Language

ENहिગુ
Scripture Library

Chandogya Upanishad (with commentary) · Chapter 3.14

3.14.1

ChUpBh_3,13.7 atha yadasau vidvānsvargaṃ lokaṃ vīrapuruṣasevanātpratipadyate /
yaccoktaṃ"tripādasyāmṛtaṃ divī"ti tadidaṃ liṅgena cakṣuḥśrotrendriyagocaramāpādayitavyam, yathāgnyādi dhūmādiliṅgena /
tathā hyevamevedamiti yathokte 'tha dṛḍha pratītiḥ syāt /
ananyatvena ca niścaya iti /
ata āha-yadato 'muṣmāddivo dyulokātparaḥ paramiti liṅgavyatyayena /
jyotirdīpyate /
svayaṃprabhaṃ sadāprakāśatvāddīpyate iva dīpyata ityucyate /
agnyādivājjvalanalakṣaṇāyā dīpterasambhavāt /
viśvataḥ pṛṣṭheṣvityetasya vyākhyāna sarvataḥ pṛṣṭheṣviti /
saṃsārāduparītyarthaḥ /
saṃsāra eva hi sarvaḥ /
asaṃsāriṇa ekatvānnirbhedatvācca /
anuttameṣu tatpuruṣasamāsāśaṅkānivṛttaya āhottameṣu lokeṣviti satyalokādiṣu hiraṇyagarbhādikāryasthaparasyeśvarasyā'sannatvāducyata uttameṣu lokeṣviti /
idaṃ vāvedameva tadyadidamasminpuruṣe 'ntarmadhye jyotiścakṣuḥ - śrotragrāhyeṇa liṅgenoṣṇimnā śabdena cāvagamyate /
yattvacā sparśarūpeṇa gṛhyate taccakṣuṣaiva /
dṛḍhapratītikaratvāttvacaḥ /
avinābhūtatvācca rūpasparśayoḥ /
kathaṃ punastasya jyotiṣo liṅgaṃ tvagdṛṣṭigocaratvamāpadyata iti, āha-yatra yasminkāle /
etaditi kriyāviśeṣaṇam /
asmiñśarīre hastenā'labhya saṃsparśenoṣṇimānaṃ rūpasahabhāvinamuṣṇasparśabhāvaṃ vijānāti /
sa hyūṣṇimā nāmarūpavyākaraṇāya dehamanupraviṣṭasya caitanyātmajyotiṣo liṅgamavyabhicārāt /
na hi jīvantamātmānamūṣṇimā vyabhicarati"uṣṇa eva jīviṣyañśīto mariṣyann" iti hi vijñāyate /
maraṇakāle ca tejaḥ parasyāṃ devatāyāmiti pareṇāvibhāgatvopagamāt /
ato 'sādhāramaṃ liṅgamauṣṇyamagneriva dhūmaḥ /
atastasya parasyaiṣā dṛṣṭiḥ sākṣādiva darśanaṃ darśanopāya ityarthaḥ /
tathā tasya jyotiṣa eṣā śrutiḥ śravaṇaṃśravaṇopāyo 'pyucyamānaḥ /
yatra yadā puruṣo jyotiṣo liṅgaṃ śuśrūṣati śrotamicchati tadaitatkarṇāvapigṛhyaitacchabdaḥ kriyāviśeṣaṇam /
apigṛhyāpidhāyetyartho 'ṅgulibhyāṃ prorṇutya ninadamiva rathasyeva ghoṣo ninadastamiva śṛṇoti nadathuriva ṛṣabhakūjitamiva śabdo yathā cāgnerbahirjvalata evaṃ śabdamantaḥ śarīra upaśṛṇoti tadetajjyotirdṛṣṭaśrutaliṅgatvāddṛṣṭaṃ ca śrutaṃ cetyupāsīta /
tathopāsanāccakṣuṣyo darśanīyaḥ śruto viśrutaśca /
yatsparśaguṇopāsananimittaṃ phalaṃ tadrūpe sampādayati cakṣuṣya iti /
rūpasparśayoḥ sahabhāvitvāt /
iṣṭatvācca darśanīyatāyāḥ /
evaṃ ca vidyāyāḥ phalamupapannaṃ syānna tu mṛdutvādisparśavattve /
ya evaṃ yathoktau guṇau veda /
svargalokapratipattistūktamadṛṣṭaṃ phalam /
dvirabhyāsa ādarārthaḥ //7//
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasya trayodaśaḥ khaṇḍaḥ
=======================================================================
START ChUp 3,14.1
sarvaṃ khalv idaṃ brahma tajjalān iti śānta upāsīta |
atha khalu kratumayaḥ puruṣo yathākratur asmiṃl loke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati |
sa kratuṃ kurvīta

