Language

ENहिગુ
Scripture Library

Chandogya Upanishad (with commentary) · Chapter 3.13

3.13.1

ChUpBh_3,12.9 ayaṃ vāva sa yo 'yamantarhṛdaye hṛdayapuṇḍarīka ākāśaḥ /
kathamekasya sata ākāśasya tridhā bheda iti /
ucyate-bāhyendriyaviṣaye jāgaritasthāne nabhasi duḥkhabāhulyaṃ dṛśyate /
tato 'ntaḥśarīre svapnasthānabhūte mandataraṃ duḥkhaṃ bhavati svapnānpaśyataḥ /
hṛdayasthe punarnabhasi na kañcana kāmaṃ kāmayate na kañcana svapnaṃ paśyati /
ataḥ sarvaduḥkhanivṛttirūpamākāśaṃ suṣuptasthānam /
ato yuktamekasyāpi tridhā bhedānvākhyānam /
bahirdhā puruṣādārabhyā'kāśasya hṛdaye saṅkocakaraṇaṃ cetaḥsamādhānasthānastutaye /
yathā"trayāṇāmapi lokānāṃ kurukṣetraṃ viśiṣyate /
ardhatastu kurukṣetramardhatastu pṛthūdakam"iti tadvat /
tadetaddhārdākāśākhyaṃ brahma pūrṇaṃ sarvagataṃ na hṛdayamātraparicchinnamiti mantavyam /
yadyapi hṛdayākāśe cetaḥ samādhīyate 'pravarti na kutaścitkvacitpravartituṃ śīlamasyetyapravarti tadanucchittidharmakam /
yathānyāni bhūtāni paricchinnānyucchittidharmakāṇi na tathā hārdaṃ nabhaḥ /
pūrṇāmapravartinīmanucchedātmikāṃ śriyaṃ vibhūtiṃ guṇaphalaṃ labhate dṛṣṭaṃ ya evaṃ yathoktaṃ pūrṇāpravartiguṇaṃ brahma veda jānātīhaiva jīvaṃstadbhāvaṃ pratipadyata ityarthaḥ //9//
iti chāndogyopaniṣadi tṛtīyādhyāyasya dvādaśaḥ khaṇḍaḥ
=======================================================================
START ChUp 3,13.1
tasya ha vā etasya hṛdayasya pañca devasuṣayaḥ |
sa yo 'sya prāṅ suṣiḥ sa prāṇaḥ |
tac cakṣuḥ |
sa ādityaḥ |
tad etat tejo 'nnādyam ity upāsīta |
tejasvy annādo bhavati ya evaṃ veda

3.13.2

ChUpBh_3,13.1 tasya ha vā ityādinā gāyatryākhyasya brahmaṇa upāsanāṅgatvena dvārapālādiguṇavidhānārthamārabhyate /
yathā loke dvārapālā rājña upāsanena vaśīkṛtā rājaprāptyarthā bhavanti tathehāpīti /
tasyeti prakṛtasya hṛdayasyetyarthaḥ /
etasyānantaranirdiṣṭasya pañca pañcasaṃkhyākā devānāṃ suṣayo devasuṣayaḥ svargalokaprāptidvāracchidrāṇi deveḥ prāṇādityādibhī rakṣyamāṇānītyato devasuṣayastasya svargalokabhavanasya hṛdayasyāsya yaḥ prāṅsuṣiḥ pūrvābhimukhasya prāggataṃ yacchidraṃ dvāraṃ sa prāṇastatsthastena dvāreṇa yaḥ sañcarati vāyuviśeṣaḥ sa prāganitīti prāṇaḥ /
tenaiva sambaddhamavyatiriktaṃ taccakṣustathaiva sa ādityaḥ"ādityo ha vai bāhyaḥ prāṇaḥ"iti śruteścakṣūrūpapratiṣṭhākrameṇa hṛdi sthitaḥ /
"sa ādityaḥ kasminpratiṣṭhita iti cakṣuṣi"ityādi hi vājasaneyake /
prāṇavāyudevataiva hyekā cakṣurādityaśca sahā'śrayeṇa /
vakṣyati ca-prāṇāya svāheti hatuṃ haviḥ sarvametattarpayatīti /
tadetprāṇākhyaṃ svargalokadvārapālatvādbrahma /
svargalokaṃ pratipitsustejaścaitaccakṣurādityasvarūpeṇa, annādyatvācca savitustejo 'nnādyamityābhyāṃ guṇābhyāmupāsīta /
tatastejasvyannādaścā'mayāvitvarahito bhavati ya evaṃ veda tasyaitadguṇaphalam /
upāsanena vaśīkṛto dvārapaḥ svargalokaprāpti heturbhavatīti mukhyaṃ ca phalam //1 //
START ChUp 3,13.2
atha yo 'sya dakṣiṇaḥ suṣiḥ sa vyānaḥ |
tac chrotram |
sa candramāḥ |
tad etac chrīś ca yaśaś cety upāsīta |
śrīmān yaśasvī bhavati ya evaṃ veda

3.13.3

ChUpBh_3,13.2 atha yo 'sya dakṣiṇaḥ suṣistatstho vāyuviśeṣaḥ sa vīryavatkarma kurvanvigṛhya vā prāṇāpānau, nānā vānitīti vyānastatsambaddhameva ca tacchrotramindriyaṃ tathā sa candramāḥ /
"śrotreṇa sṛṣṭā diśaśca candramāśce"ti śruteḥ /
sahāśrayau pūrvavattadetacchrīśca vibhūtiḥ śrotracandramasorjñānānnahetutvamatastābhyāṃ śrītvam /
jñānānnavataśca yaśaḥ khyātirbhavatīti yaśohetutvādyaśastvamatastābhyāṃ guṇābhyāmupāsītetyādi samānam //2 //
START ChUp 3,13.3
atha yo 'sya pratyaṅ suṣiḥ so 'pānaḥ |
sā vāk |
so 'gniḥ |
tad etad brahmavarcasam annādyam ity upāsīta |
brahmavarcasy annādo bhavati ya evaṃ veda

3.13.4

ChUpBh_3,13.3 atha yo 'sya pratyaṅsuṣiḥ paścimastatstho vāyuviśeṣaḥ sa mūtrapurīṣādyapanayannadho 'nitītyapānaḥ sā tathā vāk /
tatsambandhāttathāgnistadetadbrahmavarcasaṃ, vṛttasvādhyāyanimittaṃ tejo brahmavarcasam /
agnisambandhādvṛttasvādhyāyasya /
annaghrasanahetutvādapānasyānnādyatvam /
samānamanyat //3 //
START ChUp 3,13.4
atha yo 'syodaṅ suṣiḥ sa samānaḥ |
tan manaḥ |
sa parjanyaḥ |
tad etat kīrtiś ca vyuṣṭiś cetyupāsīta |
kīrtimān vyuṣṭimān bhavati ya evaṃ veda

3.13.5

ChUpBh_3,13.4 atha yo 'syodaṅsuṣirudaggataḥ suṣistatsyo vāyuviśeṣaḥ so 'śitapīte samaṃ nayatīti samānaḥ /
tatsambaddhaṃ mano 'ntaḥkaraṇaṃ sa parjanyo vṛṣṭyātmako devaḥ parjanyanimittāścā'pa iti /
"manasā sṛṣṭā āpaśca varuṇaśca"iti śruteḥ /
tadetkīrtiśca /
manaso jñānasya kīrtihetutvāt /
ātmaparokṣaṃ vuśrutatvaṃ kīrtiḥ /
yaśaḥ svakaraṇasaṃvedyaṃ viśrutatvam /
vyuṣṭiḥ kāntirdehagataṃ lāvaṇyam /
tataśca kīrtisambhavātkīrtiśceti /
samānamanyat //4 //
START ChUp 3,13.5
atha yo 'syordhvaḥ suṣiḥ sa udānaḥ |
sa vāyuḥ |
sa ākāśaḥ |
tad etad ojaś ca mahaś cety upāsīta |
ojasvī mahasvān bhavati ya evaṃ veda

3.13.6

ChUpBh_3,13.5 atha yo 'syordhvaḥ suṣiḥ sa udāna ā pādalādārabhyordhvamutkramaṇādutkarṣārthaṃ ca karma kurvannanitītyudānaḥ sa vāyustadādhāraścā'kāśastadetadvāyvākāśayorojohetutvādojo balaṃ mahatvācca maha iti /
samānamanyat //5 //
START ChUp 3,13.6
te vā ete pañca brahmapuruṣāḥ svargasya lokasya dvārapāḥ |
sa ya etān evaṃ pañca brahmapuruṣān svargasya lokasya dvārapān vedāsya kule vīro jāyate |
pratipadyate svargaṃ lokaṃ ya etān evaṃ pañca brahmapuruṣān svargasya lokasya dvārapān veda

3.13.7

ChUpBh_3,13.6 te vā ete yathoktāḥ pañcasuṣisambandhātpañca brahmaṇo hārdasya puraṣā rājapuruṣā iva dvārasthāḥ svargasya hārdasya lokasya dvārapā dvārapālāḥ /
etairhi cakṣuḥśrotravāṅmanaḥprāṇairbahirmukhapravṛttairbrahmaṇo hārdasya prāptidvārāṇi niruddhani /
pratyakṣaṃ hyetadajitakaraṇatayā bāhyaviṣayāsaṅgānṛtaprarūḍhatvānna hārde brahmaṇi manastiṣṭhati /
tasmātsatyamuktamete pañca brahmapuruṣāḥ svargasya dvārapā iti /
ataḥ sa ya etānevaṃ yathoktaguṇaviśiṣṭānsvargasya lokasya dvārapānvedopāsta upāsanayā vaśīkaroti sa rājadvārapālānivopāsanena vaśīkṛtya tairanivāritaḥ pratipadyate svargaṃ lorka rājānamiva hārdaṃ brahma /
kiñcāsya viduṣaḥ kule vīraḥ putro jāyate vīrapuruṣasevanāt /
tasya carṇāpākaraṇena brahmopāsanapravṛttihetutvam /
tataśca svargalokapratipattaye pāramparyeṇa bhavatīti svargalokapratipattirevaikaṃ phalama //6 //
START ChUp 3,13.7
atha yad ataḥ paro divo jyotir dīpyate viśvataḥpṛṣṭheṣu sarvataḥpṛṣṭheṣv anuttameṣūttameṣu lokeṣv idaṃ vāva tad yad idam asminn antaḥ puruṣe jyotiḥ |
tasyaiṣā dṛṣṭir yatraitad asmiñ charīre saṃsparśenoṣṇimānaṃ vijānāti |
tasyaiṣā śrutir yatraitat karṇāv apigṛhya ninadam iva nadathur ivāgner iva jvalata upaśṛnoti |
tad etad dṛṣṭaṃ ca śrutaṃ cety upāsīta |
cakṣuṣyaḥ śruto bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda

Original text: Chāndogyopaniṣad with the commentary ascribed to Śaṃkara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc