Chandogya Upanishad (with commentary) · Chapter 1.3

ChUpBh_1,2.14 tathānyo 'pyudgātā'gātā ha vai kāmānāṃ bhavati evaṃ vidvānyathoktaguṇaṃ prāṇamakṣaramudgīthamupāste tasyaitaddṛṣṭaṃ phalamuktam /
prāṇātmabhāvastvadṛṣṭam"devo bhūtvā devānapyeti"iti śrutyantarātsiddhamevetyabhiprāyaḥ /
ityadhyātmametadātmaviṣayamudgīthopāsanamityuktopasaṃhāro 'dhidaivatodgīthopāsane vakṣyamāṇe buddhisamādhānārthaḥ //14//
iti chāndogyopaniṣacchāṅkarabhāṣye prathamādhyāyasya dvitīyaḥ khaṇḍaḥ
=======================================================================
START ChUp 1,3.1
athādhidaivatam |
ya evāsau tapati tam udgītham upāsīta |
udyan vā eṣa prajābhya udgāyati |
udyaṃs tamo bhayam apahanti |
apahantā ha vai bhayasya tamaso bhavati ya evaṃ veda

ChUpBh_1,3.1 athānantaramadhidaivataṃ devatāviṣayamudgīthopāsanaṃ prastutamutyartho 'nekadhopāsyatvādudgīthasya /
ya evāsāvādityastapati samudgīthamupāsītā'dityadṛṣṭyodgīthamupāsītetyarthaḥ /
tamudgīthamityudgīthaśabdo 'kṣaravācī sankathamāditye vartata iti?ucyate /
udyannudgacchanvā eṣa prajābhyaḥ prajārthamudgāyati prajānāmannotpattyartham /
na hyanudyati tasminvrīhyādeḥ paktiḥ syādata udgāyatīvodgāyati, yathaivodgātānnārthamata udgīthaḥ savitetyarthaḥ /
kiñcodyannaiśaṃ tamastajjaṃ ca bhayaṃ praṇināmapahanti tamevaṅguṇaṃ savitāraṃ yo veda so 'pahantā nāśayitā ha vai bhayasya janmamaraṇādilakṣaṇasyā'tmanastamasaśca tatkāraṇasyājñānalakṣaṇasya bhavati //1 //
START ChUp 1,3.2
samāna u evāyaṃ cāsau ca |
uṣṇo 'yam uṣṇo 'sau |
svara itīmam ācakṣate svara iti pratyāsvara ity amum |
tasmād vā etam imam amuṃ ca udgītham upāsīta

ChUpBh_1,3.2 yadyapi sthānabhedātprāṇādityau bhinnāviva lakṣyete tathāpi na sa tattvabhedastayoḥ /
katham-samāna u eva tulya eva prāṇaḥ savitrā guṇataḥ savitā ca prāṇena /
yasmāduṣṇo 'yaṃ prāṇa uṣṇaścāsau savitā /
kiñca svara itīmaṃ prāṇamācakṣate kathayanti tathā svara iti;pratyāsvara iti cāmuṃ savitāram /
yasmātprāṇaḥ svaratyeva na punarmṛtaḥ pratyāgacchati /
savitā tvastamitvā punarapyahanyahani pratyāgacchati /
ataḥ pratyāsvaro 'smādguṇato nāmataśca samānāvitaretaraṃ prāṇādityau /
ataḥ satattvābhedādetaṃ prāṇamimamamuṃ cā'dityamudgīthamupāsīta //2 //
START ChUp 1,3.3
atha khalu vyānam evodgītham upāsīta |
yad vai prāṇiti sa prāṇaḥ |
yad apāniti so 'pānaḥ |
atha yaḥ prāṇāpānayoḥ saṃdhiḥ sa vyānaḥ |
yo vyānaḥ sā vāk |
tasmād aprāṇann anapānan vācam abhivyāharati

ChUpBh_1,3.3 atha khalviti prakārāntareṇopāsanamudgīthasyocyate-vyānameva vakṣyamāṇalakṣaṇaṃ prāṇasyaiva vṛttiviśeṣamudgīthamupāsīta /
adhunā tatsatattvaṃ nirūpyate-yadvai puruṣaḥ prāṇiti mukhanāsikābhyāṃ vāyuṃ bahirniḥsārayati sa prāṇākhyo vāyorvṛttiviśeṣo yadapānityapaśvasiti tābhyāmevāntarākarṣati vāyuṃ so 'pāno 'pānākhyā vṛttiḥ /
tataḥ kimiti, ucyate-atha ya uktalakṣaṇayoḥ prāṇāpānayoḥ sandhistayorantarā vṛttiviśeṣaḥ sa vyānaḥ, yaḥ sāṅkhyādiśāsraprasiddhiḥ śrutyā viśeṣanirūpaṇānnāsau vyāna ityabhiprāyaḥ /
kasmātpunaḥ prāṇāpānau hitvā mahatā'yāsena vyānasyaivopāsanamucyate /
vīryavatkarmahetutvamityāha-yo vyānaḥ sā vāk /
vyānakāryatvādvācaḥ /
yasmādvyānanirvartyā vāktasmādaprāṇannanapānanprāṇāpānavyāpārāvakurvanvācamabhivyāharatyuccārayati lokaḥ //3 //
START ChUp 1,3.4
yā vāk sark |
tasmād aprāṇann anapānann ṛcam abhivyāharati |
yark tat sāma |
tasmād aprāṇann anapānan sāma gāyati |
yat sāma sa udgīthaḥ |
tasmād aprānann anapānann udgāyati

ChUpBh_1,3.4 tathā vāgviśeṣāmṛcamṛksaṃsthaṃ ca sāma sāmāvayavaṃ codgīthamaprāṇannanapānanvyānenaiva nirvartayatītyabhiprāyaḥ //4 //
START ChUp 1,3.5
ato yāny anyāni vīryavanti karmāṇi yathāgner manthanam ājeḥ saraṇaṃ dṛḍhasya dhanuṣa āyamanam aprāṇann anapānaṃs tāni karoti |
etasya hetor vyānam evodgītham upāsīta

ChUpBh_1,3.5 na kevalaṃ vāgādyabhivyāharaṇamevāto 'smādanyānyapi yāni vīryavanti karmāṇi prayatnādhikyanirvartyāni yathāgnermanthanamājermaryādāyāḥ saraṇaṃ dhāvanaṃ dṛḍhasya dhanuṣa āyamanamākarṣaṇamaprāṇannanapānaṃstāni karoti /
atoviśiṣṭo vyānaḥ prāṇādivṛttibhyaḥ /
viśiṣṭasyopāsanaṃ jyāyaḥ phalavattvādrājopāsanavat /
etasya hetoretasmātkāraṇādvyānamevodgīthamupāsīta nānyadvṛttyantaram /
karmavīryavattaratvaṃ phalam //5 //
START ChUp 1,3.6
atha khalūdgīthākṣarāṇy upāsīta ud-gī-tha iti |
prāṇa evot |
prāṇena hy uttiṣṭhati |
vag gīḥ |
vāco ha gira ity ācakṣate |
annaṃ tham |
anne hīdaṃ sarvaṃ sthitam

ChUpBh_1,3.6 athādhunā khalūdgīthākṣarāṇyupāsīta bhaktyakṣarāṇi mā bhūvannityato viśinaṣṭi-udgītha iti /
udgīthanāmākṣarāṇītyartho nāmākṣaropāsane 'pi nāmavata evopāsanaṃ kṛtaṃ bhavedamukamiśrā iti yadvat /
prāṇa evot, udityasminnakṣare prāṇadṛṣṭiḥ /
kathaṃ prāṇasyottvamityāha-prāṇena hyuttiṣṭhati sarvo 'prāṇasyāvasādadarśanādato 'styudaḥ prāṇasya ca sāmānyam /
vāggīḥ /
vāco ha gira ityācakṣate śiṣṭāḥ /
tathānnaṃ thamanne hīdaṃ sarvaṃ sthitamato 'styannasya thākṣarasya ca sāmānyam //6 //
START ChUp 1,3.7
dyaur evot |
antarikṣaṃ gīḥ |
pṛthivī tham |
āditya evot |
vāyur gīḥ |
agnis tham |
sāmaveda evot |
yajurvedo gīḥ |
ṛgvedas tham |
dugdhe 'smai vāg dohaṃ yo vāco dohaḥ |
annavān annādo bhavati |
ya etāny evaṃ vidvān udgīthākṣarāṇy upāsta ud-gī-tha iti

ChUpBh_1,3.7 trayāṇāṃ śrutyuktāni sāmānyāni tāni tenānurūpeṇa śeṣeṣvapi draṣṭavyāni /
dyaurevoduccaiḥ sthānāt /
antarikṣaṃ gārgiraṇāllokānām /
pṛthivī thaṃ prāṇisthānāt /
āditya evodūrdhvatvāt /
vāyurgīragnyādīnāṃ giraṇāt /
agnisthaṃ yajñīyakarmāvasthānāt /
sāmaveda evotsvargasaṃstutatvāt /
yajurvedo gīryajuṣā prattasya haviṣo devatānāṃ giraṇāt /
ṛgvedasthamṛcyadhyūḍhatvātsāmnaḥ /
udgīthākṣaropāsanaphalamadhunocyate-dugdhe dogdhyasmai sādhakāsya /
kā sā vāk, kaṃ doham /
ko 'sau doha ityāha-yo vāco dohaḥ /
ṛgvedādiśabdasādhyaṃ phalamityabhiprāyastadvāco dohastaṃ svayameva vāgdogdhyātmānameva dogdhi /
kiñcānnavānprabhūtānno 'nnādaśca dīptāgnirbhavati /
ya etāni yathoktānyevaṃ yathoktaguṇānyudgīthākṣarāṇi vidvānsannupāsta udgītha iti //7 //
START ChUp 1,3.8
atha khalv āśīḥ samṛddhiḥ |
upasaraṇānīty upāsīta |
yena sāmnā stoṣyan syāt tat sāmopadhāvet

ChUpBh_1,3.8 atha khalvidānīmāśīḥsamṛddhirāśiṣaḥ kāmasya samṛddhiryathā bhavettaducyata iti vākyaśeṣaḥ /
upasaraṇānyupasartavyānyupagantavyāni dhyeyānītyarthaḥ /
katham, ityupāsīta, evamupāsīta /
tadyathā-yena sāmnā yena sāmaviśeṣeṇa stoṣyanstutiṃ kariṣyansyādbhavedudgātā tatsāmopadhāvedupasareccintayedutpattyādibhiḥ //8 //
START ChUp 1,3.9
yasyām ṛci tām ṛcaṃ, yad ārṣeyaṃ tam ṛṣiṃ, yāṃ devatām abhiṣṭoṣyan syāt tāṃ devatām upadhāvet

ChUpBh_1,3.9 yasyāmṛci tatsāma tāṃ carcamupadhāveddevatādibhiḥ /
yadārṣeyaṃ sāma taṃ carṣim /
yāṃ devatāmabhiṣṭoṣyansyāttāṃ devatāmupadhāvet //9 //
START ChUp 1,3.10
yena cchandasā stoṣyan syāt tac chanda upadhāvet |
yena stomena stoṣyamāṇaḥ syāt taṃ stomam upadhāvet

ChUpBh_1,3.10 yena cchandasā gāyatryādinā stoṣyansyāttacchanda upadhāvet /
yena stomena stoṣyamāṇaḥ syāt /
stomāṅgaphalasya kartṛgāmitvādātmanepadaṃ stoṣyamāṇa iti /
taṃ stomamupadhāvet //10 //
START ChUp 1,3.11
yāṃ diśam abhiṣṭoṣyan syāt tāṃ diśam upadhāvet

ChUpBh_1,3.11 yāṃ diśamabhiṣṭoṣyansyāttāṃ diśamupadhāvedadhiṣṭhātrādibhiḥ //11 //
START ChUp 1,3.12
ātmānam antata upasṛtya stuvīta kāmaṃ dhyāyann apramattaḥ |
abhyāśo ha yad asmai sa kāmaḥ smṛdhyeta yatkāmaḥ stuvīteti yatkāmaḥ stuvīteti