Caturvargasaṃgraha · Chapter 1
satyaskandhas taruṇakaruṇāpūtapīyūṣasiktaḥ kṣānticchāyaḥ śubhamatilatālaṃkṛtaḥ śīlamūlaḥ |
bhūyāt sattvaprasavavilasatpallavaḥ puṇyabhājāṃ dharmaḥ prodyatkuśalakusumaḥ śrīphalo maṅgalāya ||
upadeśāya śiṣyāṇāṃ saṃtoṣāya manīṣiṇām |
kṣemendreṇa nijaślokaiḥ kriyate vargasaṃgrahaḥ ||
dharmaḥ śarma paratra ceha ca nṛṇāṃ dharmo 'ndhakāre raviḥ sarvāpatpraśamakṣamaḥ sumanasāṃ dharmābhidhāno nidhiḥ |
dharmo bandhur abāndhave pṛthupathe dharmaḥ suhṛn niścalaḥ saṃsārorumarusthale suratarur nāsty eva dharmāt paraḥ ||
karṇe dharmakathā mukhe paricitaṃ dharmābhirāmaṃ vacaś citte dharmamanorathaḥ praṇayinī sarvatra dharmasthitiḥ |
kāye dharmamayī kriyā parikaraḥ so 'yaṃ śubhaprāptaye kalpāpāyapade 'py upaplavalavair aspṛṣṭavelāphalaḥ ||
nindyaṃ janma pramohasthirataratamasāṃ yan manuṣyatvahīnaṃ buddhyā hīno manuṣyaḥ śubhaphalavikalas tulyaceṣṭaḥ paśūnām |
buddhiḥ pāṇḍityahīnā bhramati sadasatos tattvacarcāvicāre pāṇḍityaṃ dharmahīnaṃ śukasadṛśagirāṃ niṣphalakleśam eva ||
pāṇḍityaṃ yan madāndhānāṃ parotkarṣavināśanam |
mātsaryapāṃsupūreṇa mātaṅgasnānam eva tat ||
tatprājñatvaṃ harati vimalaṃ yena śīlaṃ na kāmas taddhīratvaṃ praśamavaśatāṃ yānti yenendriyāṇi |
tadvaidagdhyaṃ bhuvanajayinī vañcyate yena māyā tatpāṇḍityaṃ bhavaparibhavaḥ śāntim āyāti yena ||
andhaḥ sa eva śrutavarjito yaḥ śaṭhaḥ sa evārthinirarthako yaḥ |
mṛtaḥ sa evāsti yaśo na yasya dharme na dhīr yasya sa eva śocyaḥ ||
hitaṃ na kiṃcid vihitaṃ parasya dattaṃ na vittaṃ na ca satyam uktam |
yasmin dine niṣphalatāṃ prayātam āyuḥ sa kālaḥ paridevanasya ||
na dānatulyaṃ dhanam anyad asti na satyatulyaṃ vratam anyad asti |
na śītatulyaṃ śubham anyad asti na kṣāntitulyaṃ hitam anyad asti ||
satyaṃ vāci dṛśi prasādamayatā sarvāśayāśvāsinī pāṇau dānavimuktir ātmajananakleśāntacintā matau |
saṃsaktā hṛdaye dayaiva dayitā kāye parārthodyamo yasyaikaḥ puruṣaḥ sa jīvati bhave bhrāmyanty ajīvāḥ pare ||
paraprāṇatrāṇapraṇihitadhiyāṃ dharmajananī dayaivaikā loke sakalajanatājīvitasudhā |
asāmānyaṃ puṇyaṃ munibhir uditaṃ jñānanayanair ahiṃsā saṃsāre svapurakuśalaślāghyasaraṇiḥ ||
prāṇāṇāṃ parirakṣaṇāya satataṃ sarvāḥ kriyāḥ prāṇiṇāṃ prāṇebhyo 'py adhikaṃ samastajagatāṃ nasty eva kiṃcit priyam |
puṇyaṃ tasya na śakyate gaṇayituṃ yaḥ pūrṇakāruṇyavān prāṇānām abhayaṃ dadāti sukṛtī teṣām ahiṃsāvrataḥ ||
sa eva sattvābharaṇaprabhāvabhūrbhuvaḥ prakāmābharaṇaṃ narottamaḥ |
mukhāmbuje yasya vasaty anatyayā sadaiva satyābharaṇā sarasvatī ||
klinnaṃ koṣaniṣaṇṇam arthiviphalaṃ śalyāyate yatparaṃ vittaṃ kleśānimittam eva malinaṃ yātu svayaṃ tatkṣayam |
yatkāruṇyaparopakāravikalaṃ bhūbhārabhūtaṃ vapuḥ svārthāsaktam anarthasārthasadanaṃ mā māstu tat kasyacit ||
vandyaḥ sa puṃsāṃ tridaśābhivandyaḥ kāruṇyapuṇyopacayakriyābhiḥ |
saṃsārasāratvam upaiti yasya paropakārābharaṇaṃ śarīram ||
paradraviṇaniḥspṛhaḥ parakalatraniṣkautukaḥ parapraṇayavatsalaḥ paranikārabaddhakṣamaḥ |
parastutiviśāradaḥ paragūnāpavādojjhitaḥ parārtiharaṇodyato bhavati bhūripuṇyair naraḥ ||
padmānām iva sā satāṃ saguṇatā yā saṃśrayārhā śriyaḥ sā śrīr bhadragajendramūrtir iva yā dānena vibhrājate |
tad dānaṃ navacandravad yad aniśaṃ mānena saṃpūryate māno 'sau ṭṛṇavan na yaḥ paricayamlānaḥ śanaiḥ śuṣyati ||
lakṣmīr dānaphalā śrutaṃ śamaphalaṃ pāṇiḥ surārcāphalaś ceṣṭā dharmaphalā parārtiharaṇakrīḍāphalaṃ jīvitam |
vāṇī satyaphalā jagatsukhaphalasphītā prabhāvonnatir bhavyānāṃ bhavaśānticintanaphalā bhūtyai bhavaty eva dhiḥ ||
śīlaṃ śilayatāṃ kulaṃ kalayatāṃ sadbhāvam abhyasyatāṃ vyājaṃ varjayatāṃ guṇaṃ gaṇayatāṃ dharme dhiyaṃ badhnatām |
kṣāntiṃ cintayatāṃ tamaḥ śamayatāṃ tattvaśrutiṃ śṛṇvatāṃ saṃsāre na paropakārasadṛśaṃ paśyāmi puṇyaṃ satām ||
tīrthāni dīrghādhvapariśramāṇi bahuvyayāni kratuḍambarāṇi |
tapāṃsi muktvā tanuśoṣaṇāni hiṃsāvirāme ramatāṃ matir vaḥ ||
yujvā vipraḥ śucir anucaraḥ saṃyatātmā tapasvī mantrī vidvān avanivanitābhūṣaṇaṃ bhūmipālaḥ |
dharmodyāne sukṛtasalilāsārasaṃsicyamāne pūrṇaḥ so 'yaṃ kṛtayugataror bhāvino bījavāpaḥ ||
dambhena śīlavratam aspṛhatvaṃ viraktatā śrotriyatā mṛdutvam |
etāni mūlāni nigūḍhagūḍhakauṭilyalīnāni kalidrumasya ||
yāvanti dānāni vadanti santas tapāṃsi tīrthāni ca yāni santi |
tatpuṇyam ekatra vibhāti sarvaṃ mahārham ekatra ca niḥspṛhatvam ||
satām adainyaṃ vadanasya śobhā nirlobhatāntarvacasāmayācñā |
kāyasya satsevyam asevyakatvaṃ pāṇer anuttānatalatvam eva ||
mānyaḥ kulīnaḥ kulajāt kalāvān vidvān kalājñād viduṣaḥ suśīlaḥ |
dhanī suśīlād dhanino 'pi dātā dātur jitā kīrtir āyācakena ||
taptais tīvravrataiḥ kiṃ vikasati karuṇāsyandinī yady ahiṃsā kiṃ dūrais tīrthasārair yadi śamavimalaṃ mānasaṃ satyapūtam |
yatnād anyopakāre prasarati yadi dhīr dānapuṇyaiḥ kim anyaiḥ kiṃ mokṣopāyayogair yadi śucimanasām ucyate bhaktir asti ||
Original text: Caturvargasaṃgraha · Edition: Paṇḍit Durgāprasād Kāśīnāth Pāṇḍuraṅg Parab Kāvyāmālā Part 5 Bombay Nirnaya Sagar Press 85-101 · Data entry Daniele Cuneo · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0