Chandogya Upanishad (with commentary) · Chapter 1.8

ChUpBh_1,7.8 athānenaiva cākṣuṣeṇaiva ye caitasmādarvāñco lokāstāṃścā'pnoti manuṣyakāmāṃśca cākṣuṣo bhūtvetyarthaḥ /
tasmādu haivaṃvidudgātā brūyādyajamānaṃ kamiṣṭaṃ te tava kāmamāgāyānīti /
eṣa hi yasmādudgātā kāmāgānasyodgānena kāmaṃ sampādayitumīṣṭe samartha ityarthaḥ /
ko 'sau?ya evaṃ vidvānsāma gāyati sāma gāyati /
dviruktirupāsanasamāptyarthā //8-9 //
iti chāndogyopaniṣacchāṅkarabhāṣye prathamodhyāyasya saptamaḥ khaṇḍaḥ
=======================================================================
START ChUp 1,8.1
trayo hodgīthe kuśalā babhūvuḥ śilakaḥ śālāvatyaś caikitāyano dālbhyaḥ pravāhaṇo jaivalir iti |
te hocur udgīthe vai kuśalāḥ smo hantodgīthe kathāṃ vadāma iti

ChUpBh_1,8.1 anekadhopāsyatvādakṣarasya prakārāntareṇa parovarīyastvaguṇaphalamupāsanāntaramānināya /
itihāsastu sukhāvabodhanārthaḥ /
trayastrisaṃkhyākāḥ /
ha, ityaitihyārthaḥ /
udgītha udgīthajñānaṃ prati kuśalā nipuṇā babhūvuḥ /
kasmiṃściddeśe kāle ca nimitte vā sametānāmityabhiprāyaḥ /
na hi sarvasmiñjagati trayāṇāmeva kauśalamudgīthādivijñāne /
śrūyante hyuṣastijānaśrutikaikeyaprabhṛtayaḥ sarvajñakalpāḥ /
ke te traya ityāha-śilako nāmataḥ śalāvato 'patyaṃ śālāvatyaḥ /
cikitāyanasyāpatyaṃ caikitāyanaḥ /
dalbhagotro dālbhyo dvyāmuṣyāyaṇo vā /
pravāhaṇo nāmato jīvalasyāpatyaṃ jaivalirityete trayaste hocuranyonyamudgīthe vai kuśalā nipuṇā iti prasiddhāḥ smaḥ /
ato hanta yadyanumatirbhavatāmudgītha udgīthajñānanimittāṃ kathāṃ vicāraṇāṃ pakṣapratipakṣopanyāsena vadāmo vādaṃ kurma ityarthaḥ /
tathā ca tadvidyasaṃvāde viparītagrahaṇanāśo 'pūrvavijñānopajanaḥ saṃśayanivṛttiśceti /
atastadvidyasaṃyogaḥ kartavya iti cetihāsaprayojanam /
dṛśyate hi śilakādīnām //1 //
START ChUp 1,8.2
tatheti ha samupaviviśuḥ |
sa ha prāvahaṇo jaivalir uvāca |
bhagavantāv agre vadatām |
bhrāmaṇayor vadator vācaṃ śroṣyāmīti

ChUpBh_1,8.2 tathetyuktvā te samupaviviśurhepaviṣṭavantaḥ kila /
tatra rājñaḥ prāgalbhyopapatteḥ sa ha pravāhaṇo jaivaliruvācetarau"bhagavantau pūjāvantāvagre pūrvaṃ vadatām" /
brāhmaṇayoriti liṅgādrājāsau /
yuvayorbrāhmaṇayorvadatorvācaṃ śroṣyāmi /
artharahitāmityapare vācamiti viśeṣaṇāt //2 //
START ChUp 1,8.3
sa ha śilakaḥ śālāvatyaś caikitāyanaṃ dālbhyam uvāca hanta tvā pṛcchānīti |
pṛccheti hovāca

ChUpBh_1,8.3 uktayoḥ sa ha śilakaḥ śālāvatyaścaikitāyanaṃ dālbhyamuvāca-"hanta yadyanumaṃsyase tvā tvāṃ pṛcchānī"tyukta itaraḥ"pṛcche"ti hovāca //3 //
START ChUp 1,8.4
kā sāmno gatir iti |
svara iti hovāca |
svarasya kā gatir iti |
prāṇa iti hovāca |
annasya kā gatir iti |
annam iti hovāca |
annasya kā gatir iti |
āpa iti hovāca

ChUpBh_1,8.4 labdhānumatirāha-kā sāmnaḥ, prakṛtatvādudgīthasya /
udgītho hyatropāsyatvena prakṛtaḥ /
"parovarīyāṃsamudgītham"iti ca vakṣyati /
gatirāśrayaḥ parāyaṇamityetat /
evaṃ pṛṣṭo dālbhya uvāca-svara iti /
svarātmakatvātsāmnaḥ /
yo yadātmakaḥ sa tadgatistadāśrayaśca bhavatīti yuktaṃ mṛdāśraya iva ghaṭādiḥ /
svarasya kā gatiriti, prāṇa iti hovāca /
prāṇaniṣpādyo hi svarastasmātsavarasya prāṇo gatiḥ /
prāṇasya kā gatirityannamiti hovāca /
annāvaṣṭambho hi prāṇaḥ /
"śuṣyati vai prāṇa ṛte 'nnāt"iti hi śruteḥ /
"annaṃ dāma"iti ca /
annasya kā gatirityāpa iti hovāca /
apsambhavatvādannasya //4 //
START ChUp 1,8.5
apāṃ kā gatir iti |
asau loka iti hovāca |
amuṣya lokasya kā gatir iti |
na svargaṃ lokam atinayed iti hovāca |
svargaṃ vayaṃ lokaṃ sāmābhisaṃsthāpayāmaḥ |
svargasaṃstāvaṃ hi sāmeti

ChUpBh_1,8.5 apāṃ kā gatirityasau loka iti /
amuṣmāllokādvṛṣṭiḥ sambhavati /
amuṣya lokasya kā gatiriti pṛṣṭo dālbhya uvāca-svargamamuṃ lokamatītyāśrayāntaraṃ sāma na nayetkaściditi hovācā'ha /
ato vayamapi svargaṃ lokaṃ sāmābhisaṃsthāpayāmaḥ /
svargalokapratiṣṭhaṃ sāma jānīma ityarthaḥ /
svargasaṃstāvaṃ svargatvena saṃstavanaṃ saṃstāvo yasya tatsāma svargasaṃstāvaṃ hi yasmāt"svargo vai lokaḥ sāmaveda"iti śrutiḥ //5 //
START ChUp 1,8.6
taṃ ha śilakaḥ śālāvatyaś caikitāyanaṃ dālbhyam uvācāpratiṣṭhitaṃ vai kila te dālbhya sāma |
yas tv etarhi brūyān mūrdhā te vipatiṣyatīti mūrdhā te vipated iti

ChUpBh_1,8.6 tamitaraḥ śilakaḥ śālāvatyaścaikitāyanaṃ dālbhyamuvāca-apratiṣṭhitamasaṃsthitaṃ parovarīyastvenāsamāptagati sāmetyarthaḥ /
vā ityāgamaṃ smārayati kileti ca, dālbhya te tava sāma /
yastvasahiṣṇuḥ sāmavidetarhyetasminkāle brūyātkaścidviparītavijñānamapratiṣṭhitaṃ sāma pratiṣṭhitamityevaṃvādāparādhinaṃ mūrdhā śiraste vipatiṣyati vispaṣṭaṃ patiṣyatīti /
evamuktasyāparādhinastathaiva tadvipatenna saṃśayo na tvāhaṃ bravīmītyabhiprāyaḥ /
nanu mūrdhapātār'haṃ cedaparādhaṃ kṛtavānataḥ pareṇānuktasyāpi patenmūrdhā;na cedaparādhyuktasyāpi naiva patati /
anyathākṛtābhyāgamaḥ kṛtanāśaśca syātām /
naiṣa doṣaḥ /
kṛtasya karmaṇaḥ śubhāśubhasya phalaprāpterdeśakālanimittāpekṣatvāt /
tatraivaṃ sati mūrdhapātanimittasyāpyajñānasya parābhivyāhāranimittāpekṣatvamiti //6 //
START ChUp 1,8.7
hantāham etad bhagavatto vedānīti |
viddhīti hovāca |
amuṣya lokasya kā gatir iti |
ayaṃ loka iti hovāca |
asya lokasya kā gatir iti |
na pratiṣṭhāṃ lokam atinayed iti hovāca |
pratiṣṭhāṃ vayaṃ lokaṃ sāmābhisaṃsthāpayāmaḥ |
pratiṣṭhāsaṃstāvaṃ hi sāmeti

ChUpBh_1,8.7 evamukto dālbhya āha-hantāhametadbhagavatto vedāni yatpratiṣṭhaṃ sāmetyuktaḥ pratyuvāca śālāvatyo viddhīti hovāca /
amuṣya lokasya kā gatiriti pṛṣṭo dālbhyena śālāvatyo 'yaṃ loka iti hovāca /
ayaṃ hi loko yāgadānahomādibhiramuṃ lokaṃ puṣyatīti /
"itaḥ pradānaṃ devā upajīvanti"iti hi śrutayaḥ /
pratyakṣaṃ hi sarvabhūtānāṃ dharaṇī pratiṣṭheti /
ataḥ sāmno 'pyayaṃ lokaḥ pratiṣṭhaiveti yuktam /
asya lokasya kā gatirityukta āha śālāvatyaḥ /
na pratiṣṭhāmimaṃ lokamatītya nayetsāma kaścit /
ato vayaṃ pratiṣṭhāṃ lokaṃ sāmābhisaṃsthāpayāmaḥ /
yasmātpratiṣṭhāsaṃstāvaṃ hi pratiṣṭhātvena saṃstutaṃ sāmetyarthaḥ /
"iyaṃ vai rathantaram"iti ca śrutiḥ //7 //
START ChUp 1,8.8
taṃ ha pravāhaṇo jaivalir uvāca |
antavad vai kila te śālāvatya sāma |
yas tv etarhi brūyān mūrdhā te vipatiṣyatīti mūrdhā te vipated iti |
hantāham etad bhagavatto vedānīti |
viddhīti hovāca