છાંદોગ્યોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.10

છુપ્ભ્_1,9.4 તથાદૃષ્ટે ઽપિ પરલોકે ઽમુષ્મિન્પરોવરીયાંલ્લોકો ભવિષ્યતીત્યુક્તવાઞ્શાણ્ડિલ્યાયાતિધન્વા શૌનકઃ ।
સ્યાદેતત્ફલં પૂર્વેષાં મહાભાગ્યાનાં નૈદંયુગીનાનામિત્યાશઙ્કાનિવૃત્તય આહ-સ યઃ કશ્ચિદેતદેવં વિદ્વાનુદ્ગીથમેતર્હ્યુપાસ્તે તસ્યાપ્યેવમેવ પરોવરીય એવ હાસ્યાસ્મિંલ્લોકે જીવનં ભવતિ તથામુષ્મિંલ્લોકે લોકે લોક ઇતિ ॥4॥
ઇતિ છાન્દોગ્યોપનિષચ્છાઙ્કરભાષ્યે પ્રથમોધ્યાયસ્ય નવમઃ ખણ્ડઃ
=======================================================================
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,10.1
મટચીહતેષુ કુરુષ્વ્ આટિક્યા સહ જાયયોષસ્તિર્ હ ચાક્રાયણ ઇભ્યગ્રામે પ્રદ્રાણક ઉવાસ

છુપ્ભ્_1,10.1 ઉદ્ગીયોપાસનપ્રસઙ્ગેન પ્રસ્તાવપ્રતિહારવિષયમપ્યુપાસનં વક્તવ્યમિતીદમારભ્યતે ।
આખ્યાયિકા ત સુખાવબોધાર્થા ।
મટચીહતેષુ મટચ્યો ઽશનયસ્તાભિર્હતેષુ નાશિતેષુ કુરુષુ કુરુસસ્યેષ્વિત્યર્થઃ ।
તતો દુર્ભિક્ષે જાત આટિક્યાનુપજાતપયોધરાદિસ્ત્રીવ્યઞ્જનયા સહ જાયયોષસ્તિર્હ નામતશ્ચક્રસ્યાપત્યં ચાક્રાયણઃ ।
ઇભો હસ્તી તમર્હતીતીભ્ય ઈશ્વરો હસ્ત્યારોહો વા તસ્ય ગ્રામ ઇભ્યગ્રામસ્તસ્મિન્પ્રદ્રાણકો ઽન્નાલાભાત્ ।
દ્રા કુત્સાયાં ગતૌ ।
કૃત્સિતાં ગતિં ગતો ઽન્ત્યાવસ્થાં પ્રાપ્ત ઇત્યર્થઃ ।
ઉવાસોષિતવાન્કસ્યચિદ્ગૃહમાશ્રિત્ય ॥1 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,10.2
સ હેભ્યં કુલ્માષાન્ ખાદન્તં બિભિક્ષે ।
તં હોવાચ ।
નેતો ઽન્યે વિદ્યન્તે યચ્ ચ યે મ ઇમ ઉપનિહિતા ઇતિ

છુપ્ભ્_1,10.2 સો ઽન્નાર્થમટન્નિભ્યં કુલ્માષાન્કુત્સિતાન્માષાન્ખાદન્તં ભક્ષયન્તં યદૃચ્છયોપલભ્ય બિભિક્ષે યાચિતવાન્ ।
તમુષસ્તિં હોવાચેભ્યઃ ।
નેતો ઽસ્માન્મયા ભક્ષ્યમાણાદુચ્છિષ્ટરાશેઃ કુલ્માષા અન્યે ન વિદ્યન્તે ।
યચ્ચ યે રાશૌ મે મમોપનિહિતાઃ પ્રક્ષિપ્તા ઇમે ભાજતે કિં કરોમીત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચોષસ્તિઃ ॥2 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,10.3
એતેષાં મે દેહીતિ હોવાચ ।
તાન્ અસ્મૈ પ્રદદૌ ।
હન્તાનુપાનમ્ ઇતિ ।
ઉચ્છિષ્ટં વૈ મે પીતં સ્યાદ્ ઇતિ હોવાચ

