Chandogya Upanishad (with commentary) · Chapter 1.10

ChUpBh_1,9.4 tathādṛṣṭe 'pi paraloke 'muṣminparovarīyāṃlloko bhaviṣyatītyuktavāñśāṇḍilyāyātidhanvā śaunakaḥ /
syādetatphalaṃ pūrveṣāṃ mahābhāgyānāṃ naidaṃyugīnānāmityāśaṅkānivṛttaya āha-sa yaḥ kaścidetadevaṃ vidvānudgīthametarhyupāste tasyāpyevameva parovarīya eva hāsyāsmiṃlloke jīvanaṃ bhavati tathāmuṣmiṃlloke loke loka iti //4//
iti chāndogyopaniṣacchāṅkarabhāṣye prathamodhyāyasya navamaḥ khaṇḍaḥ
=======================================================================
START ChUp 1,10.1
maṭacīhateṣu kuruṣv āṭikyā saha jāyayoṣastir ha cākrāyaṇa ibhyagrāme pradrāṇaka uvāsa

ChUpBh_1,10.1 udgīyopāsanaprasaṅgena prastāvapratihāraviṣayamapyupāsanaṃ vaktavyamitīdamārabhyate /
ākhyāyikā ta sukhāvabodhārthā /
maṭacīhateṣu maṭacyo 'śanayastābhirhateṣu nāśiteṣu kuruṣu kurusasyeṣvityarthaḥ /
tato durbhikṣe jāta āṭikyānupajātapayodharādistrīvyañjanayā saha jāyayoṣastirha nāmataścakrasyāpatyaṃ cākrāyaṇaḥ /
ibho hastī tamarhatītībhya īśvaro hastyāroho vā tasya grāma ibhyagrāmastasminpradrāṇako 'nnālābhāt /
drā kutsāyāṃ gatau /
kṛtsitāṃ gatiṃ gato 'ntyāvasthāṃ prāpta ityarthaḥ /
uvāsoṣitavānkasyacidgṛhamāśritya //1 //
START ChUp 1,10.2
sa hebhyaṃ kulmāṣān khādantaṃ bibhikṣe |
taṃ hovāca |
neto 'nye vidyante yac ca ye ma ima upanihitā iti

ChUpBh_1,10.2 so 'nnārthamaṭannibhyaṃ kulmāṣānkutsitānmāṣānkhādantaṃ bhakṣayantaṃ yadṛcchayopalabhya bibhikṣe yācitavān /
tamuṣastiṃ hovācebhyaḥ /
neto 'smānmayā bhakṣyamāṇāducchiṣṭarāśeḥ kulmāṣā anye na vidyante /
yacca ye rāśau me mamopanihitāḥ prakṣiptā ime bhājate kiṃ karomītyuktaḥ pratyuvācoṣastiḥ //2 //
START ChUp 1,10.3
eteṣāṃ me dehīti hovāca |
tān asmai pradadau |
hantānupānam iti |
ucchiṣṭaṃ vai me pītaṃ syād iti hovāca

ChUpBh_1,10.3 eteṣāmetānityarthaḥ /
me mahyaṃ dehīti hovāca /
tānsa ibhyo 'smā uṣastaye pradadau pradattavān /
anupānīyaṃ samīpasthamudakaṃ hanta gṛhāṇānupānamityuktaḥ pratyuvāca /
ucchiṣṭaṃ vai me mamedamudakaṃ pītaṃ syādyadi pāsyāmītyuktavantaṃ pratyuvācetaraḥ //3 //
START ChUp 1,10.4
na svid ete 'py ucchiṣṭā iti |
na vā ajīviṣyam imān akhādann iti hovāca |
kāmo ma udapānam iti

ChUpBh_1,10.4 kiṃ na svidete kulmāṣā upyucchiṣṭā ityukta āhoṣastirna vā ajīviṣyaṃ na jīviṣyāmīmānkulmāṣānakhādannabhakṣayanniti hovāca /
kāma icchāto me mamodakapānaṃ labhyata ityarthaḥ /
ataścaitāmavasyāṃ prāptasya vidyādharmayaśovataḥ svātmaparopakārasamarthasyaitadapi karma kurvato nā'gaḥsparśa ityabhiprāyaḥ /
tasyāpi jāvitaṃ pratyupāyāntare 'jugupsite sati jugupsitametatkarma doṣāya /
jñānāvalepena kurvato narakapātaḥ syādevetyabhiprāyaḥ /
pradrāṇakaśabdaśravaṇāt //4 //
START ChUp 1,10.5
sa ha khāditvātiśeṣāñ jāyāyā ājahāra |
sāgra eva subhikṣā babhūva |
tān pratigṛhya nidadhau

