Language

ENहिગુ
Scripture Library

Caturvargasaṃgraha · Chapter 1

1.1

satyaskandhas taruṇakaruṇāpūtapīyūṣasiktaḥ kṣānticchāyaḥ śubhamatilatālaṃkṛtaḥ śīlamūlaḥ |
bhūyāt sattvaprasavavilasatpallavaḥ puṇyabhājāṃ dharmaḥ prodyatkuśalakusumaḥ śrīphalo maṅgalāya ||

1.2

upadeśāya śiṣyāṇāṃ saṃtoṣāya manīṣiṇām |
kṣemendreṇa nijaślokaiḥ kriyate vargasaṃgrahaḥ ||

1.3

dharmaḥ śarma paratra ceha ca nṛṇāṃ dharmo 'ndhakāre raviḥ sarvāpatpraśamakṣamaḥ sumanasāṃ dharmābhidhāno nidhiḥ |
dharmo bandhur abāndhave pṛthupathe dharmaḥ suhṛn niścalaḥ saṃsārorumarusthale suratarur nāsty eva dharmāt paraḥ ||

1.4

karṇe dharmakathā mukhe paricitaṃ dharmābhirāmaṃ vacaś citte dharmamanorathaḥ praṇayinī sarvatra dharmasthitiḥ |
kāye dharmamayī kriyā parikaraḥ so 'yaṃ śubhaprāptaye kalpāpāyapade 'py upaplavalavair aspṛṣṭavelāphalaḥ ||

1.5

nindyaṃ janma pramohasthirataratamasāṃ yan manuṣyatvahīnaṃ buddhyā hīno manuṣyaḥ śubhaphalavikalas tulyaceṣṭaḥ paśūnām |
buddhiḥ pāṇḍityahīnā bhramati sadasatos tattvacarcāvicāre pāṇḍityaṃ dharmahīnaṃ śukasadṛśagirāṃ niṣphalakleśam eva ||

1.6

pāṇḍityaṃ yan madāndhānāṃ parotkarṣavināśanam |
mātsaryapāṃsupūreṇa mātaṅgasnānam eva tat ||

1.7

tatprājñatvaṃ harati vimalaṃ yena śīlaṃ na kāmas taddhīratvaṃ praśamavaśatāṃ yānti yenendriyāṇi |
tadvaidagdhyaṃ bhuvanajayinī vañcyate yena māyā tatpāṇḍityaṃ bhavaparibhavaḥ śāntim āyāti yena ||

1.8

andhaḥ sa eva śrutavarjito yaḥ śaṭhaḥ sa evārthinirarthako yaḥ |
mṛtaḥ sa evāsti yaśo na yasya dharme na dhīr yasya sa eva śocyaḥ ||

1.9

hitaṃ na kiṃcid vihitaṃ parasya dattaṃ na vittaṃ na ca satyam uktam |
yasmin dine niṣphalatāṃ prayātam āyuḥ sa kālaḥ paridevanasya ||

1.10

na dānatulyaṃ dhanam anyad asti na satyatulyaṃ vratam anyad asti |
na śītatulyaṃ śubham anyad asti na kṣāntitulyaṃ hitam anyad asti ||

1.11

satyaṃ vāci dṛśi prasādamayatā sarvāśayāśvāsinī pāṇau dānavimuktir ātmajananakleśāntacintā matau |
saṃsaktā hṛdaye dayaiva dayitā kāye parārthodyamo yasyaikaḥ puruṣaḥ sa jīvati bhave bhrāmyanty ajīvāḥ pare ||

1.12

paraprāṇatrāṇapraṇihitadhiyāṃ dharmajananī dayaivaikā loke sakalajanatājīvitasudhā |
asāmānyaṃ puṇyaṃ munibhir uditaṃ jñānanayanair ahiṃsā saṃsāre svapurakuśalaślāghyasaraṇiḥ ||

1.13

prāṇāṇāṃ parirakṣaṇāya satataṃ sarvāḥ kriyāḥ prāṇiṇāṃ prāṇebhyo 'py adhikaṃ samastajagatāṃ nasty eva kiṃcit priyam |
puṇyaṃ tasya na śakyate gaṇayituṃ yaḥ pūrṇakāruṇyavān prāṇānām abhayaṃ dadāti sukṛtī teṣām ahiṃsāvrataḥ ||

1.14

sa eva sattvābharaṇaprabhāvabhūrbhuvaḥ prakāmābharaṇaṃ narottamaḥ |
mukhāmbuje yasya vasaty anatyayā sadaiva satyābharaṇā sarasvatī ||

1.15

klinnaṃ koṣaniṣaṇṇam arthiviphalaṃ śalyāyate yatparaṃ vittaṃ kleśānimittam eva malinaṃ yātu svayaṃ tatkṣayam |
yatkāruṇyaparopakāravikalaṃ bhūbhārabhūtaṃ vapuḥ svārthāsaktam anarthasārthasadanaṃ mā māstu tat kasyacit ||

1.16

vandyaḥ sa puṃsāṃ tridaśābhivandyaḥ kāruṇyapuṇyopacayakriyābhiḥ |
saṃsārasāratvam upaiti yasya paropakārābharaṇaṃ śarīram ||

1.17

paradraviṇaniḥspṛhaḥ parakalatraniṣkautukaḥ parapraṇayavatsalaḥ paranikārabaddhakṣamaḥ |
parastutiviśāradaḥ paragūnāpavādojjhitaḥ parārtiharaṇodyato bhavati bhūripuṇyair naraḥ ||

1.18

padmānām iva sā satāṃ saguṇatā yā saṃśrayārhā śriyaḥ sā śrīr bhadragajendramūrtir iva yā dānena vibhrājate |
tad dānaṃ navacandravad yad aniśaṃ mānena saṃpūryate māno 'sau ṭṛṇavan na yaḥ paricayamlānaḥ śanaiḥ śuṣyati ||

1.19

lakṣmīr dānaphalā śrutaṃ śamaphalaṃ pāṇiḥ surārcāphalaś ceṣṭā dharmaphalā parārtiharaṇakrīḍāphalaṃ jīvitam |
vāṇī satyaphalā jagatsukhaphalasphītā prabhāvonnatir bhavyānāṃ bhavaśānticintanaphalā bhūtyai bhavaty eva dhiḥ ||

1.20

śīlaṃ śilayatāṃ kulaṃ kalayatāṃ sadbhāvam abhyasyatāṃ vyājaṃ varjayatāṃ guṇaṃ gaṇayatāṃ dharme dhiyaṃ badhnatām |
kṣāntiṃ cintayatāṃ tamaḥ śamayatāṃ tattvaśrutiṃ śṛṇvatāṃ saṃsāre na paropakārasadṛśaṃ paśyāmi puṇyaṃ satām ||

1.21

tīrthāni dīrghādhvapariśramāṇi bahuvyayāni kratuḍambarāṇi |
tapāṃsi muktvā tanuśoṣaṇāni hiṃsāvirāme ramatāṃ matir vaḥ ||

1.22

yujvā vipraḥ śucir anucaraḥ saṃyatātmā tapasvī mantrī vidvān avanivanitābhūṣaṇaṃ bhūmipālaḥ |
dharmodyāne sukṛtasalilāsārasaṃsicyamāne pūrṇaḥ so 'yaṃ kṛtayugataror bhāvino bījavāpaḥ ||

1.23

dambhena śīlavratam aspṛhatvaṃ viraktatā śrotriyatā mṛdutvam |
etāni mūlāni nigūḍhagūḍhakauṭilyalīnāni kalidrumasya ||

1.24

yāvanti dānāni vadanti santas tapāṃsi tīrthāni ca yāni santi |
tatpuṇyam ekatra vibhāti sarvaṃ mahārham ekatra ca niḥspṛhatvam ||

1.25

satām adainyaṃ vadanasya śobhā nirlobhatāntarvacasāmayācñā |
kāyasya satsevyam asevyakatvaṃ pāṇer anuttānatalatvam eva ||

1.26

mānyaḥ kulīnaḥ kulajāt kalāvān vidvān kalājñād viduṣaḥ suśīlaḥ |
dhanī suśīlād dhanino 'pi dātā dātur jitā kīrtir āyācakena ||

1.27

taptais tīvravrataiḥ kiṃ vikasati karuṇāsyandinī yady ahiṃsā kiṃ dūrais tīrthasārair yadi śamavimalaṃ mānasaṃ satyapūtam |
yatnād anyopakāre prasarati yadi dhīr dānapuṇyaiḥ kim anyaiḥ kiṃ mokṣopāyayogair yadi śucimanasām ucyate bhaktir asti ||

Original text: Caturvargasaṃgraha · Edition: Paṇḍit Durgāprasād Kāśīnāth Pāṇḍuraṅg Parab Kāvyāmālā Part 5 Bombay Nirnaya Sagar Press 85-101 · Data entry Daniele Cuneo · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc