છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.15

છુપ્ભ્_3,14.4 મનોમય ઇત્યાદિના જ્યાયાનેભ્યો લોકેભ્ય ઇત્યન્તેન યથોક્તગુણલક્ષણ ઈશ્વરો ધ્યેયો ન તુ તદ્ગુણવિશિષ્ટ એવ યથા રાજપુરુષમાનય ચિત્રગું વેત્યુક્તે ન વિશેષણશ્યાપ્યાનયને વ્યાપ્રિયતે તદ્વદિહાપીતિ પ્રાપ્તમતસ્તન્નિવૃત્ત્યર્થ સર્વકર્મેત્યાદિ પુનર્વચનમ્ ।
તસ્માન્મનોમયત્વાદિગુણવિશિષ્ટ એવેશ્વરો ધ્યેયઃ ।
અત એવ ષષ્ઠસપ્તમયોરિવ તત્ત્વમસ્યાત્મૈવેદં સર્વમિતિ નેહ સ્વારાજ્યે ઽભિષિઞ્ચતિ ।
એષ મ આત્મૈતદ્બ્રહ્મૈતમિતઃ પ્રત્યાભિસમ્ભવિતાસ્મીતિ લિઙ્ગાન્ન ત્વાત્મશબ્દેન પ્રત્યગાત્મૈવોચ્યતે ।
મમેતિ ષષ્ઠ્યાઃ સમ્બન્ધાર્થપ્રત્યાયકત્વાદેતમભિસમ્ભવિતાસ્મીતિ ચ કર્મકર્તૃત્વનિર્દેશાત્ ।
નનુ ષષ્ઠે ઽપ્યથ સમ્પત્સ્ય ઇતિ સત્સમ્પત્તેઃ કાલાન્તરિતત્વં દર્શયતિ ।
ન, આરબ્ધસંસ્કારશેષસ્થિત્યર્થપરત્વાત્ ન કાલાન્તરિતાર્થતા ।
અન્યથા તત્ત્વમસીત્યેતસ્યાર્થસ્ય બાધપ્રસઙ્ગાત્ ।
યદ્યપ્યાત્મશબ્દસ્ય પ્રત્યગર્થત્વં સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મેતિ ચ પ્રકૃતમેષ મ આત્માન્તર્હૃદય એતદ્બ્રહ્મેત્યુચ્યતે તથાપ્યન્તર્ધાનમીષદપરિત્યજ્યૈવૈતમાત્માનમિતો ઽસ્માચ્છરીરાત્પ્રેત્યાભિસમ્ભવિતાસ્મીત્યુક્તમ્ ।
યથાક્રતુરૂપસ્યાઽત્મનઃ પ્રતિપત્તાસ્મીતિ યસ્યૈવંવિદઃ સ્યાદ્ભવેદદ્ધા સત્યમેવં સ્યામહં પ્રેત્ય એવં ન સ્યામિતિ ન ચ વિચિકિત્સાસ્તીત્યેતસ્મિન્નર્થે ક્રતુફલસમ્બન્ધે સ તથૈવેશ્વરભાવં પ્રતિપદ્યતે વિદ્વાનિત્યેતદાહ સ્મોક્તવાન્કિલ શાણ્ડલ્યો નામર્ષિઃ ।
દ્વિરભ્યાસ આદરાર્થઃ ॥4॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,15.1
અન્તરિક્ષોદરઃ કોશો ભૂમિબુધ્નો ન જીર્યતિ ।
દિશો હ્ય્ અસ્ય સ્રક્તયો દ્યૌર્ અસ્યોત્તરં બિલમ્ ।
સ એષ કોશો વસુધાનસ્ તસ્મિન્ વિશ્વમ્ ઇદં શ્રિતમ્

છુપ્ભ્_3,15.1 અસ્ય કુલે વીરો જાયત ઇત્યુક્તમ્ ।
ન વીરજન્મમાત્રં પિતુસ્ત્રાણાય ।
"તસ્માત્પુત્રમનુશ્ષ્ટં લોક્યમાહુઃ"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
અતસ્તદ્દીર્ઘાયુષ્ટ્વં કથં સ્યાદિત્યેવમર્થં કોશવિજ્ઞાનારમ્ભઃ ।
અભ્યર્હિતવિજ્ઞાનવ્યાસઙ્ગાદનન્તરમેવ નોક્તં તદિદાનીમેવાઽરભ્યતે-અન્તરિક્ષમુદરમન્તઃસુષિરં યસ્ય સો ઽયમન્તરિક્ષોદરઃ કોશઃ કોશ ઇવાનેકધર્મસાદૃશ્યાત્કોશઃ ।
સ ચ ભૂમિબુધ્નો ભૂમિર્બુધ્નો મૂલં યસ્ય સ ભૂમિબુધ્નો ન જીર્યતિ ન વિનશ્યતિ ત્રૈલોક્યાત્મકત્વાત્ ।
સહસ્રયુગકાલાવસ્થાયી હિ સઃ ।
દિશો હ્યસ્ય સર્વાઃ સ્રક્તયઃ કોણાઃ ।
દ્યૌરસ્ય કોશસ્યોત્તરમૂર્ધ્વં બિલં સ એષ યથોક્તગુણઃ કોશો વસુધાનો વસુ ધીયતે ઽસ્મિન્પ્રાણિનાં કર્મફલાખ્યમતો વસુધાનઃ ।
યસ્મિન્નન્તર્વિશ્વં સમસ્તં પ્રાણિકર્મફલં સહ તત્સાધનૈરિદં યદ્ગૃહ્યતે પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણૈઃ શ્રિતમાશ્રિતં સ્થિતમિત્યર્થઃ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,15.2
તસ્ય પ્રાચી દિગ્ જુહૂર્ નામ ।
સહમાના નામ દક્ષિણા ।
રાજ્ઞી નામ પ્રતીચી ।
સુભૂતા નામોદીચી ।
તાસાં વાયુર્ વત્સઃ ।
સ ય એતમ્ એવં વાયું દિશાં વત્સં વેદ ન પુત્રરોદં રોદિતિ ।
સો ઽહમ્ એતમ્ એવં વાયું દિશાં વત્સં વેદ ।
મા પુત્રરોદં રુદમ્

છુપ્ભ્_3,15.2 તસ્યાસ્ય પ્રાચી દિગ્પ્રાગ્ગતો ભાગો જુહૂર્નામ જુહ્વત્યસ્યાં દિશિ કર્મિણઃ પ્રાઙ્મુખાઃ સન્ત ઇતિ જુહૂનમિ ।
સહમાના માન સહન્તે ઽસ્યાં પાપકર્મફલાનિ યમપુર્યાં પ્રાણિન ઇતિ સહમાના નામ દક્ષિણાદિક્ ।
તથા રાજ્ઞી નામ પ્રતીચી પશ્ચિમા દિગ્રાજ્ઞી રાજ્ઞા વરુણેનાધિષ્ઠિતા સન્ધ્યારાગયોગાદ્વા ।
સુભૂતા નામ ભૂતિમદ્ભિરીશ્વરકુબેરાદિભિરધિષ્ઠિતત્વાત્સુભૂતા નામોદીચી ।
તાસાં દિશાં વાયુર્વત્સો દિગ્જત્વાદ્વાયોઃ ।
"પુરોવાત"ઇત્યાદિદર્શનાત્ ।
સ યઃ કશ્ચિત્પુત્રદીર્ઘજીવિતર્થ્યેવં યથોક્તગુણં વાયું દિશાં વત્સમમૃતં વેદ સ ન પુત્રરોદં પુત્રનિમિત્તં રોદનં ન રોદિતિ પુત્રો ન મ્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
યત એવં વિશિષ્ટં કોશદિગ્વત્સવિષયં વિજ્ઞાનમતઃ સો ઽહં પુત્રજીવિતાર્થ્યેવમેતં વાયું દિશાં વત્સં વેદ જાને ।
અતો મા પુત્રરોદં રુદં મા રુદં પુત્રમરણનિમિત્તમ્ ।
પુત્રોરોદો મમ મા ભૂદિત્યર્થઃ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,15.3
અરિષ્ટં કોશં પ્રપદ્યે ઽમુનામુનામુના ।
પ્રાણં પ્રપદ્યે ઽમુનામુનામુના ।
ભૂઃ પ્રપદ્યે ઽમુનામુનામુના ।
ભુવઃ પ્રપદ્યે ઽમુનામુનામુના ।
સ્વઃ પ્રપદ્યે ઽમુનામુનામુના

છુપ્ભ્_3,15.3 અરિષ્ટમવિનાશિનં કોશં યથોક્તં પ્રપદ્યે પ્રપન્નો ઽસ્મિ પુત્રાયુષે ।
અમુનામુનામુનેતિ ત્રિર્નામ ગૃહ્ણાતિ પુત્રસ્ય ।
તથા પ્રાણં પ્રપદ્યે ઽમુનામુનામુના, ભૂઃ પ્રપદ્યે ઽમુનામુનામુના ભુવઃ પ્રપદ્યે ઽમુનામુનામુના સ્વઃ પ્રપદ્યે ઽમુનામુનામુના, સર્વત્ર પ્રપદ્ય ઇતિ ત્રિનમિ ગૃહ્ણાતિ પુનઃ પુનઃ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,15.4
સ યદ્ અવોચં પ્રાણં પ્રપદ્ય ઇતિ ।
પ્રાનો વા ઇદં સર્વં ભૂતં યદ્ ઇદં કિંચ ।
તમ્ એવ તત્ પ્રાપત્સિ

છુપ્ભ્_3,15.4 સ યદવોચં પ્રાણં પ્રપદ્ય ઇતિ વ્યાખ્યાનાર્થમુપન્યાસઃ ।
પ્રાણો વા ઇદંસર્વં ભૂતં યદિદં જગત્ ।
"યથા વારાનાભાવ્" ઇતિ વક્ષ્યતિ ।
અતસ્તમેવ સર્વં તત્તેન પ્રાણપ્રપદનેન પ્રાપત્સિ પ્રપન્નો ઽભવમ્ ॥4॥
3.15.5 અથ યદવીચં ભૂઃ પ્રપદ્ય ઇતિ પૃથિવીં પ્રપદ્યે ઽન્તરિક્ષં પ્રપદ્યે દિવં પ્રપદ્ય ઇત્યેવ તદવોચમ્ ॥5॥
છુપ્ભ્_3,15.5
તથા ભૂઃ પ્રપદ્ય ઇતિ ત્રીંલ્લોકાન્ભૂરાદીન્પ્રપદ્ય ઇતિ તદવોચમ્ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,15.6
અથ યદ્ અવોચં ભુવઃ પ્રપદ્ય ઇત્ય્ અગ્નિં પ્રપદ્યે વાયું પ્રપદ્ય આદિત્યં પ્રપદ્ય ઇત્ય્ એવ તદ્ અવોચમ્

છુપ્ભ્_3,15.6 અથ યદવોચં ભુવઃ પ્રપદ્ય ઇત્યગ્ન્યાદીન્પ્રપદ્ય ઇતિ તદવોચમ્ ॥6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,15.7
અથ યદ્ અવોચં સ્વઃ પ્રપદ્ય ઇત્ય્ ઋગ્વેદં પ્રપદ્યે યજુર્વેદં પ્રપદ્યે સામવેદં પ્રપદ્ય ઇત્ય્ એવ તદ્ અવોચમ્