છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.14

છુપ્ભ્_3,13.7 અથ યદસૌ વિદ્વાન્સ્વર્ગં લોકં વીરપુરુષસેવનાત્પ્રતિપદ્યતે ।
યચ્ચોક્તં"ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવી"તિ તદિદં લિઙ્ગેન ચક્ષુઃશ્રોત્રેન્દ્રિયગોચરમાપાદયિતવ્યમ્, યથાગ્ન્યાદિ ધૂમાદિલિઙ્ગેન ।
તથા હ્યેવમેવેદમિતિ યથોક્તે ઽથ દૃઢ પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
અનન્યત્વેન ચ નિશ્ચય ઇતિ ।
અત આહ-યદતો ઽમુષ્માદ્દિવો દ્યુલોકાત્પરઃ પરમિતિ લિઙ્ગવ્યત્યયેન ।
જ્યોતિર્દીપ્યતે ।
સ્વયંપ્રભં સદાપ્રકાશત્વાદ્દીપ્યતે ઇવ દીપ્યત ઇત્યુચ્યતે ।
અગ્ન્યાદિવાજ્જ્વલનલક્ષણાયા દીપ્તેરસમ્ભવાત્ ।
વિશ્વતઃ પૃષ્ઠેષ્વિત્યેતસ્ય વ્યાખ્યાન સર્વતઃ પૃષ્ઠેષ્વિતિ ।
સંસારાદુપરીત્યર્થઃ ।
સંસાર એવ હિ સર્વઃ ।
અસંસારિણ એકત્વાન્નિર્ભેદત્વાચ્ચ ।
અનુત્તમેષુ તત્પુરુષસમાસાશઙ્કાનિવૃત્તય આહોત્તમેષુ લોકેષ્વિતિ સત્યલોકાદિષુ હિરણ્યગર્ભાદિકાર્યસ્થપરસ્યેશ્વરસ્યાઽસન્નત્વાદુચ્યત ઉત્તમેષુ લોકેષ્વિતિ ।
ઇદં વાવેદમેવ તદ્યદિદમસ્મિન્પુરુષે ઽન્તર્મધ્યે જ્યોતિશ્ચક્ષુઃ - શ્રોત્રગ્રાહ્યેણ લિઙ્ગેનોષ્ણિમ્ના શબ્દેન ચાવગમ્યતે ।
યત્ત્વચા સ્પર્શરૂપેણ ગૃહ્યતે તચ્ચક્ષુષૈવ ।
દૃઢપ્રતીતિકરત્વાત્ત્વચઃ ।
અવિનાભૂતત્વાચ્ચ રૂપસ્પર્શયોઃ ।
કથં પુનસ્તસ્ય જ્યોતિષો લિઙ્ગં ત્વગ્દૃષ્ટિગોચરત્વમાપદ્યત ઇતિ, આહ-યત્ર યસ્મિન્કાલે ।
એતદિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્ ।
અસ્મિઞ્શરીરે હસ્તેનાઽલભ્ય સંસ્પર્શેનોષ્ણિમાનં રૂપસહભાવિનમુષ્ણસ્પર્શભાવં વિજાનાતિ ।
સ હ્યૂષ્ણિમા નામરૂપવ્યાકરણાય દેહમનુપ્રવિષ્ટસ્ય ચૈતન્યાત્મજ્યોતિષો લિઙ્ગમવ્યભિચારાત્ ।
ન હિ જીવન્તમાત્માનમૂષ્ણિમા વ્યભિચરતિ"ઉષ્ણ એવ જીવિષ્યઞ્શીતો મરિષ્યન્ન્" ઇતિ હિ વિજ્ઞાયતે ।
મરણકાલે ચ તેજઃ પરસ્યાં દેવતાયામિતિ પરેણાવિભાગત્વોપગમાત્ ।
અતો ઽસાધારમં લિઙ્ગમૌષ્ણ્યમગ્નેરિવ ધૂમઃ ।
અતસ્તસ્ય પરસ્યૈષા દૃષ્ટિઃ સાક્ષાદિવ દર્શનં દર્શનોપાય ઇત્યર્થઃ ।
તથા તસ્ય જ્યોતિષ એષા શ્રુતિઃ શ્રવણંશ્રવણોપાયો ઽપ્યુચ્યમાનઃ ।
યત્ર યદા પુરુષો જ્યોતિષો લિઙ્ગં શુશ્રૂષતિ શ્રોતમિચ્છતિ તદૈતત્કર્ણાવપિગૃહ્યૈતચ્છબ્દઃ ક્રિયાવિશેષણમ્ ।
અપિગૃહ્યાપિધાયેત્યર્થો ઽઙ્ગુલિભ્યાં પ્રોર્ણુત્ય નિનદમિવ રથસ્યેવ ઘોષો નિનદસ્તમિવ શૃણોતિ નદથુરિવ ઋષભકૂજિતમિવ શબ્દો યથા ચાગ્નેર્બહિર્જ્વલત એવં શબ્દમન્તઃ શરીર ઉપશૃણોતિ તદેતજ્જ્યોતિર્દૃષ્ટશ્રુતલિઙ્ગત્વાદ્દૃષ્ટં ચ શ્રુતં ચેત્યુપાસીત ।
તથોપાસનાચ્ચક્ષુષ્યો દર્શનીયઃ શ્રુતો વિશ્રુતશ્ચ ।
યત્સ્પર્શગુણોપાસનનિમિત્તં ફલં તદ્રૂપે સમ્પાદયતિ ચક્ષુષ્ય ઇતિ ।
રૂપસ્પર્શયોઃ સહભાવિત્વાત્ ।
ઇષ્ટત્વાચ્ચ દર્શનીયતાયાઃ ।
એવં ચ વિદ્યાયાઃ ફલમુપપન્નં સ્યાન્ન તુ મૃદુત્વાદિસ્પર્શવત્ત્વે ।
ય એવં યથોક્તૌ ગુણૌ વેદ ।
સ્વર્ગલોકપ્રતિપત્તિસ્તૂક્તમદૃષ્ટં ફલમ્ ।
દ્વિરભ્યાસ આદરાર્થઃ ॥7॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,14.1
સર્વં ખલ્વ્ ઇદં બ્રહ્મ તજ્જલાન્ ઇતિ શાન્ત ઉપાસીત ।
અથ ખલુ ક્રતુમયઃ પુરુષો યથાક્રતુર્ અસ્મિંલ્ લોકે પુરુષો ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિ ।
સ ક્રતું કુર્વીત

છુપ્ભ્_3,14.1 પુનસ્તસ્યૈવ ત્રિપાદમૃતસ્ય બ્રહ્મણો ઽનન્તગુણવતો ઽનન્તશક્તેરનેકભેદોપાસ્યસ્ય વિશિષ્ટગુણશક્તિમત્વેનોપાસનં વિધિત્સન્નાહ-સર્વં સમસ્તં;ખલ્વિતિ વાક્યાલઙ્કારાર્થો નિપાતઃ ।
ઇદં જગન્નામરૂપવિકૃતં પ્રત્યક્ષાદિવિષયં બ્રહ્મકારણં વૃદ્ધતમત્વાદ્બ્રહ્મ ।
કથં સર્વસ્ય બ્રહ્મત્વમિત્યત આહ-તજ્જલાનિતિ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મણો જાતં તેજોબન્નાદિક્રમેણ સર્વમ્ ।
અતસ્તજ્જમ્ ।
તથા તેનૈવ જનનક્રમેણ પ્રતિલોમતયા તસ્મિન્નેવ બ્રહ્મણિ લીયતે તદાત્મતયા શ્લિષ્યત ઇતિ તલ્લમ્ ।
તથા તસ્મિન્નેવ સ્થિતિકાલે ઽનિતિ પ્રાણિતિ ચેષ્ટત ઇતિ ।
એવં બ્રહ્માત્મતયા ત્રિષુ કાલેષ્વવિશિષ્ટં તદ્વ્યતિરેકેણાગ્રહણાત્ ।
અતસ્તદેવેદં જગત્ ।
યથા ચેદં તદેવૈકમદ્વિતીયં તથા ષષ્ઠે વિસ્તરેણ વક્ષ્યામઃ ।
યસ્માચ્ચ સર્વમિદં બ્રહ્મ, અતઃ શાન્તો રાગદ્વેષાદિદોષરહિતઃ સંયતઃ સન્યત્તત્સર્વં બ્રહ્મ તદ્વક્ષ્યમાણૈર્ગુણૈરુપાસીત ।
કથમુપાસીત ।
ક્રતું કુર્વીત ક્રતુર્નિશ્ચયો ઽધ્યવસાય એવમેવ નાન્યથેત્યવિચલઃ પ્રત્યયસ્તં ક્રતું કુર્વીતોપાસીતેત્યનેન વ્યવહિતેન સમ્બન્ધઃ ।
કિં પુનઃ ક્રતુકરણેન કર્તવ્યં પ્રયોજનમ્ ।
કથં વા ક્રતુઃ કર્તવ્યઃ ક્રતુકરણં ચાભિપ્રેતાર્થસિદ્ધિસાધનં કથમિત્યસ્યાર્થસ્ય પ્રતિપાદનાર્થમથેત્યાદિગ્રન્થઃ ।
અથ ખલ્વિતિ હેત્વર્થઃ ।
યસ્માત્ક્રતુમયઃ ક્રતુપ્રાયો ઽધ્યવસાયાત્મકઃ પુરુષો જીવઃ ।
યથાક્રતુર્યાદૃશઃ ક્રતુરસ્ય સો ઽયં યથાક્રતુર્યથાધ્યવસાયો યાદૃઙ્નિશ્ચયો ઽસ્મિંલ્લોકે જીવન્નિહ પુરુષો ભવતિ તથેતો ઽસ્માદ્દેહાત્પ્રેત્ય મૃત્વા ભવતિ ।
ક્રત્વનુરૂપફલાત્મકો ભવતીત્યર્થઃ ।
એવં હ્યેતચ્છાસ્રતો દૃષ્ટમ્ ।
"યં યં વાપિ સ્મરન્ભાવં ત્યજત્યન્તે કલેવરમ્"ઇત્યાદિ ।
યત એવં વ્યવસ્થા શાસ્રદૃષ્ટાતઃ સ એવં જાનન્કતું કુર્વીત યાદૃશં ક્રતું વક્ષ્યામસ્તમ્ ।
યત એવં શાસ્રપ્રામાણ્યાદુપપદ્યતે ક્રત્વનુરૂપં ફલમતઃ સ કર્તવ્યઃ ક્રતુઃ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,14.2
મનોમયઃ પ્રાણશરીરો ભારૂપઃ સત્યસંકલ્પ આકાશાત્મા સર્વકર્મા સર્વકામઃ સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃ સર્વમ્ ઇદમ્ અભ્યત્તો ઽવાક્ય્ અનાદરઃ

છુપ્ભ્_3,14.2 કથમ્ ।
મનોમયો મનઃપ્રાયઃ ।
મનુતે ઽનેનેતિ મનસ્તત્સ્વવૃત્ત્યા વિષયેષુ પ્રવૃત્તં ભવતિ તેન મનસા તન્મયઃ, તથા પ્રવૃત્ત ઇવ તત્પ્રાયો નિવૃત્ત ઇવ ચ ।
અત એવ પ્રાણશરીરઃ પ્રાણો લિઙ્ગાત્મા વિજ્ઞાનક્રિયાશક્તિદ્વયસંમીર્છિતઃ ।
"યો વૈ પ્રાણઃ સા પ્રજ્ઞા યા વા પ્રજ્ઞા સ પ્રાણઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સ શરીરં યસ્ય સ પ્રાણશરીરઃ ।
"મનોમયઃ úઆણશરીરનેતા"ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
ભારૂપઃ ।
ભા દીપ્તિશ્ચૈતન્યલક્ષણં રૂપં યસ્ય સ ભારૂપઃ ।
સત્યસઙ્કલ્પઃ ।
સત્યા અવિતથાઃ સઙ્કલ્પા યસ્ય સો ઽયં સત્યસઙ્કલ્પઃ ।
ન યથા સંસારિણ ઇવાનૈકાન્તિકફલઃ સઙ્કલ્પ ઈશ્વરસ્યેત્યર્થઃ ।
અનૃતેન મિથ્યાફલત્વહેતુના પ્રત્યૂઢત્વાત્સઙ્કલ્પસ્ય મિથ્યાફલત્વમ્ ।
વક્ષ્યત્યનૃતેન હિ પ્રત્યૂઢા ઇતિ ।
આકાશાત્મા ।
આકાશ ઇવાઽત્મા સ્વરૂપં યસ્ય સ આકાશાત્મા ।
સર્વગતત્વં સૂક્ષ્મત્વં રૂપદિહીનત્વં ચાઽકાશતુલ્યતેશ્વરસ્ય ।
સર્વકર્મા ।
સર્વં વિશ્વં તેનેશ્વરેણ ક્રિયત ઇતિ જગત્સર્વં કર્માસ્ય સ સર્વકર્મા ।
"સ હિ સર્વસ્ય કર્તા"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
સર્વકામઃ ।
સર્વે કામા દોષરહિતા અસ્યેતિ સર્વકામઃ ।
"ધર્મવિરુદ્ધો ભૂતેષુ કામો ઽસ્મિ"ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
નનુ કામો ઽસ્મીતિ વચનાદિહ બહુવ્રીહિસ્તથા કામો ઽસ્મીતિસ્મૃત્યર્થો વાચ્યઃ ।
સર્વગન્ધઃ ।
સર્વે ગન્ધાઃ સુખકરા અસ્ય સો ઽયં સર્વગન્ધઃ ।
"પુણ્યો ગન્ધઃ પૃથિવ્યામ્"ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
તથા રસા અપિ વિજ્ઞેયાઃ. અપુણ્યગન્ધરસગ્રહણસ્ય પાપ્મસમ્બન્ધનિમિત્તત્વશ્રવણાત્ ।
"તસ્માત્તેનોભયં જિઘ્રતિ સુરભિ ચ દુર્ગન્ધિ ચ ।
પાપ્મના હ્યેષુ વિદ્ધઃ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ન ચ પાપ્મસંસર્ગ ઈશ્વરસ્ય, અવિદ્યાદિદોષસ્યાનુપપત્તેઃ ।
સર્વમિદં જગદભ્યાત્તો ઽભિવ્યાપ્તઃ ।
અતતેર્વ્યાપ્ત્યર્થસ્ય કર્તરિ નિષ્ઠા ।
તથાવાક્યુચ્યતે ઽનયેતિ વાગ્વાગેવ વાકઃ ।
દ્વા વચેર્ઘઞન્તસ્ય કરણે વાક્ ।
સ યસ્ય વિદ્યતે સ વાકી ન વાક્યવાકી ।
વાક્પ્રતિષેધશ્ચાત્રોપલક્ષણાર્થઃ ।
ગન્ધરસાદિશ્રવણાદીશ્વરસ્ય પ્રાપ્તાનિઘ્રાણાદીનિ કરણાનિ ગન્ધાદિગ્રહણાય ।
અતો વાક્પ્રતિષેધેન પ્રતિષિધ્યન્તે તાનિ ।
"અપાણિપાદો જવનો ગ્રહીતા પશ્યત્યચક્ષુઃ સ શૃણોત્યકર્ણઃ"ઇત્યાદિમન્ત્રવર્ણાત્ ।
અનાદરો ઽસંભ્રમઃ ।
અપ્રાપ્તપ્રાપ્તૌ હિ સંભ્રમઃ સ્યાદનાપ્તકામસ્ય ।
ન ત્વાપ્તકામત્વાન્નિત્યતૃપ્તસ્યેશ્વરસ્ય સંભ્રમો ઽસ્તિ ક્વચિત્ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,14.3
એષ મ આત્મા અન્તર્હૃદયે ઽણીયાન્ વ્રીહેર્ વા યવાદ્ વા સર્ષપાદ્ વા શ્યામાકાદ્ વા શ્યામાકતણ્ડુલાદ્ વા ।
એષ મ આત્મા અન્તર્હૃદયે જ્યાયાન્ પૃથિવ્યા જ્યાયાન્ અન્તરિક્ષાજ્ જ્યાયાન્ દિવો જ્યાયાન્ એભ્યો લોકેભ્યઃ

છુપ્ભ્_3,14.3 એષ યથોક્તગુણો મે મમાઽત્માન્તર્હૃદયે હૃદયપુણ્ડરીકસ્યાન્તર્મધ્યે ઽણીયાનણુતરો વ્રીહેર્વા યવાદ્વેત્યાદ્યત્યન્તસૂક્ષ્મત્વપ્રદર્શનાર્થમ્ ।
શ્યામાકાદ્વા શ્યામાકતણ્ડુલાદ્વેતિ પરિચ્છિન્નપરિમાણાદણીયાનિત્યુક્તે ઽણુપરિમાણત્વં પ્રાપ્તમાશઙ્ક્યાતસ્તત્પ્રતિષેધાયાઽરભતે - એષ મ આત્માન્તર્હૃદયે જ્યાયાન્પૃથિવ્યા ઇત્યાદિના ।
જ્યાયઃપરિમાણાચ્ચ જ્યાયસ્ત્વં દર્શયન્નનન્તપરિમાણત્વં દર્શયતિ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,14.4
સર્વકર્મા સર્વકામઃ સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃ સર્વમ્ ઇદમ્ અભ્યત્તો ઽવાક્યનાદરઃ ।
એષ મ આત્મા અન્તર્હૃદયે ।
એતદ્ બ્રહ્મ ।
એતમ્ ઇતઃ પ્રેત્યાભિસંભવિતા અસ્મીતિ યસ્ય સ્યાદ્ અદ્ધા ન વિચિકિત્સા અસ્તિ ।
ઇતિ હ સ્માહ શાણ્ડિલ્યઃ શાણ્ડિલ્યઃ