છુપ્ભ્_1,10.3 એતેષામેતાનિત્યર્થઃ ।
મે મહ્યં દેહીતિ હોવાચ ।
તાન્સ ઇભ્યો ઽસ્મા ઉષસ્તયે પ્રદદૌ પ્રદત્તવાન્ ।
અનુપાનીયં સમીપસ્થમુદકં હન્ત ગૃહાણાનુપાનમિત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચ ।
ઉચ્છિષ્ટં વૈ મે મમેદમુદકં પીતં સ્યાદ્યદિ પાસ્યામીત્યુક્તવન્તં પ્રત્યુવાચેતરઃ ॥3 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,10.4
ન સ્વિદ્ એતે ઽપ્ય્ ઉચ્છિષ્ટા ઇતિ ।
ન વા અજીવિષ્યમ્ ઇમાન્ અખાદન્ન્ ઇતિ હોવાચ ।
કામો મ ઉદપાનમ્ ઇતિ

છુપ્ભ્_1,10.4 કિં ન સ્વિદેતે કુલ્માષા ઉપ્યુચ્છિષ્ટા ઇત્યુક્ત આહોષસ્તિર્ન વા અજીવિષ્યં ન જીવિષ્યામીમાન્કુલ્માષાનખાદન્નભક્ષયન્નિતિ હોવાચ ।
કામ ઇચ્છાતો મે મમોદકપાનં લભ્યત ઇત્યર્થઃ ।
અતશ્ચૈતામવસ્યાં પ્રાપ્તસ્ય વિદ્યાધર્મયશોવતઃ સ્વાત્મપરોપકારસમર્થસ્યૈતદપિ કર્મ કુર્વતો નાઽગઃસ્પર્શ ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
તસ્યાપિ જાવિતં પ્રત્યુપાયાન્તરે ઽજુગુપ્સિતે સતિ જુગુપ્સિતમેતત્કર્મ દોષાય ।
જ્ઞાનાવલેપેન કુર્વતો નરકપાતઃ સ્યાદેવેત્યભિપ્રાયઃ ।
પ્રદ્રાણકશબ્દશ્રવણાત્ ॥4 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,10.5
સ હ ખાદિત્વાતિશેષાઞ્ જાયાયા આજહાર ।
સાગ્ર એવ સુભિક્ષા બભૂવ ।
તાન્ પ્રતિગૃહ્ય નિદધૌ

છુપ્ભ્_1,10.5 તાંશ્ચ સ ખાદિત્વાતિશેષાનતિશિષ્ટાઞ્જાયાયૈ કારુણ્યાદાજહાર ।
સાઽટિક્યગ્ર એવ કુલ્માષપ્રાપ્તેઃ સુભિક્ષા શોભનભિક્ષા લબ્ધાન્નેત્યેતદ્બભૂવ સંવૃત્તા ।
તથાપિ સ્ત્રીસ્વાભાવ્યાદનવજ્ઞાય તાન્કુલ્માષાન્પત્યુર્હસ્તાત્પ્રતિગૃહ્ય નિદધૌ નિક્ષિપ્તવતી ॥5 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,10.6
સ હ પ્રાતઃ સંજિહાન ઉવાચ ।
યદ્ બતાન્નસ્ય લભેમહિ લભેમહિ ધનમાત્રામ્ ।
રાજાસૌ યક્ષ્યતે ।
સ મા સર્વૈર્ આર્ત્વિજ્યૈર્ વૃણીતેતિ

છુપ્ભ્_1,10.6 સ તસ્યાઃ કર્મ જાનન્પ્રાતરુષઃકાલે સઞ્જિહાનઃ શયનં નિદ્રાં વા પરિત્યજન્નુવાચ પત્ન્યાઃ શૃણ્વત્યા યદ્યદિ વતેતિ ખિદ્યમાનો ઽન્નસ્ય સ્તોકં લભેમહિ તદ્ભુક્ત્વાન્નં સમર્થો ગત્વા લભેમહિ ધનમાત્રાં ધનસ્યાલ્પમ્ ।
તતો ઽસ્માકં જીવનં ભવિષ્યતીતિ ।
ધનલાભે ચ કારણમાહ-રાજાસૌ નાતિદૂરે સ્થાને યક્ષ્યતે ।
યજમાનત્વાત્તસ્યાઽત્મનેપદમ્ ।
સ ચ રાજા મા માં પાત્રમુપલભ્ય સર્વૈરાર્ત્વિજ્યૈરૄત્વિક્કર્મભિરૄત્વિક્કર્મપ્રયોજનાયેત્યર્થો વૃણીતેતિ ॥6 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,10.7
તં જાયોવાચ ।
હન્ત પત ઇમ એવ કુલ્માષા ઇતિ ।
તાન્ ખાદિત્વામું યજ્ઞં વિતતમ્ એયાય