3.14.2

ChUpBh_3,14.1 punastasyaiva tripādamṛtasya brahmaṇo 'nantaguṇavato 'nantaśakteranekabhedopāsyasya viśiṣṭaguṇaśaktimatvenopāsanaṃ vidhitsannāha-sarvaṃ samastaṃ;khalviti vākyālaṅkārārtho nipātaḥ /
idaṃ jagannāmarūpavikṛtaṃ pratyakṣādiviṣayaṃ brahmakāraṇaṃ vṛddhatamatvādbrahma /
kathaṃ sarvasya brahmatvamityata āha-tajjalāniti /
tasmādbrahmaṇo jātaṃ tejobannādikrameṇa sarvam /
atastajjam /
tathā tenaiva jananakrameṇa pratilomatayā tasminneva brahmaṇi līyate tadātmatayā śliṣyata iti tallam /
tathā tasminneva sthitikāle 'niti prāṇiti ceṣṭata iti /
evaṃ brahmātmatayā triṣu kāleṣvaviśiṣṭaṃ tadvyatirekeṇāgrahaṇāt /
atastadevedaṃ jagat /
yathā cedaṃ tadevaikamadvitīyaṃ tathā ṣaṣṭhe vistareṇa vakṣyāmaḥ /
yasmācca sarvamidaṃ brahma, ataḥ śānto rāgadveṣādidoṣarahitaḥ saṃyataḥ sanyattatsarvaṃ brahma tadvakṣyamāṇairguṇairupāsīta /
kathamupāsīta /
kratuṃ kurvīta kraturniścayo 'dhyavasāya evameva nānyathetyavicalaḥ pratyayastaṃ kratuṃ kurvītopāsītetyanena vyavahitena sambandhaḥ /
kiṃ punaḥ kratukaraṇena kartavyaṃ prayojanam /
kathaṃ vā kratuḥ kartavyaḥ kratukaraṇaṃ cābhipretārthasiddhisādhanaṃ kathamityasyārthasya pratipādanārthamathetyādigranthaḥ /
atha khalviti hetvarthaḥ /
yasmātkratumayaḥ kratuprāyo 'dhyavasāyātmakaḥ puruṣo jīvaḥ /
yathākraturyādṛśaḥ kraturasya so 'yaṃ yathākraturyathādhyavasāyo yādṛṅniścayo 'smiṃlloke jīvanniha puruṣo bhavati tatheto 'smāddehātpretya mṛtvā bhavati /
kratvanurūpaphalātmako bhavatītyarthaḥ /
evaṃ hyetacchāsrato dṛṣṭam /
"yaṃ yaṃ vāpi smaranbhāvaṃ tyajatyante kalevaram"ityādi /
yata evaṃ vyavasthā śāsradṛṣṭātaḥ sa evaṃ jānankatuṃ kurvīta yādṛśaṃ kratuṃ vakṣyāmastam /
yata evaṃ śāsraprāmāṇyādupapadyate kratvanurūpaṃ phalamataḥ sa kartavyaḥ kratuḥ //1 //
START ChUp 3,14.2
manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpaḥ satyasaṃkalpa ākāśātmā sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ sarvam idam abhyatto 'vāky anādaraḥ