ChUpBh_1,10.5 tāṃśca sa khāditvātiśeṣānatiśiṣṭāñjāyāyai kāruṇyādājahāra /
sā'ṭikyagra eva kulmāṣaprāpteḥ subhikṣā śobhanabhikṣā labdhānnetyetadbabhūva saṃvṛttā /
tathāpi strīsvābhāvyādanavajñāya tānkulmāṣānpatyurhastātpratigṛhya nidadhau nikṣiptavatī //5 //
START ChUp 1,10.6
sa ha prātaḥ saṃjihāna uvāca |
yad batānnasya labhemahi labhemahi dhanamātrām |
rājāsau yakṣyate |
sa mā sarvair ārtvijyair vṛṇīteti

ChUpBh_1,10.6 sa tasyāḥ karma jānanprātaruṣaḥkāle sañjihānaḥ śayanaṃ nidrāṃ vā parityajannuvāca patnyāḥ śṛṇvatyā yadyadi vateti khidyamāno 'nnasya stokaṃ labhemahi tadbhuktvānnaṃ samartho gatvā labhemahi dhanamātrāṃ dhanasyālpam /
tato 'smākaṃ jīvanaṃ bhaviṣyatīti /
dhanalābhe ca kāraṇamāha-rājāsau nātidūre sthāne yakṣyate /
yajamānatvāttasyā'tmanepadam /
sa ca rājā mā māṃ pātramupalabhya sarvairārtvijyairṝtvikkarmabhirṝtvikkarmaprayojanāyetyartho vṛṇīteti //6 //
START ChUp 1,10.7
taṃ jāyovāca |
hanta pata ima eva kulmāṣā iti |
tān khāditvāmuṃ yajñaṃ vitatam eyāya

ChUpBh_1,10.7 evamuktavantaṃ jāyovāca-hanta gṛhāṇa he pata ima eva ye maddhaste vinikṣiptāstvayā kulmāṣā iti /
tānkhāditvāmuṃ yajñaṃ rājño vitataṃ vistāritamṛtvigbhireyāya //7 //
START ChUp 1,10.8
tatrodgātḥn āstāve stoṣyamāṇān upopaviveśa |
sa ha prastotaram uvāca

ChUpBh_1,10.8 tatra ca gatvodgātṝnudgātṛpuruṣānāgatya stuvantyasminnityāstāvastasminnāstāve stoṣyamāṇānupopaviveśa samīpa upaviṣṭasteṣāmityarthaḥ /
upaviśya sa ha prastotāramuvāca //8 //
START ChUp 1,10.9
prastotar yā devatā prastāvam anvāyattā tāṃ ced avidvān prastoṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti

ChUpBh_1,10.9 he prastotarityāmantryābhimukhīkaraṇāya /
yā devatā prastāvaṃ prastāvabhaktimanugatānvāyattā tāṃ ceddevatāṃ prastāvabhakteravidvānsanprastoṣyasi viduṣo mama samīpe /
tatparokṣe 'pi cedvipatettasya mūrdhā karmamātravidāmanadhikāra eva karmaṇi syāt /
taccāniṣṭamaviduṣāmapi karmadarśanāt /
dakṣiṇamārgaśruteśca /
anadhikāre cāviduṣāmuttara evaiko mārgaḥ śrūyeta /
na ca smārtakarmanimitta eva dakṣiṇaḥ panthāḥ /
yajñena dānenetyādiśrateḥ /
tathoktasya mayeti ca viśeṣaṇādvidvatsamakṣameva karmaṇyanadhikāro na sarvatrāgnihotrasmārtakarmādhyayanādiṣu ca /
anujñāyāstatra tatra darśanāt karmamātravidāmapyadhikāraḥ siddhaḥ karmaṇīti /
mūrdhā te vipatiṣyatīti //9 //
START ChUp 1,10.10-11
evam evodgātāram uvāca |
udgātar yā devatodgītham anvāyattā tāṃ ced avidvān udgāsyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti

evam eva pratihartāram uvāca |
pratihartar yā devatā pratihāram anvāyattā tāṃ ced avidvān pratihariṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti |
te ha samāratās tūṣṇīm āsāṃ cakrire