છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.8

છુપ્ભ્_1,7.8 અથાનેનૈવ ચાક્ષુષેણૈવ યે ચૈતસ્માદર્વાઞ્ચો લોકાસ્તાંશ્ચાઽપ્નોતિ મનુષ્યકામાંશ્ચ ચાક્ષુષો ભૂત્વેત્યર્થઃ ।
તસ્માદુ હૈવંવિદુદ્ગાતા બ્રૂયાદ્યજમાનં કમિષ્ટં તે તવ કામમાગાયાનીતિ ।
એષ હિ યસ્માદુદ્ગાતા કામાગાનસ્યોદ્ગાનેન કામં સમ્પાદયિતુમીષ્ટે સમર્થ ઇત્યર્થઃ ।
કો ઽસૌ?ય એવં વિદ્વાન્સામ ગાયતિ સામ ગાયતિ ।
દ્વિરુક્તિરુપાસનસમાપ્ત્યર્થા ॥8-9 ॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમોધ્યાયસ્ય સપ્તમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,8.1
ત્રયો હોદ્ગીથે કુશલા બભૂવુઃ શિલકઃ શાલાવત્યશ્ ચૈકિતાયનો દાલ્ભ્યઃ પ્રવાહણો જૈવલિર્ ઇતિ ।
તે હોચુર્ ઉદ્ગીથે વૈ કુશલાઃ સ્મો હન્તોદ્ગીથે કથાં વદામ ઇતિ

છુપ્ભ્_1,8.1 અનેકધોપાસ્યત્વાદક્ષરસ્ય પ્રકારાન્તરેણ પરોવરીયસ્ત્વગુણફલમુપાસનાન્તરમાનિનાય ।
ઇતિહાસસ્તુ સુખાવબોધનાર્થઃ ।
ત્રયસ્ત્રિસંખ્યાકાઃ ।
હ, ઇત્યૈતિહ્યાર્થઃ ।
ઉદ્ગીથ ઉદ્ગીથજ્ઞાનં પ્રતિ કુશલા નિપુણા બભૂવુઃ ।
કસ્મિંશ્ચિદ્દેશે કાલે ચ નિમિત્તે વા સમેતાનામિત્યભિપ્રાયઃ ।
ન હિ સર્વસ્મિઞ્જગતિ ત્રયાણામેવ કૌશલમુદ્ગીથાદિવિજ્ઞાને ।
શ્રૂયન્તે હ્યુષસ્તિજાનશ્રુતિકૈકેયપ્રભૃતયઃ સર્વજ્ઞકલ્પાઃ ।
કે તે ત્રય ઇત્યાહ-શિલકો નામતઃ શલાવતો ઽપત્યં શાલાવત્યઃ ।
ચિકિતાયનસ્યાપત્યં ચૈકિતાયનઃ ।
દલ્ભગોત્રો દાલ્ભ્યો દ્વ્યામુષ્યાયણો વા ।
પ્રવાહણો નામતો જીવલસ્યાપત્યં જૈવલિરિત્યેતે ત્રયસ્તે હોચુરન્યોન્યમુદ્ગીથે વૈ કુશલા નિપુણા ઇતિ પ્રસિદ્ધાઃ સ્મઃ ।
અતો હન્ત યદ્યનુમતિર્ભવતામુદ્ગીથ ઉદ્ગીથજ્ઞાનનિમિત્તાં કથાં વિચારણાં પક્ષપ્રતિપક્ષોપન્યાસેન વદામો વાદં કુર્મ ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચ તદ્વિદ્યસંવાદે વિપરીતગ્રહણનાશો ઽપૂર્વવિજ્ઞાનોપજનઃ સંશયનિવૃત્તિશ્ચેતિ ।
અતસ્તદ્વિદ્યસંયોગઃ કર્તવ્ય ઇતિ ચેતિહાસપ્રયોજનમ્ ।
દૃશ્યતે હિ શિલકાદીનામ્ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,8.2
તથેતિ હ સમુપવિવિશુઃ ।
સ હ પ્રાવહણો જૈવલિર્ ઉવાચ ।
ભગવન્તાવ્ અગ્રે વદતામ્ ।
ભ્રામણયોર્ વદતોર્ વાચં શ્રોષ્યામીતિ

છુપ્ભ્_1,8.2 તથેત્યુક્ત્વા તે સમુપવિવિશુર્હેપવિષ્ટવન્તઃ કિલ ।
તત્ર રાજ્ઞઃ પ્રાગલ્ભ્યોપપત્તેઃ સ હ પ્રવાહણો જૈવલિરુવાચેતરૌ"ભગવન્તૌ પૂજાવન્તાવગ્રે પૂર્વં વદતામ્" ।
બ્રાહ્મણયોરિતિ લિઙ્ગાદ્રાજાસૌ ।
યુવયોર્બ્રાહ્મણયોર્વદતોર્વાચં શ્રોષ્યામિ ।
અર્થરહિતામિત્યપરે વાચમિતિ વિશેષણાત્ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,8.3
સ હ શિલકઃ શાલાવત્યશ્ ચૈકિતાયનં દાલ્ભ્યમ્ ઉવાચ હન્ત ત્વા પૃચ્છાનીતિ ।
પૃચ્છેતિ હોવાચ

છુપ્ભ્_1,8.3 ઉક્તયોઃ સ હ શિલકઃ શાલાવત્યશ્ચૈકિતાયનં દાલ્ભ્યમુવાચ-"હન્ત યદ્યનુમંસ્યસે ત્વા ત્વાં પૃચ્છાની"ત્યુક્ત ઇતરઃ"પૃચ્છે"તિ હોવાચ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,8.4
કા સામ્નો ગતિર્ ઇતિ ।
સ્વર ઇતિ હોવાચ ।
સ્વરસ્ય કા ગતિર્ ઇતિ ।
પ્રાણ ઇતિ હોવાચ ।
અન્નસ્ય કા ગતિર્ ઇતિ ।
અન્નમ્ ઇતિ હોવાચ ।
અન્નસ્ય કા ગતિર્ ઇતિ ।
આપ ઇતિ હોવાચ

છુપ્ભ્_1,8.4 લબ્ધાનુમતિરાહ-કા સામ્નઃ, પ્રકૃતત્વાદુદ્ગીથસ્ય ।
ઉદ્ગીથો હ્યત્રોપાસ્યત્વેન પ્રકૃતઃ ।
"પરોવરીયાંસમુદ્ગીથમ્"ઇતિ ચ વક્ષ્યતિ ।
ગતિરાશ્રયઃ પરાયણમિત્યેતત્ ।
એવં પૃષ્ટો દાલ્ભ્ય ઉવાચ-સ્વર ઇતિ ।
સ્વરાત્મકત્વાત્સામ્નઃ ।
યો યદાત્મકઃ સ તદ્ગતિસ્તદાશ્રયશ્ચ ભવતીતિ યુક્તં મૃદાશ્રય ઇવ ઘટાદિઃ ।
સ્વરસ્ય કા ગતિરિતિ, પ્રાણ ઇતિ હોવાચ ।
પ્રાણનિષ્પાદ્યો હિ સ્વરસ્તસ્માત્સવરસ્ય પ્રાણો ગતિઃ ।
પ્રાણસ્ય કા ગતિરિત્યન્નમિતિ હોવાચ ।
અન્નાવષ્ટમ્ભો હિ પ્રાણઃ ।
"શુષ્યતિ વૈ પ્રાણ ઋતે ઽન્નાત્"ઇતિ હિ શ્રુતેઃ ।
"અન્નં દામ"ઇતિ ચ ।
અન્નસ્ય કા ગતિરિત્યાપ ઇતિ હોવાચ ।
અપ્સમ્ભવત્વાદન્નસ્ય ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,8.5
અપાં કા ગતિર્ ઇતિ ।
અસૌ લોક ઇતિ હોવાચ ।
અમુષ્ય લોકસ્ય કા ગતિર્ ઇતિ ।
ન સ્વર્ગં લોકમ્ અતિનયેદ્ ઇતિ હોવાચ ।
સ્વર્ગં વયં લોકં સામાભિસંસ્થાપયામઃ ।
સ્વર્ગસંસ્તાવં હિ સામેતિ

છુપ્ભ્_1,8.5 અપાં કા ગતિરિત્યસૌ લોક ઇતિ ।
અમુષ્માલ્લોકાદ્વૃષ્ટિઃ સમ્ભવતિ ।
અમુષ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિતિ પૃષ્ટો દાલ્ભ્ય ઉવાચ-સ્વર્ગમમું લોકમતીત્યાશ્રયાન્તરં સામ ન નયેત્કશ્ચિદિતિ હોવાચાઽહ ।
અતો વયમપિ સ્વર્ગં લોકં સામાભિસંસ્થાપયામઃ ।
સ્વર્ગલોકપ્રતિષ્ઠં સામ જાનીમ ઇત્યર્થઃ ।
સ્વર્ગસંસ્તાવં સ્વર્ગત્વેન સંસ્તવનં સંસ્તાવો યસ્ય તત્સામ સ્વર્ગસંસ્તાવં હિ યસ્માત્"સ્વર્ગો વૈ લોકઃ સામવેદ"ઇતિ શ્રુતિઃ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,8.6
તં હ શિલકઃ શાલાવત્યશ્ ચૈકિતાયનં દાલ્ભ્યમ્ ઉવાચાપ્રતિષ્ઠિતં વૈ કિલ તે દાલ્ભ્ય સામ ।
યસ્ ત્વ્ એતર્હિ બ્રૂયાન્ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મૂર્ધા તે વિપતેદ્ ઇતિ