3.14.3

ChUpBh_3,14.2 katham /
manomayo manaḥprāyaḥ /
manute 'neneti manastatsvavṛttyā viṣayeṣu pravṛttaṃ bhavati tena manasā tanmayaḥ, tathā pravṛtta iva tatprāyo nivṛtta iva ca /
ata eva prāṇaśarīraḥ prāṇo liṅgātmā vijñānakriyāśaktidvayasaṃmīrchitaḥ /
"yo vai prāṇaḥ sā prajñā yā vā prajñā sa prāṇaḥ"iti śruteḥ /
sa śarīraṃ yasya sa prāṇaśarīraḥ /
"manomayaḥ úāṇaśarīranetā"iti ca śrutyantarāt /
bhārūpaḥ /
bhā dīptiścaitanyalakṣaṇaṃ rūpaṃ yasya sa bhārūpaḥ /
satyasaṅkalpaḥ /
satyā avitathāḥ saṅkalpā yasya so 'yaṃ satyasaṅkalpaḥ /
na yathā saṃsāriṇa ivānaikāntikaphalaḥ saṅkalpa īśvarasyetyarthaḥ /
anṛtena mithyāphalatvahetunā pratyūḍhatvātsaṅkalpasya mithyāphalatvam /
vakṣyatyanṛtena hi pratyūḍhā iti /
ākāśātmā /
ākāśa ivā'tmā svarūpaṃ yasya sa ākāśātmā /
sarvagatatvaṃ sūkṣmatvaṃ rūpadihīnatvaṃ cā'kāśatulyateśvarasya /
sarvakarmā /
sarvaṃ viśvaṃ teneśvareṇa kriyata iti jagatsarvaṃ karmāsya sa sarvakarmā /
"sa hi sarvasya kartā"iti śruteḥ /
sarvakāmaḥ /
sarve kāmā doṣarahitā asyeti sarvakāmaḥ /
"dharmaviruddho bhūteṣu kāmo 'smi"iti smṛteḥ /
nanu kāmo 'smīti vacanādiha bahuvrīhistathā kāmo 'smītismṛtyartho vācyaḥ /
sarvagandhaḥ /
sarve gandhāḥ sukhakarā asya so 'yaṃ sarvagandhaḥ /
"puṇyo gandhaḥ pṛthivyām"iti smṛteḥ /
tathā rasā api vijñeyāḥ. apuṇyagandharasagrahaṇasya pāpmasambandhanimittatvaśravaṇāt /
"tasmāttenobhayaṃ jighrati surabhi ca durgandhi ca /
pāpmanā hyeṣu viddhaḥ"iti śruteḥ /
na ca pāpmasaṃsarga īśvarasya, avidyādidoṣasyānupapatteḥ /
sarvamidaṃ jagadabhyātto 'bhivyāptaḥ /
atatervyāptyarthasya kartari niṣṭhā /
tathāvākyucyate 'nayeti vāgvāgeva vākaḥ /
dvā vacerghañantasya karaṇe vāk /
sa yasya vidyate sa vākī na vākyavākī /
vākpratiṣedhaścātropalakṣaṇārthaḥ /
gandharasādiśravaṇādīśvarasya prāptānighrāṇādīni karaṇāni gandhādigrahaṇāya /
ato vākpratiṣedhena pratiṣidhyante tāni /
"apāṇipādo javano grahītā paśyatyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ"ityādimantravarṇāt /
anādaro 'saṃbhramaḥ /
aprāptaprāptau hi saṃbhramaḥ syādanāptakāmasya /
na tvāptakāmatvānnityatṛptasyeśvarasya saṃbhramo 'sti kvacit //2 //
START ChUp 3,14.3
eṣa ma ātmā antarhṛdaye 'ṇīyān vrīher vā yavād vā sarṣapād vā śyāmākād vā śyāmākataṇḍulād vā |
eṣa ma ātmā antarhṛdaye jyāyān pṛthivyā jyāyān antarikṣāj jyāyān divo jyāyān ebhyo lokebhyaḥ

3.14.4

ChUpBh_3,14.3 eṣa yathoktaguṇo me mamā'tmāntarhṛdaye hṛdayapuṇḍarīkasyāntarmadhye 'ṇīyānaṇutaro vrīhervā yavādvetyādyatyantasūkṣmatvapradarśanārtham /
śyāmākādvā śyāmākataṇḍulādveti paricchinnaparimāṇādaṇīyānityukte 'ṇuparimāṇatvaṃ prāptamāśaṅkyātastatpratiṣedhāyā'rabhate - eṣa ma ātmāntarhṛdaye jyāyānpṛthivyā ityādinā /
jyāyaḥparimāṇācca jyāyastvaṃ darśayannanantaparimāṇatvaṃ darśayati //3 //
START ChUp 3,14.4
sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ sarvam idam abhyatto 'vākyanādaraḥ |
eṣa ma ātmā antarhṛdaye |
etad brahma |
etam itaḥ pretyābhisaṃbhavitā asmīti yasya syād addhā na vicikitsā asti |
iti ha smāha śāṇḍilyaḥ śāṇḍilyaḥ

Original text: Chāndogyopaniṣad with the commentary ascribed to Śaṃkara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc