છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.3

છુપ્ભ્_1,2.14 તથાન્યો ઽપ્યુદ્ગાતાઽગાતા હ વૈ કામાનાં ભવતિ એવં વિદ્વાન્યથોક્તગુણં પ્રાણમક્ષરમુદ્ગીથમુપાસ્તે તસ્યૈતદ્દૃષ્ટં ફલમુક્તમ્ ।
પ્રાણાત્મભાવસ્ત્વદૃષ્ટમ્"દેવો ભૂત્વા દેવાનપ્યેતિ"ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્સિદ્ધમેવેત્યભિપ્રાયઃ ।
ઇત્યધ્યાત્મમેતદાત્મવિષયમુદ્ગીથોપાસનમિત્યુક્તોપસંહારો ઽધિદૈવતોદ્ગીથોપાસને વક્ષ્યમાણે બુદ્ધિસમાધાનાર્થઃ ॥14॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,3.1
અથાધિદૈવતમ્ ।
ય એવાસૌ તપતિ તમ્ ઉદ્ગીથમ્ ઉપાસીત ।
ઉદ્યન્ વા એષ પ્રજાભ્ય ઉદ્ગાયતિ ।
ઉદ્યંસ્ તમો ભયમ્ અપહન્તિ ।
અપહન્તા હ વૈ ભયસ્ય તમસો ભવતિ ય એવં વેદ

છુપ્ભ્_1,3.1 અથાનન્તરમધિદૈવતં દેવતાવિષયમુદ્ગીથોપાસનં પ્રસ્તુતમુત્યર્થો ઽનેકધોપાસ્યત્વાદુદ્ગીથસ્ય ।
ય એવાસાવાદિત્યસ્તપતિ સમુદ્ગીથમુપાસીતાઽદિત્યદૃષ્ટ્યોદ્ગીથમુપાસીતેત્યર્થઃ ।
તમુદ્ગીથમિત્યુદ્ગીથશબ્દો ઽક્ષરવાચી સન્કથમાદિત્યે વર્તત ઇતિ?ઉચ્યતે ।
ઉદ્યન્નુદ્ગચ્છન્વા એષ પ્રજાભ્યઃ પ્રજાર્થમુદ્ગાયતિ પ્રજાનામન્નોત્પત્ત્યર્થમ્ ।
ન હ્યનુદ્યતિ તસ્મિન્વ્રીહ્યાદેઃ પક્તિઃ સ્યાદત ઉદ્ગાયતીવોદ્ગાયતિ, યથૈવોદ્ગાતાન્નાર્થમત ઉદ્ગીથઃ સવિતેત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચોદ્યન્નૈશં તમસ્તજ્જં ચ ભયં પ્રણિનામપહન્તિ તમેવઙ્ગુણં સવિતારં યો વેદ સો ઽપહન્તા નાશયિતા હ વૈ ભયસ્ય જન્મમરણાદિલક્ષણસ્યાઽત્મનસ્તમસશ્ચ તત્કારણસ્યાજ્ઞાનલક્ષણસ્ય ભવતિ ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,3.2
સમાન ઉ એવાયં ચાસૌ ચ ।
ઉષ્ણો ઽયમ્ ઉષ્ણો ઽસૌ ।
સ્વર ઇતીમમ્ આચક્ષતે સ્વર ઇતિ પ્રત્યાસ્વર ઇત્ય્ અમુમ્ ।
તસ્માદ્ વા એતમ્ ઇમમ્ અમું ચ ઉદ્ગીથમ્ ઉપાસીત

છુપ્ભ્_1,3.2 યદ્યપિ સ્થાનભેદાત્પ્રાણાદિત્યૌ ભિન્નાવિવ લક્ષ્યેતે તથાપિ ન સ તત્ત્વભેદસ્તયોઃ ।
કથમ્-સમાન ઉ એવ તુલ્ય એવ પ્રાણઃ સવિત્રા ગુણતઃ સવિતા ચ પ્રાણેન ।
યસ્માદુષ્ણો ઽયં પ્રાણ ઉષ્ણશ્ચાસૌ સવિતા ।
કિઞ્ચ સ્વર ઇતીમં પ્રાણમાચક્ષતે કથયન્તિ તથા સ્વર ઇતિ;પ્રત્યાસ્વર ઇતિ ચામું સવિતારમ્ ।
યસ્માત્પ્રાણઃ સ્વરત્યેવ ન પુનર્મૃતઃ પ્રત્યાગચ્છતિ ।
સવિતા ત્વસ્તમિત્વા પુનરપ્યહન્યહનિ પ્રત્યાગચ્છતિ ।
અતઃ પ્રત્યાસ્વરો ઽસ્માદ્ગુણતો નામતશ્ચ સમાનાવિતરેતરં પ્રાણાદિત્યૌ ।
અતઃ સતત્ત્વાભેદાદેતં પ્રાણમિમમમું ચાઽદિત્યમુદ્ગીથમુપાસીત ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,3.3
અથ ખલુ વ્યાનમ્ એવોદ્ગીથમ્ ઉપાસીત ।
યદ્ વૈ પ્રાણિતિ સ પ્રાણઃ ।
યદ્ અપાનિતિ સો ઽપાનઃ ।
અથ યઃ પ્રાણાપાનયોઃ સંધિઃ સ વ્યાનઃ ।
યો વ્યાનઃ સા વાક્ ।
તસ્માદ્ અપ્રાણન્ન્ અનપાનન્ વાચમ્ અભિવ્યાહરતિ

છુપ્ભ્_1,3.3 અથ ખલ્વિતિ પ્રકારાન્તરેણોપાસનમુદ્ગીથસ્યોચ્યતે-વ્યાનમેવ વક્ષ્યમાણલક્ષણં પ્રાણસ્યૈવ વૃત્તિવિશેષમુદ્ગીથમુપાસીત ।
અધુના તત્સતત્ત્વં નિરૂપ્યતે-યદ્વૈ પુરુષઃ પ્રાણિતિ મુખનાસિકાભ્યાં વાયું બહિર્નિઃસારયતિ સ પ્રાણાખ્યો વાયોર્વૃત્તિવિશેષો યદપાનિત્યપશ્વસિતિ તાભ્યામેવાન્તરાકર્ષતિ વાયું સો ઽપાનો ઽપાનાખ્યા વૃત્તિઃ ।
તતઃ કિમિતિ, ઉચ્યતે-અથ ય ઉક્તલક્ષણયોઃ પ્રાણાપાનયોઃ સન્ધિસ્તયોરન્તરા વૃત્તિવિશેષઃ સ વ્યાનઃ, યઃ સાઙ્ખ્યાદિશાસ્રપ્રસિદ્ધિઃ શ્રુત્યા વિશેષનિરૂપણાન્નાસૌ વ્યાન ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
કસ્માત્પુનઃ પ્રાણાપાનૌ હિત્વા મહતાઽયાસેન વ્યાનસ્યૈવોપાસનમુચ્યતે ।
વીર્યવત્કર્મહેતુત્વમિત્યાહ-યો વ્યાનઃ સા વાક્ ।
વ્યાનકાર્યત્વાદ્વાચઃ ।
યસ્માદ્વ્યાનનિર્વર્ત્યા વાક્તસ્માદપ્રાણન્નનપાનન્પ્રાણાપાનવ્યાપારાવકુર્વન્વાચમભિવ્યાહરત્યુચ્ચારયતિ લોકઃ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,3.4
યા વાક્ સર્ક્ ।
તસ્માદ્ અપ્રાણન્ન્ અનપાનન્ન્ ઋચમ્ અભિવ્યાહરતિ ।
યર્ક્ તત્ સામ ।
તસ્માદ્ અપ્રાણન્ન્ અનપાનન્ સામ ગાયતિ ।
યત્ સામ સ ઉદ્ગીથઃ ।
તસ્માદ્ અપ્રાનન્ન્ અનપાનન્ન્ ઉદ્ગાયતિ

છુપ્ભ્_1,3.4 તથા વાગ્વિશેષામૃચમૃક્સંસ્થં ચ સામ સામાવયવં ચોદ્ગીથમપ્રાણન્નનપાનન્વ્યાનેનૈવ નિર્વર્તયતીત્યભિપ્રાયઃ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,3.5
અતો યાન્ય્ અન્યાનિ વીર્યવન્તિ કર્માણિ યથાગ્નેર્ મન્થનમ્ આજેઃ સરણં દૃઢસ્ય ધનુષ આયમનમ્ અપ્રાણન્ન્ અનપાનંસ્ તાનિ કરોતિ ।
એતસ્ય હેતોર્ વ્યાનમ્ એવોદ્ગીથમ્ ઉપાસીત