છુપ્ભ્_1,8.6 તમિતરઃ શિલકઃ શાલાવત્યશ્ચૈકિતાયનં દાલ્ભ્યમુવાચ-અપ્રતિષ્ઠિતમસંસ્થિતં પરોવરીયસ્ત્વેનાસમાપ્તગતિ સામેત્યર્થઃ ।
વા ઇત્યાગમં સ્મારયતિ કિલેતિ ચ, દાલ્ભ્ય તે તવ સામ ।
યસ્ત્વસહિષ્ણુઃ સામવિદેતર્હ્યેતસ્મિન્કાલે બ્રૂયાત્કશ્ચિદ્વિપરીતવિજ્ઞાનમપ્રતિષ્ઠિતં સામ પ્રતિષ્ઠિતમિત્યેવંવાદાપરાધિનં મૂર્ધા શિરસ્તે વિપતિષ્યતિ વિસ્પષ્ટં પતિષ્યતીતિ ।
એવમુક્તસ્યાપરાધિનસ્તથૈવ તદ્વિપતેન્ન સંશયો ન ત્વાહં બ્રવીમીત્યભિપ્રાયઃ ।
નનુ મૂર્ધપાતાર્ઽહં ચેદપરાધં કૃતવાનતઃ પરેણાનુક્તસ્યાપિ પતેન્મૂર્ધા;ન ચેદપરાધ્યુક્તસ્યાપિ નૈવ પતતિ ।
અન્યથાકૃતાભ્યાગમઃ કૃતનાશશ્ચ સ્યાતામ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
કૃતસ્ય કર્મણઃ શુભાશુભસ્ય ફલપ્રાપ્તેર્દેશકાલનિમિત્તાપેક્ષત્વાત્ ।
તત્રૈવં સતિ મૂર્ધપાતનિમિત્તસ્યાપ્યજ્ઞાનસ્ય પરાભિવ્યાહારનિમિત્તાપેક્ષત્વમિતિ ॥6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,8.7
હન્તાહમ્ એતદ્ ભગવત્તો વેદાનીતિ ।
વિદ્ધીતિ હોવાચ ।
અમુષ્ય લોકસ્ય કા ગતિર્ ઇતિ ।
અયં લોક ઇતિ હોવાચ ।
અસ્ય લોકસ્ય કા ગતિર્ ઇતિ ।
ન પ્રતિષ્ઠાં લોકમ્ અતિનયેદ્ ઇતિ હોવાચ ।
પ્રતિષ્ઠાં વયં લોકં સામાભિસંસ્થાપયામઃ ।
પ્રતિષ્ઠાસંસ્તાવં હિ સામેતિ

છુપ્ભ્_1,8.7 એવમુક્તો દાલ્ભ્ય આહ-હન્તાહમેતદ્ભગવત્તો વેદાનિ યત્પ્રતિષ્ઠં સામેત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચ શાલાવત્યો વિદ્ધીતિ હોવાચ ।
અમુષ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિતિ પૃષ્ટો દાલ્ભ્યેન શાલાવત્યો ઽયં લોક ઇતિ હોવાચ ।
અયં હિ લોકો યાગદાનહોમાદિભિરમું લોકં પુષ્યતીતિ ।
"ઇતઃ પ્રદાનં દેવા ઉપજીવન્તિ"ઇતિ હિ શ્રુતયઃ ।
પ્રત્યક્ષં હિ સર્વભૂતાનાં ધરણી પ્રતિષ્ઠેતિ ।
અતઃ સામ્નો ઽપ્યયં લોકઃ પ્રતિષ્ઠૈવેતિ યુક્તમ્ ।
અસ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિત્યુક્ત આહ શાલાવત્યઃ ।
ન પ્રતિષ્ઠામિમં લોકમતીત્ય નયેત્સામ કશ્ચિત્ ।
અતો વયં પ્રતિષ્ઠાં લોકં સામાભિસંસ્થાપયામઃ ।
યસ્માત્પ્રતિષ્ઠાસંસ્તાવં હિ પ્રતિષ્ઠાત્વેન સંસ્તુતં સામેત્યર્થઃ ।
"ઇયં વૈ રથન્તરમ્"ઇતિ ચ શ્રુતિઃ ॥7 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,8.8
તં હ પ્રવાહણો જૈવલિર્ ઉવાચ ।
અન્તવદ્ વૈ કિલ તે શાલાવત્ય સામ ।
યસ્ ત્વ્ એતર્હિ બ્રૂયાન્ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મૂર્ધા તે વિપતેદ્ ઇતિ ।
હન્તાહમ્ એતદ્ ભગવત્તો વેદાનીતિ ।
વિદ્ધીતિ હોવાચ