Language

ENहिગુ
Scripture Library

Caturvargasaṃgraha · Chapter 2

2.1

pradhānadhāmnāṃ nidhaye dhanāya namo' stu tasmai guṇino 'pi yatnāt |
yadāśayā nirguṇabhūpatīnām agre guṇān ṣaṇyadaśāṃ nayanti ||

2.2

dānādidharmaḥ kriyate dhanena dhanena dhanyā dhanam āpnuvanti |
dhanair vinā kāmakathāpi nāsti trivargamūlaṃ dhanam eva nānyat ||

2.3

yat klībair bhaṭakukkuṭotkaṭaraṇakrīḍā samādiśyate yan mūrkhaiḥ sukhalilayā kaviśukālāpaściraṃ carvyate |
nīcair uccataraś ca sevakahayaḥ svāmyena yad vāhyate tad vittasya vilāsanṛttavasater udvṛttavṛttāyitam ||

2.4

pūjā dhanenaiva na satkulena kīrtir dhanenaiva na vikrameṇa |
rūpaṃ dhanenaiva na yauvanena kriyā dhanenaiva na jīvitena ||

2.5

vṛddhāḥ prasiddhā vibudhā vidagdhāḥ śūrā śrutijñāḥ kavayaḥ kulīnāḥ |
vilokayantaḥ sadhanasya vaktraṃ jayeti jīveti sadā vadanti ||

2.6

kruddhyā yutaṃ niścalapakṣmanetraṃ maunānvitaṃ devam ivākulīnam |
dīnaḥ kulīnaḥ praṇamatkulīnaḥ kṛtāñjaliḥ stauti dhanābhikāmaḥ ||

2.7

tasmād alabdhadraviṇasya lābhe labdhasya rakṣāniyame yatena |
saṃrakṣamāṇasya sadā vivṛddhau vṛddhasya ca sthānavibhāgasarge ||

2.8

dharmādhāno 'śaśiśuciyamaḥ preyasīmitrabandhu sthānotsāhopacayavijayaprāṇavidyākalāptau |
ślāghye dehapraśamasamaye nirvivāde vibhāge vittatyāge na bhavati satāṃ granthibandhānubandhaḥ ||

2.9

goṣṭhī viṭaiś cāraṇacakracaryā veśyāratiḥ sādhuviśeṣagandhaḥ |
spardhā suveṣair nijavṛttilajjā pradhānam etan nidhanaṃ dhanānām ||

2.10

jāyā śīlavivarjitā vyayavatī māyānikāyaḥ suhṛd duṣpūro gurur arthabhoganicayair bandhur daridraḥ śaṭhaḥ |
dāsaś cauryaparo 'salaś ca kupade putraḥ khalaiḥ pātitaḥ so 'yaṃ kleśaśatāptasaṃcayanidheḥ pratyakṣalakṣyaḥ kṣayaḥ ||

2.11

dākṣyaṃ vittasya mūlaṃ sunayaparicayaḥ saṃpadudyānasekaḥ prāgalbhyaṃ ratnavarṣi vyasanavanasamunmūlanaṃ saṃyatatvam |
śrīrakṣā mantraguptir vipadupaśamanaṃ varjanaṃ durjanānām ālasyaṃ mānavānāṃ dhanavananalināsahyabhāras tuṣāraḥ ||

2.12

himāsahatvaṃ ravitāpabhītiḥ kathāmatir mārgajanapratīkṣā |
lajjābhimānaḥ kṣaṇasaṃmukhatvaṃ nakṣatracarcā ca dhanasya vighnāḥ ||

2.13

veṣaḥ parikleśaviśeṣacintā paroparodhaḥ svavaśāvalepaḥ |
nadīphalānām iva śīghragānāṃ hānir dhanānāṃ grahaṇe vilambaḥ ||

2.14

gurugaṇakair abudhānāṃ kṣayacaturaiś cauramuṣakair vaṇijām |
kāyasthagāyanagaṇair bhūmibhujāṃ bhujyate lakṣmīḥ ||

2.15

dāridryeṇa kulaṃ madena kuśalaṃ dveṣeṇa vidyāphalaṃ śīlaṃ durjanasaṃgamena malinācāreṇa śuklaṃ yaśaḥ |
ālasyena dhanaṃ prayāti nidhanaṃ laulyena mānonnatir yācñādainyaparigraheṇa ca guṇagrāmaḥ samagro nṛṇām ||

2.16

maugdhyān mṛgarthī raghunandano 'pi bāṇaḥ pramādād balir ārjavena |
nalaḥ kusaṅgena yayātijaś ca kleśāsahatvād vyasanāny avāpuḥ ||

2.17

maugdhyaṃ pramādo 'viśvāsaḥ kusaṅgaḥ kleśabhīrutā |
pañca saṃkocadā doṣāḥ padminyā iva saṃpadaḥ ||

2.18

kubhūpakūpāntaralambanāptavittāni randhrair ghaṭasaṃnibhānām |
asaṃvṛttair indriyanāmadheyaiḥ puṃsāṃ payāṃsīva parisravanti ||

2.19

sāsvāde navasaurabhe madhulihāṃ padmodare bandhanaṃ dīpe rūparatāḥ prayānti satatāpātāt pataṅgāḥ kṣayam |
gītenaiva mṛgāḥ patanti kariṇīsparśena nītā gajās tasmād indriyasaktir eva sahasā puṃsāṃ vipaddūtikā ||

2.20

kulaṃ kuvṛttyā kaluṣīkṛtaṃ taiḥ kṛto guṇaughas tṛnatulyamūlyaḥ |
mānasya mūle nihitaḥ kuṭhāraḥ prāptaṃ na vittaṃ parirakṣitaṃ yaiḥ ||

2.21

jātaḥ satkulajaḥ sa nīcavinayī sevāvamānair adhas tasyograṃ patitaḥ svamānayaśasor droheṇa śāpānalaḥ |
tenāsvastimatā svahastanihitaṃ yācñāviṣaṃ bhakṣitaṃ vittaṃ yena na rakṣitaṃ ripumukhaṃ tena sthitaṃ vīkṣitam ||

2.22

dhāvan sevitum eti sādhur adhamaṃ kandhyas tato yāty asau nītā mūlyatulāṃ guṇāś ca guṇibhiḥ kaścin na gṛhṇāti tān |
yācñā mānamahāśanir dhanakṛtā prāptaṃ na kiṃcit tayā kiṃ kiṃ vā na vidhīyate dhanadhiyā dhanyaḥ sa yasyāsti tat ||

2.23

vidyākalāparicayaḥ kṣitipālasevā digdvīpamārgagirisaṃbhramaṇaprayāsaḥ |
yuddhākriyāś ca bhuvi bhojanalābhalobhāt tadvittalabhyam iti vittavatāṃ pravādaḥ ||

2.24

tāvad dharmakathā manobhavarucir mokṣaspṛhā jāyate yāvat tṛptisukhodayena na janaḥ kṣutkṣāmakukṣiḥ kṣaṇam |
prāpte bhojanacintanasya samaye vittaṃ nimittaṃ vinā dharme kasya dhiyaḥ smaraṃ smarati kaḥ kenekṣyate mokṣabhūḥ ||

2.25

arthākṛṣṭiṃ vidhātuṃ kaṭuraṭanapaṭur dāmbhikaḥ śrījaḍānāṃ jānāty anyāsahiṣṇur vitathanijaguṇastotrapāṭheṣv alajjaḥ |
āryaḥ kuryān na sevaṃ kulavinayaguṇais tena mūko 'rthanāyāṃ tīkṣṇānāṃ mārgaṇānāṃ bhavati hi purataḥ kṣmāpater lakṣalābhaḥ ||

Original text: Caturvargasaṃgraha · Edition: Paṇḍit Durgāprasād Kāśīnāth Pāṇḍuraṅg Parab Kāvyāmālā Part 5 Bombay Nirnaya Sagar Press 85-101 · Data entry Daniele Cuneo · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc