છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.13

છુપ્ભ્_3,12.9 અયં વાવ સ યો ઽયમન્તર્હૃદયે હૃદયપુણ્ડરીક આકાશઃ ।
કથમેકસ્ય સત આકાશસ્ય ત્રિધા ભેદ ઇતિ ।
ઉચ્યતે-બાહ્યેન્દ્રિયવિષયે જાગરિતસ્થાને નભસિ દુઃખબાહુલ્યં દૃશ્યતે ।
તતો ઽન્તઃશરીરે સ્વપ્નસ્થાનભૂતે મન્દતરં દુઃખં ભવતિ સ્વપ્નાન્પશ્યતઃ ।
હૃદયસ્થે પુનર્નભસિ ન કઞ્ચન કામં કામયતે ન કઞ્ચન સ્વપ્નં પશ્યતિ ।
અતઃ સર્વદુઃખનિવૃત્તિરૂપમાકાશં સુષુપ્તસ્થાનમ્ ।
અતો યુક્તમેકસ્યાપિ ત્રિધા ભેદાન્વાખ્યાનમ્ ।
બહિર્ધા પુરુષાદારભ્યાઽકાશસ્ય હૃદયે સઙ્કોચકરણં ચેતઃસમાધાનસ્થાનસ્તુતયે ।
યથા"ત્રયાણામપિ લોકાનાં કુરુક્ષેત્રં વિશિષ્યતે ।
અર્ધતસ્તુ કુરુક્ષેત્રમર્ધતસ્તુ પૃથૂદકમ્"ઇતિ તદ્વત્ ।
તદેતદ્ધાર્દાકાશાખ્યં બ્રહ્મ પૂર્ણં સર્વગતં ન હૃદયમાત્રપરિચ્છિન્નમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
યદ્યપિ હૃદયાકાશે ચેતઃ સમાધીયતે ઽપ્રવર્તિ ન કુતશ્ચિત્ક્વચિત્પ્રવર્તિતું શીલમસ્યેત્યપ્રવર્તિ તદનુચ્છિત્તિધર્મકમ્ ।
યથાન્યાનિ ભૂતાનિ પરિચ્છિન્નાન્યુચ્છિત્તિધર્મકાણિ ન તથા હાર્દં નભઃ ।
પૂર્ણામપ્રવર્તિનીમનુચ્છેદાત્મિકાં શ્રિયં વિભૂતિં ગુણફલં લભતે દૃષ્ટં ય એવં યથોક્તં પૂર્ણાપ્રવર્તિગુણં બ્રહ્મ વેદ જાનાતીહૈવ જીવંસ્તદ્ભાવં પ્રતિપદ્યત ઇત્યર્થઃ ॥9॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષદિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,13.1
તસ્ય હ વા એતસ્ય હૃદયસ્ય પઞ્ચ દેવસુષયઃ ।
સ યો ઽસ્ય પ્રાઙ્ સુષિઃ સ પ્રાણઃ ।
તચ્ ચક્ષુઃ ।
સ આદિત્યઃ ।
તદ્ એતત્ તેજો ઽન્નાદ્યમ્ ઇત્ય્ ઉપાસીત ।
તેજસ્વ્ય્ અન્નાદો ભવતિ ય એવં વેદ

છુપ્ભ્_3,13.1 તસ્ય હ વા ઇત્યાદિના ગાયત્ર્યાખ્યસ્ય બ્રહ્મણ ઉપાસનાઙ્ગત્વેન દ્વારપાલાદિગુણવિધાનાર્થમારભ્યતે ।
યથા લોકે દ્વારપાલા રાજ્ઞ ઉપાસનેન વશીકૃતા રાજપ્રાપ્ત્યર્થા ભવન્તિ તથેહાપીતિ ।
તસ્યેતિ પ્રકૃતસ્ય હૃદયસ્યેત્યર્થઃ ।
એતસ્યાનન્તરનિર્દિષ્ટસ્ય પઞ્ચ પઞ્ચસંખ્યાકા દેવાનાં સુષયો દેવસુષયઃ સ્વર્ગલોકપ્રાપ્તિદ્વારચ્છિદ્રાણિ દેવેઃ પ્રાણાદિત્યાદિભી રક્ષ્યમાણાનીત્યતો દેવસુષયસ્તસ્ય સ્વર્ગલોકભવનસ્ય હૃદયસ્યાસ્ય યઃ પ્રાઙ્સુષિઃ પૂર્વાભિમુખસ્ય પ્રાગ્ગતં યચ્છિદ્રં દ્વારં સ પ્રાણસ્તત્સ્થસ્તેન દ્વારેણ યઃ સઞ્ચરતિ વાયુવિશેષઃ સ પ્રાગનિતીતિ પ્રાણઃ ।
તેનૈવ સમ્બદ્ધમવ્યતિરિક્તં તચ્ચક્ષુસ્તથૈવ સ આદિત્યઃ"આદિત્યો હ વૈ બાહ્યઃ પ્રાણઃ"ઇતિ શ્રુતેશ્ચક્ષૂરૂપપ્રતિષ્ઠાક્રમેણ હૃદિ સ્થિતઃ ।
"સ આદિત્યઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ચક્ષુષિ"ઇત્યાદિ હિ વાજસનેયકે ।
પ્રાણવાયુદેવતૈવ હ્યેકા ચક્ષુરાદિત્યશ્ચ સહાઽશ્રયેણ ।
વક્ષ્યતિ ચ-પ્રાણાય સ્વાહેતિ હતું હવિઃ સર્વમેતત્તર્પયતીતિ ।
તદેત્પ્રાણાખ્યં સ્વર્ગલોકદ્વારપાલત્વાદ્બ્રહ્મ ।
સ્વર્ગલોકં પ્રતિપિત્સુસ્તેજશ્ચૈતચ્ચક્ષુરાદિત્યસ્વરૂપેણ, અન્નાદ્યત્વાચ્ચ સવિતુસ્તેજો ઽન્નાદ્યમિત્યાભ્યાં ગુણાભ્યામુપાસીત ।
તતસ્તેજસ્વ્યન્નાદશ્ચાઽમયાવિત્વરહિતો ભવતિ ય એવં વેદ તસ્યૈતદ્ગુણફલમ્ ।
ઉપાસનેન વશીકૃતો દ્વારપઃ સ્વર્ગલોકપ્રાપ્તિ હેતુર્ભવતીતિ મુખ્યં ચ ફલમ્ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,13.2
અથ યો ઽસ્ય દક્ષિણઃ સુષિઃ સ વ્યાનઃ ।
તચ્ છ્રોત્રમ્ ।
સ ચન્દ્રમાઃ ।
તદ્ એતચ્ છ્રીશ્ ચ યશશ્ ચેત્ય્ ઉપાસીત ।
શ્રીમાન્ યશસ્વી ભવતિ ય એવં વેદ

છુપ્ભ્_3,13.2 અથ યો ઽસ્ય દક્ષિણઃ સુષિસ્તત્સ્થો વાયુવિશેષઃ સ વીર્યવત્કર્મ કુર્વન્વિગૃહ્ય વા પ્રાણાપાનૌ, નાના વાનિતીતિ વ્યાનસ્તત્સમ્બદ્ધમેવ ચ તચ્છ્રોત્રમિન્દ્રિયં તથા સ ચન્દ્રમાઃ ।
"શ્રોત્રેણ સૃષ્ટા દિશશ્ચ ચન્દ્રમાશ્ચે"તિ શ્રુતેઃ ।
સહાશ્રયૌ પૂર્વવત્તદેતચ્છ્રીશ્ચ વિભૂતિઃ શ્રોત્રચન્દ્રમસોર્જ્ઞાનાન્નહેતુત્વમતસ્તાભ્યાં શ્રીત્વમ્ ।
જ્ઞાનાન્નવતશ્ચ યશઃ ખ્યાતિર્ભવતીતિ યશોહેતુત્વાદ્યશસ્ત્વમતસ્તાભ્યાં ગુણાભ્યામુપાસીતેત્યાદિ સમાનમ્ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,13.3
અથ યો ઽસ્ય પ્રત્યઙ્ સુષિઃ સો ઽપાનઃ ।
સા વાક્ ।
સો ઽગ્નિઃ ।
તદ્ એતદ્ બ્રહ્મવર્ચસમ્ અન્નાદ્યમ્ ઇત્ય્ ઉપાસીત ।
બ્રહ્મવર્ચસ્ય્ અન્નાદો ભવતિ ય એવં વેદ

છુપ્ભ્_3,13.3 અથ યો ઽસ્ય પ્રત્યઙ્સુષિઃ પશ્ચિમસ્તત્સ્થો વાયુવિશેષઃ સ મૂત્રપુરીષાદ્યપનયન્નધો ઽનિતીત્યપાનઃ સા તથા વાક્ ।
તત્સમ્બન્ધાત્તથાગ્નિસ્તદેતદ્બ્રહ્મવર્ચસં, વૃત્તસ્વાધ્યાયનિમિત્તં તેજો બ્રહ્મવર્ચસમ્ ।
અગ્નિસમ્બન્ધાદ્વૃત્તસ્વાધ્યાયસ્ય ।
અન્નઘ્રસનહેતુત્વાદપાનસ્યાન્નાદ્યત્વમ્ ।
સમાનમન્યત્ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,13.4
અથ યો ઽસ્યોદઙ્ સુષિઃ સ સમાનઃ ।
તન્ મનઃ ।
સ પર્જન્યઃ ।
તદ્ એતત્ કીર્તિશ્ ચ વ્યુષ્ટિશ્ ચેત્યુપાસીત ।
કીર્તિમાન્ વ્યુષ્ટિમાન્ ભવતિ ય એવં વેદ

છુપ્ભ્_3,13.4 અથ યો ઽસ્યોદઙ્સુષિરુદગ્ગતઃ સુષિસ્તત્સ્યો વાયુવિશેષઃ સો ઽશિતપીતે સમં નયતીતિ સમાનઃ ।
તત્સમ્બદ્ધં મનો ઽન્તઃકરણં સ પર્જન્યો વૃષ્ટ્યાત્મકો દેવઃ પર્જન્યનિમિત્તાશ્ચાઽપ ઇતિ ।
"મનસા સૃષ્ટા આપશ્ચ વરુણશ્ચ"ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તદેત્કીર્તિશ્ચ ।
મનસો જ્ઞાનસ્ય કીર્તિહેતુત્વાત્ ।
આત્મપરોક્ષં વુશ્રુતત્વં કીર્તિઃ ।
યશઃ સ્વકરણસંવેદ્યં વિશ્રુતત્વમ્ ।
વ્યુષ્ટિઃ કાન્તિર્દેહગતં લાવણ્યમ્ ।
તતશ્ચ કીર્તિસમ્ભવાત્કીર્તિશ્ચેતિ ।
સમાનમન્યત્ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,13.5
અથ યો ઽસ્યોર્ધ્વઃ સુષિઃ સ ઉદાનઃ ।
સ વાયુઃ ।
સ આકાશઃ ।
તદ્ એતદ્ ઓજશ્ ચ મહશ્ ચેત્ય્ ઉપાસીત ।
ઓજસ્વી મહસ્વાન્ ભવતિ ય એવં વેદ

છુપ્ભ્_3,13.5 અથ યો ઽસ્યોર્ધ્વઃ સુષિઃ સ ઉદાન આ પાદલાદારભ્યોર્ધ્વમુત્ક્રમણાદુત્કર્ષાર્થં ચ કર્મ કુર્વન્નનિતીત્યુદાનઃ સ વાયુસ્તદાધારશ્ચાઽકાશસ્તદેતદ્વાય્વાકાશયોરોજોહેતુત્વાદોજો બલં મહત્વાચ્ચ મહ ઇતિ ।
સમાનમન્યત્ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,13.6
તે વા એતે પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાઃ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારપાઃ ।
સ ય એતાન્ એવં પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાન્ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારપાન્ વેદાસ્ય કુલે વીરો જાયતે ।
પ્રતિપદ્યતે સ્વર્ગં લોકં ય એતાન્ એવં પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાન્ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારપાન્ વેદ

છુપ્ભ્_3,13.6 તે વા એતે યથોક્તાઃ પઞ્ચસુષિસમ્બન્ધાત્પઞ્ચ બ્રહ્મણો હાર્દસ્ય પુરષા રાજપુરુષા ઇવ દ્વારસ્થાઃ સ્વર્ગસ્ય હાર્દસ્ય લોકસ્ય દ્વારપા દ્વારપાલાઃ ।
એતૈર્હિ ચક્ષુઃશ્રોત્રવાઙ્મનઃપ્રાણૈર્બહિર્મુખપ્રવૃત્તૈર્બ્રહ્મણો હાર્દસ્ય પ્રાપ્તિદ્વારાણિ નિરુદ્ધનિ ।
પ્રત્યક્ષં હ્યેતદજિતકરણતયા બાહ્યવિષયાસઙ્ગાનૃતપ્રરૂઢત્વાન્ન હાર્દે બ્રહ્મણિ મનસ્તિષ્ઠતિ ।
તસ્માત્સત્યમુક્તમેતે પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાઃ સ્વર્ગસ્ય દ્વારપા ઇતિ ।
અતઃ સ ય એતાનેવં યથોક્તગુણવિશિષ્ટાન્સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારપાન્વેદોપાસ્ત ઉપાસનયા વશીકરોતિ સ રાજદ્વારપાલાનિવોપાસનેન વશીકૃત્ય તૈરનિવારિતઃ પ્રતિપદ્યતે સ્વર્ગં લોર્ક રાજાનમિવ હાર્દં બ્રહ્મ ।
કિઞ્ચાસ્ય વિદુષઃ કુલે વીરઃ પુત્રો જાયતે વીરપુરુષસેવનાત્ ।
તસ્ય ચર્ણાપાકરણેન બ્રહ્મોપાસનપ્રવૃત્તિહેતુત્વમ્ ।
તતશ્ચ સ્વર્ગલોકપ્રતિપત્તયે પારમ્પર્યેણ ભવતીતિ સ્વર્ગલોકપ્રતિપત્તિરેવૈકં ફલમ ॥6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 3,13.7
અથ યદ્ અતઃ પરો દિવો જ્યોતિર્ દીપ્યતે વિશ્વતઃપૃષ્ઠેષુ સર્વતઃપૃષ્ઠેષ્વ્ અનુત્તમેષૂત્તમેષુ લોકેષ્વ્ ઇદં વાવ તદ્ યદ્ ઇદમ્ અસ્મિન્ન્ અન્તઃ પુરુષે જ્યોતિઃ ।
તસ્યૈષા દૃષ્ટિર્ યત્રૈતદ્ અસ્મિઞ્ છરીરે સંસ્પર્શેનોષ્ણિમાનં વિજાનાતિ ।
તસ્યૈષા શ્રુતિર્ યત્રૈતત્ કર્ણાવ્ અપિગૃહ્ય નિનદમ્ ઇવ નદથુર્ ઇવાગ્નેર્ ઇવ જ્વલત ઉપશૃનોતિ ।
તદ્ એતદ્ દૃષ્ટં ચ શ્રુતં ચેત્ય્ ઉપાસીત ।
ચક્ષુષ્યઃ શ્રુતો ભવતિ ય એવં વેદ ય એવં વેદ