છુપ્ભ્_1,3.5 ન કેવલં વાગાદ્યભિવ્યાહરણમેવાતો ઽસ્માદન્યાન્યપિ યાનિ વીર્યવન્તિ કર્માણિ પ્રયત્નાધિક્યનિર્વર્ત્યાનિ યથાગ્નેર્મન્થનમાજેર્મર્યાદાયાઃ સરણં ધાવનં દૃઢસ્ય ધનુષ આયમનમાકર્ષણમપ્રાણન્નનપાનંસ્તાનિ કરોતિ ।
અતોવિશિષ્ટો વ્યાનઃ પ્રાણાદિવૃત્તિભ્યઃ ।
વિશિષ્ટસ્યોપાસનં જ્યાયઃ ફલવત્ત્વાદ્રાજોપાસનવત્ ।
એતસ્ય હેતોરેતસ્માત્કારણાદ્વ્યાનમેવોદ્ગીથમુપાસીત નાન્યદ્વૃત્ત્યન્તરમ્ ।
કર્મવીર્યવત્તરત્વં ફલમ્ ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,3.6
અથ ખલૂદ્ગીથાક્ષરાણ્ય્ ઉપાસીત ઉદ્-ગી-થ ઇતિ ।
પ્રાણ એવોત્ ।
પ્રાણેન હ્ય્ ઉત્તિષ્ઠતિ ।
વગ્ ગીઃ ।
વાચો હ ગિર ઇત્ય્ આચક્ષતે ।
અન્નં થમ્ ।
અન્ને હીદં સર્વં સ્થિતમ્

છુપ્ભ્_1,3.6 અથાધુના ખલૂદ્ગીથાક્ષરાણ્યુપાસીત ભક્ત્યક્ષરાણિ મા ભૂવન્નિત્યતો વિશિનષ્ટિ-ઉદ્ગીથ ઇતિ ।
ઉદ્ગીથનામાક્ષરાણીત્યર્થો નામાક્ષરોપાસને ઽપિ નામવત એવોપાસનં કૃતં ભવેદમુકમિશ્રા ઇતિ યદ્વત્ ।
પ્રાણ એવોત્, ઉદિત્યસ્મિન્નક્ષરે પ્રાણદૃષ્ટિઃ ।
કથં પ્રાણસ્યોત્ત્વમિત્યાહ-પ્રાણેન હ્યુત્તિષ્ઠતિ સર્વો ઽપ્રાણસ્યાવસાદદર્શનાદતો ઽસ્ત્યુદઃ પ્રાણસ્ય ચ સામાન્યમ્ ।
વાગ્ગીઃ ।
વાચો હ ગિર ઇત્યાચક્ષતે શિષ્ટાઃ ।
તથાન્નં થમન્ને હીદં સર્વં સ્થિતમતો ઽસ્ત્યન્નસ્ય થાક્ષરસ્ય ચ સામાન્યમ્ ॥6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,3.7
દ્યૌર્ એવોત્ ।
અન્તરિક્ષં ગીઃ ।
પૃથિવી થમ્ ।
આદિત્ય એવોત્ ।
વાયુર્ ગીઃ ।
અગ્નિસ્ થમ્ ।
સામવેદ એવોત્ ।
યજુર્વેદો ગીઃ ।
ઋગ્વેદસ્ થમ્ ।
દુગ્ધે ઽસ્મૈ વાગ્ દોહં યો વાચો દોહઃ ।
અન્નવાન્ અન્નાદો ભવતિ ।
ય એતાન્ય્ એવં વિદ્વાન્ ઉદ્ગીથાક્ષરાણ્ય્ ઉપાસ્ત ઉદ્-ગી-થ ઇતિ

છુપ્ભ્_1,3.7 ત્રયાણાં શ્રુત્યુક્તાનિ સામાન્યાનિ તાનિ તેનાનુરૂપેણ શેષેષ્વપિ દ્રષ્ટવ્યાનિ ।
દ્યૌરેવોદુચ્ચૈઃ સ્થાનાત્ ।
અન્તરિક્ષં ગાર્ગિરણાલ્લોકાનામ્ ।
પૃથિવી થં પ્રાણિસ્થાનાત્ ।
આદિત્ય એવોદૂર્ધ્વત્વાત્ ।
વાયુર્ગીરગ્ન્યાદીનાં ગિરણાત્ ।
અગ્નિસ્થં યજ્ઞીયકર્માવસ્થાનાત્ ।
સામવેદ એવોત્સ્વર્ગસંસ્તુતત્વાત્ ।
યજુર્વેદો ગીર્યજુષા પ્રત્તસ્ય હવિષો દેવતાનાં ગિરણાત્ ।
ઋગ્વેદસ્થમૃચ્યધ્યૂઢત્વાત્સામ્નઃ ।
ઉદ્ગીથાક્ષરોપાસનફલમધુનોચ્યતે-દુગ્ધે દોગ્ધ્યસ્મૈ સાધકાસ્ય ।
કા સા વાક્, કં દોહમ્ ।
કો ઽસૌ દોહ ઇત્યાહ-યો વાચો દોહઃ ।
ઋગ્વેદાદિશબ્દસાધ્યં ફલમિત્યભિપ્રાયસ્તદ્વાચો દોહસ્તં સ્વયમેવ વાગ્દોગ્ધ્યાત્માનમેવ દોગ્ધિ ।
કિઞ્ચાન્નવાન્પ્રભૂતાન્નો ઽન્નાદશ્ચ દીપ્તાગ્નિર્ભવતિ ।
ય એતાનિ યથોક્તાન્યેવં યથોક્તગુણાન્યુદ્ગીથાક્ષરાણિ વિદ્વાન્સન્નુપાસ્ત ઉદ્ગીથ ઇતિ ॥7 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,3.8
અથ ખલ્વ્ આશીઃ સમૃદ્ધિઃ ।
ઉપસરણાનીત્ય્ ઉપાસીત ।
યેન સામ્ના સ્તોષ્યન્ સ્યાત્ તત્ સામોપધાવેત્

છુપ્ભ્_1,3.8 અથ ખલ્વિદાનીમાશીઃસમૃદ્ધિરાશિષઃ કામસ્ય સમૃદ્ધિર્યથા ભવેત્તદુચ્યત ઇતિ વાક્યશેષઃ ।
ઉપસરણાન્યુપસર્તવ્યાન્યુપગન્તવ્યાનિ ધ્યેયાનીત્યર્થઃ ।
કથમ્, ઇત્યુપાસીત, એવમુપાસીત ।
તદ્યથા-યેન સામ્ના યેન સામવિશેષેણ સ્તોષ્યન્સ્તુતિં કરિષ્યન્સ્યાદ્ભવેદુદ્ગાતા તત્સામોપધાવેદુપસરેચ્ચિન્તયેદુત્પત્ત્યાદિભિઃ ॥8 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,3.9
યસ્યામ્ ઋચિ તામ્ ઋચં, યદ્ આર્ષેયં તમ્ ઋષિં, યાં દેવતામ્ અભિષ્ટોષ્યન્ સ્યાત્ તાં દેવતામ્ ઉપધાવેત્

છુપ્ભ્_1,3.9 યસ્યામૃચિ તત્સામ તાં ચર્ચમુપધાવેદ્દેવતાદિભિઃ ।
યદાર્ષેયં સામ તં ચર્ષિમ્ ।
યાં દેવતામભિષ્ટોષ્યન્સ્યાત્તાં દેવતામુપધાવેત્ ॥9 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,3.10
યેન ચ્છન્દસા સ્તોષ્યન્ સ્યાત્ તચ્ છન્દ ઉપધાવેત્ ।
યેન સ્તોમેન સ્તોષ્યમાણઃ સ્યાત્ તં સ્તોમમ્ ઉપધાવેત્

છુપ્ભ્_1,3.10 યેન ચ્છન્દસા ગાયત્ર્યાદિના સ્તોષ્યન્સ્યાત્તચ્છન્દ ઉપધાવેત્ ।
યેન સ્તોમેન સ્તોષ્યમાણઃ સ્યાત્ ।
સ્તોમાઙ્ગફલસ્ય કર્તૃગામિત્વાદાત્મનેપદં સ્તોષ્યમાણ ઇતિ ।
તં સ્તોમમુપધાવેત્ ॥10 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,3.11
યાં દિશમ્ અભિષ્ટોષ્યન્ સ્યાત્ તાં દિશમ્ ઉપધાવેત્

છુપ્ભ્_1,3.11 યાં દિશમભિષ્ટોષ્યન્સ્યાત્તાં દિશમુપધાવેદધિષ્ઠાત્રાદિભિઃ ॥11 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,3.12
આત્માનમ્ અન્તત ઉપસૃત્ય સ્તુવીત કામં ધ્યાયન્ન્ અપ્રમત્તઃ ।
અભ્યાશો હ યદ્ અસ્મૈ સ કામઃ સ્મૃધ્યેત યત્કામઃ સ્તુવીતેતિ યત્કામઃ સ્તુવીતેતિ