Caturvargasaṃgraha · Chapter 2
pradhānadhāmnāṃ nidhaye dhanāya namo' stu tasmai guṇino 'pi yatnāt |
yadāśayā nirguṇabhūpatīnām agre guṇān ṣaṇyadaśāṃ nayanti ||
dānādidharmaḥ kriyate dhanena dhanena dhanyā dhanam āpnuvanti |
dhanair vinā kāmakathāpi nāsti trivargamūlaṃ dhanam eva nānyat ||
yat klībair bhaṭakukkuṭotkaṭaraṇakrīḍā samādiśyate yan mūrkhaiḥ sukhalilayā kaviśukālāpaściraṃ carvyate |
nīcair uccataraś ca sevakahayaḥ svāmyena yad vāhyate tad vittasya vilāsanṛttavasater udvṛttavṛttāyitam ||
pūjā dhanenaiva na satkulena kīrtir dhanenaiva na vikrameṇa |
rūpaṃ dhanenaiva na yauvanena kriyā dhanenaiva na jīvitena ||
vṛddhāḥ prasiddhā vibudhā vidagdhāḥ śūrā śrutijñāḥ kavayaḥ kulīnāḥ |
vilokayantaḥ sadhanasya vaktraṃ jayeti jīveti sadā vadanti ||
kruddhyā yutaṃ niścalapakṣmanetraṃ maunānvitaṃ devam ivākulīnam |
dīnaḥ kulīnaḥ praṇamatkulīnaḥ kṛtāñjaliḥ stauti dhanābhikāmaḥ ||
tasmād alabdhadraviṇasya lābhe labdhasya rakṣāniyame yatena |
saṃrakṣamāṇasya sadā vivṛddhau vṛddhasya ca sthānavibhāgasarge ||
dharmādhāno 'śaśiśuciyamaḥ preyasīmitrabandhu sthānotsāhopacayavijayaprāṇavidyākalāptau |
ślāghye dehapraśamasamaye nirvivāde vibhāge vittatyāge na bhavati satāṃ granthibandhānubandhaḥ ||
goṣṭhī viṭaiś cāraṇacakracaryā veśyāratiḥ sādhuviśeṣagandhaḥ |
spardhā suveṣair nijavṛttilajjā pradhānam etan nidhanaṃ dhanānām ||
jāyā śīlavivarjitā vyayavatī māyānikāyaḥ suhṛd duṣpūro gurur arthabhoganicayair bandhur daridraḥ śaṭhaḥ |
dāsaś cauryaparo 'salaś ca kupade putraḥ khalaiḥ pātitaḥ so 'yaṃ kleśaśatāptasaṃcayanidheḥ pratyakṣalakṣyaḥ kṣayaḥ ||
dākṣyaṃ vittasya mūlaṃ sunayaparicayaḥ saṃpadudyānasekaḥ prāgalbhyaṃ ratnavarṣi vyasanavanasamunmūlanaṃ saṃyatatvam |
śrīrakṣā mantraguptir vipadupaśamanaṃ varjanaṃ durjanānām ālasyaṃ mānavānāṃ dhanavananalināsahyabhāras tuṣāraḥ ||
himāsahatvaṃ ravitāpabhītiḥ kathāmatir mārgajanapratīkṣā |
lajjābhimānaḥ kṣaṇasaṃmukhatvaṃ nakṣatracarcā ca dhanasya vighnāḥ ||
veṣaḥ parikleśaviśeṣacintā paroparodhaḥ svavaśāvalepaḥ |
nadīphalānām iva śīghragānāṃ hānir dhanānāṃ grahaṇe vilambaḥ ||
gurugaṇakair abudhānāṃ kṣayacaturaiś cauramuṣakair vaṇijām |
kāyasthagāyanagaṇair bhūmibhujāṃ bhujyate lakṣmīḥ ||
dāridryeṇa kulaṃ madena kuśalaṃ dveṣeṇa vidyāphalaṃ śīlaṃ durjanasaṃgamena malinācāreṇa śuklaṃ yaśaḥ |
ālasyena dhanaṃ prayāti nidhanaṃ laulyena mānonnatir yācñādainyaparigraheṇa ca guṇagrāmaḥ samagro nṛṇām ||
maugdhyān mṛgarthī raghunandano 'pi bāṇaḥ pramādād balir ārjavena |
nalaḥ kusaṅgena yayātijaś ca kleśāsahatvād vyasanāny avāpuḥ ||
maugdhyaṃ pramādo 'viśvāsaḥ kusaṅgaḥ kleśabhīrutā |
pañca saṃkocadā doṣāḥ padminyā iva saṃpadaḥ ||
kubhūpakūpāntaralambanāptavittāni randhrair ghaṭasaṃnibhānām |
asaṃvṛttair indriyanāmadheyaiḥ puṃsāṃ payāṃsīva parisravanti ||
sāsvāde navasaurabhe madhulihāṃ padmodare bandhanaṃ dīpe rūparatāḥ prayānti satatāpātāt pataṅgāḥ kṣayam |
gītenaiva mṛgāḥ patanti kariṇīsparśena nītā gajās tasmād indriyasaktir eva sahasā puṃsāṃ vipaddūtikā ||
kulaṃ kuvṛttyā kaluṣīkṛtaṃ taiḥ kṛto guṇaughas tṛnatulyamūlyaḥ |
mānasya mūle nihitaḥ kuṭhāraḥ prāptaṃ na vittaṃ parirakṣitaṃ yaiḥ ||
jātaḥ satkulajaḥ sa nīcavinayī sevāvamānair adhas tasyograṃ patitaḥ svamānayaśasor droheṇa śāpānalaḥ |
tenāsvastimatā svahastanihitaṃ yācñāviṣaṃ bhakṣitaṃ vittaṃ yena na rakṣitaṃ ripumukhaṃ tena sthitaṃ vīkṣitam ||
dhāvan sevitum eti sādhur adhamaṃ kandhyas tato yāty asau nītā mūlyatulāṃ guṇāś ca guṇibhiḥ kaścin na gṛhṇāti tān |
yācñā mānamahāśanir dhanakṛtā prāptaṃ na kiṃcit tayā kiṃ kiṃ vā na vidhīyate dhanadhiyā dhanyaḥ sa yasyāsti tat ||
vidyākalāparicayaḥ kṣitipālasevā digdvīpamārgagirisaṃbhramaṇaprayāsaḥ |
yuddhākriyāś ca bhuvi bhojanalābhalobhāt tadvittalabhyam iti vittavatāṃ pravādaḥ ||
tāvad dharmakathā manobhavarucir mokṣaspṛhā jāyate yāvat tṛptisukhodayena na janaḥ kṣutkṣāmakukṣiḥ kṣaṇam |
prāpte bhojanacintanasya samaye vittaṃ nimittaṃ vinā dharme kasya dhiyaḥ smaraṃ smarati kaḥ kenekṣyate mokṣabhūḥ ||
arthākṛṣṭiṃ vidhātuṃ kaṭuraṭanapaṭur dāmbhikaḥ śrījaḍānāṃ jānāty anyāsahiṣṇur vitathanijaguṇastotrapāṭheṣv alajjaḥ |
āryaḥ kuryān na sevaṃ kulavinayaguṇais tena mūko 'rthanāyāṃ tīkṣṇānāṃ mārgaṇānāṃ bhavati hi purataḥ kṣmāpater lakṣalābhaḥ ||
Original text: Caturvargasaṃgraha · Edition: Paṇḍit Durgāprasād Kāśīnāth Pāṇḍuraṅg Parab Kāvyāmālā Part 5 Bombay Nirnaya Sagar Press 85-101 · Data entry Daniele Cuneo · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0