vāyurvatso digjatvādvāyoḥ /
"purovāta"ityādidarśanāt /
sa yaḥ kaścitputradīrghajīvitarthyevaṃ yathoktaguṇaṃ vāyuṃ diśāṃ vatsamamṛtaṃ veda sa na putrarodaṃ putranimittaṃ rodanaṃ na roditi putro na mriyata ityarthaḥ /
yata evaṃ viśiṣṭaṃ kośadigvatsaviṣayaṃ vijñānamataḥ so 'haṃ putrajīvitārthyevametaṃ vāyuṃ diśāṃ vatsaṃ veda jāne /
ato mā putrarodaṃ rudaṃ mā rudaṃ putramaraṇanimittam /
putrorodo mama mā bhūdityarthaḥ //2 //
START ChUp 3,15.3
ariṣṭaṃ kośaṃ prapadye 'munāmunāmunā |
prāṇaṃ prapadye 'munāmunāmunā |
bhūḥ prapadye 'munāmunāmunā |
bhuvaḥ prapadye 'munāmunāmunā |
svaḥ prapadye 'munāmunāmunā
ChUpBh_3,15.3 ariṣṭamavināśinaṃ kośaṃ yathoktaṃ prapadye prapanno 'smi putrāyuṣe /
amunāmunāmuneti trirnāma gṛhṇāti putrasya /
tathā prāṇaṃ prapadye 'munāmunāmunā, bhūḥ prapadye 'munāmunāmunā bhuvaḥ prapadye 'munāmunāmunā svaḥ prapadye 'munāmunāmunā, sarvatra prapadya iti trinami gṛhṇāti punaḥ punaḥ //3 //
START ChUp 3,15.4
sa yad avocaṃ prāṇaṃ prapadya iti |
prāno vā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ yad idaṃ kiṃca |
tam eva tat prāpatsi
ChUpBh_3,15.4 sa yadavocaṃ prāṇaṃ prapadya iti vyākhyānārthamupanyāsaḥ /
prāṇo vā idaṃsarvaṃ bhūtaṃ yadidaṃ jagat /
"yathā vārānābhāv" iti vakṣyati /
atastameva sarvaṃ tattena prāṇaprapadanena prāpatsi prapanno 'bhavam //4//
3.15.5 atha yadavīcaṃ bhūḥ prapadya iti pṛthivīṃ prapadye 'ntarikṣaṃ prapadye divaṃ prapadya ityeva tadavocam //5//
ChUpBh_3,15.5
tathā bhūḥ prapadya iti trīṃllokānbhūrādīnprapadya iti tadavocam //5 //
START ChUp 3,15.6
atha yad avocaṃ bhuvaḥ prapadya ity agniṃ prapadye vāyuṃ prapadya ādityaṃ prapadya ity eva tad avocam
ChUpBh_3,15.6 atha yadavocaṃ bhuvaḥ prapadya ityagnyādīnprapadya iti tadavocam //6 //
START ChUp 3,15.7
atha yad avocaṃ svaḥ prapadya ity ṛgvedaṃ prapadye yajurvedaṃ prapadye sāmavedaṃ prapadya ity eva tad avocam
Original text: Chāndogyopaniṣad with the commentary ascribed to Śaṃkara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0