છુપ્ભ્_1,10.7 એવમુક્તવન્તં જાયોવાચ-હન્ત ગૃહાણ હે પત ઇમ એવ યે મદ્ધસ્તે વિનિક્ષિપ્તાસ્ત્વયા કુલ્માષા ઇતિ ।
તાન્ખાદિત્વામું યજ્ઞં રાજ્ઞો વિતતં વિસ્તારિતમૃત્વિગ્ભિરેયાય ॥7 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,10.8
તત્રોદ્ગાત્ઃન્ આસ્તાવે સ્તોષ્યમાણાન્ ઉપોપવિવેશ ।
સ હ પ્રસ્તોતરમ્ ઉવાચ

છુપ્ભ્_1,10.8 તત્ર ચ ગત્વોદ્ગાતૄનુદ્ગાતૃપુરુષાનાગત્ય સ્તુવન્ત્યસ્મિન્નિત્યાસ્તાવસ્તસ્મિન્નાસ્તાવે સ્તોષ્યમાણાનુપોપવિવેશ સમીપ ઉપવિષ્ટસ્તેષામિત્યર્થઃ ।
ઉપવિશ્ય સ હ પ્રસ્તોતારમુવાચ ॥8 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,10.9
પ્રસ્તોતર્ યા દેવતા પ્રસ્તાવમ્ અન્વાયત્તા તાં ચેદ્ અવિદ્વાન્ પ્રસ્તોષ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ

છુપ્ભ્_1,10.9 હે પ્રસ્તોતરિત્યામન્ત્ર્યાભિમુખીકરણાય ।
યા દેવતા પ્રસ્તાવં પ્રસ્તાવભક્તિમનુગતાન્વાયત્તા તાં ચેદ્દેવતાં પ્રસ્તાવભક્તેરવિદ્વાન્સન્પ્રસ્તોષ્યસિ વિદુષો મમ સમીપે ।
તત્પરોક્ષે ઽપિ ચેદ્વિપતેત્તસ્ય મૂર્ધા કર્મમાત્રવિદામનધિકાર એવ કર્મણિ સ્યાત્ ।
તચ્ચાનિષ્ટમવિદુષામપિ કર્મદર્શનાત્ ।
દક્ષિણમાર્ગશ્રુતેશ્ચ ।
અનધિકારે ચાવિદુષામુત્તર એવૈકો માર્ગઃ શ્રૂયેત ।
ન ચ સ્માર્તકર્મનિમિત્ત એવ દક્ષિણઃ પન્થાઃ ।
યજ્ઞેન દાનેનેત્યાદિશ્રતેઃ ।
તથોક્તસ્ય મયેતિ ચ વિશેષણાદ્વિદ્વત્સમક્ષમેવ કર્મણ્યનધિકારો ન સર્વત્રાગ્નિહોત્રસ્માર્તકર્માધ્યયનાદિષુ ચ ।
અનુજ્ઞાયાસ્તત્ર તત્ર દર્શનાત્ કર્મમાત્રવિદામપ્યધિકારઃ સિદ્ધઃ કર્મણીતિ ।
મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ ॥9 ॥
સ્તર્ત્ છુપ્ 1,10.10-11
એવમ્ એવોદ્ગાતારમ્ ઉવાચ ।
ઉદ્ગાતર્ યા દેવતોદ્ગીથમ્ અન્વાયત્તા તાં ચેદ્ અવિદ્વાન્ ઉદ્ગાસ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ

એવમ્ એવ પ્રતિહર્તારમ્ ઉવાચ ।
પ્રતિહર્તર્ યા દેવતા પ્રતિહારમ્ અન્વાયત્તા તાં ચેદ્ અવિદ્વાન્ પ્રતિહરિષ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ ।
તે હ સમારતાસ્ તૂષ્ણીમ્ આસાં ચક્રિરે