ચતુર્વર્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 2

પ્રધાનધામ્નાં નિધયે ધનાય નમોઽ સ્તુ તસ્મૈ ગુણિનો ઽપિ યત્નાત્ ।
યદાશયા નિર્ગુણભૂપતીનામ્ અગ્રે ગુણાન્ ષણ્યદશાં નયન્તિ ॥

દાનાદિધર્મઃ ક્રિયતે ધનેન ધનેન ધન્યા ધનમ્ આપ્નુવન્તિ ।
ધનૈર્ વિના કામકથાપિ નાસ્તિ ત્રિવર્ગમૂલં ધનમ્ એવ નાન્યત્ ॥

યત્ ક્લીબૈર્ ભટકુક્કુટોત્કટરણક્રીડા સમાદિશ્યતે યન્ મૂર્ખૈઃ સુખલિલયા કવિશુકાલાપશ્ચિરં ચર્વ્યતે ।
નીચૈર્ ઉચ્ચતરશ્ ચ સેવકહયઃ સ્વામ્યેન યદ્ વાહ્યતે તદ્ વિત્તસ્ય વિલાસનૃત્તવસતેર્ ઉદ્વૃત્તવૃત્તાયિતમ્ ॥

પૂજા ધનેનૈવ ન સત્કુલેન કીર્તિર્ ધનેનૈવ ન વિક્રમેણ ।
રૂપં ધનેનૈવ ન યૌવનેન ક્રિયા ધનેનૈવ ન જીવિતેન ॥

વૃદ્ધાઃ પ્રસિદ્ધા વિબુધા વિદગ્ધાઃ શૂરા શ્રુતિજ્ઞાઃ કવયઃ કુલીનાઃ ।
વિલોકયન્તઃ સધનસ્ય વક્ત્રં જયેતિ જીવેતિ સદા વદન્તિ ॥

ક્રુદ્ધ્યા યુતં નિશ્ચલપક્ષ્મનેત્રં મૌનાન્વિતં દેવમ્ ઇવાકુલીનમ્ ।
દીનઃ કુલીનઃ પ્રણમત્કુલીનઃ કૃતાઞ્જલિઃ સ્તૌતિ ધનાભિકામઃ ॥

તસ્માદ્ અલબ્ધદ્રવિણસ્ય લાભે લબ્ધસ્ય રક્ષાનિયમે યતેન ।
સંરક્ષમાણસ્ય સદા વિવૃદ્ધૌ વૃદ્ધસ્ય ચ સ્થાનવિભાગસર્ગે ॥

ધર્માધાનો ઽશશિશુચિયમઃ પ્રેયસીમિત્રબન્ધુ સ્થાનોત્સાહોપચયવિજયપ્રાણવિદ્યાકલાપ્તૌ ।
શ્લાઘ્યે દેહપ્રશમસમયે નિર્વિવાદે વિભાગે વિત્તત્યાગે ન ભવતિ સતાં ગ્રન્થિબન્ધાનુબન્ધઃ ॥

ગોષ્ઠી વિટૈશ્ ચારણચક્રચર્યા વેશ્યારતિઃ સાધુવિશેષગન્ધઃ ।
સ્પર્ધા સુવેષૈર્ નિજવૃત્તિલજ્જા પ્રધાનમ્ એતન્ નિધનં ધનાનામ્ ॥

જાયા શીલવિવર્જિતા વ્યયવતી માયાનિકાયઃ સુહૃદ્ દુષ્પૂરો ગુરુર્ અર્થભોગનિચયૈર્ બન્ધુર્ દરિદ્રઃ શઠઃ ।
દાસશ્ ચૌર્યપરો ઽસલશ્ ચ કુપદે પુત્રઃ ખલૈઃ પાતિતઃ સો ઽયં ક્લેશશતાપ્તસંચયનિધેઃ પ્રત્યક્ષલક્ષ્યઃ ક્ષયઃ ॥

દાક્ષ્યં વિત્તસ્ય મૂલં સુનયપરિચયઃ સંપદુદ્યાનસેકઃ પ્રાગલ્ભ્યં રત્નવર્ષિ વ્યસનવનસમુન્મૂલનં સંયતત્વમ્ ।
શ્રીરક્ષા મન્ત્રગુપ્તિર્ વિપદુપશમનં વર્જનં દુર્જનાનામ્ આલસ્યં માનવાનાં ધનવનનલિનાસહ્યભારસ્ તુષારઃ ॥

હિમાસહત્વં રવિતાપભીતિઃ કથામતિર્ માર્ગજનપ્રતીક્ષા ।
લજ્જાભિમાનઃ ક્ષણસંમુખત્વં નક્ષત્રચર્ચા ચ ધનસ્ય વિઘ્નાઃ ॥

વેષઃ પરિક્લેશવિશેષચિન્તા પરોપરોધઃ સ્વવશાવલેપઃ ।
નદીફલાનામ્ ઇવ શીઘ્રગાનાં હાનિર્ ધનાનાં ગ્રહણે વિલમ્બઃ ॥

ગુરુગણકૈર્ અબુધાનાં ક્ષયચતુરૈશ્ ચૌરમુષકૈર્ વણિજામ્ ।
કાયસ્થગાયનગણૈર્ ભૂમિભુજાં ભુજ્યતે લક્ષ્મીઃ ॥

દારિદ્ર્યેણ કુલં મદેન કુશલં દ્વેષેણ વિદ્યાફલં શીલં દુર્જનસંગમેન મલિનાચારેણ શુક્લં યશઃ ।
આલસ્યેન ધનં પ્રયાતિ નિધનં લૌલ્યેન માનોન્નતિર્ યાચ્ઞાદૈન્યપરિગ્રહેણ ચ ગુણગ્રામઃ સમગ્રો નૃણામ્ ॥

મૌગ્ધ્યાન્ મૃગર્થી રઘુનન્દનો ઽપિ બાણઃ પ્રમાદાદ્ બલિર્ આર્જવેન ।
નલઃ કુસઙ્ગેન યયાતિજશ્ ચ ક્લેશાસહત્વાદ્ વ્યસનાન્ય્ અવાપુઃ ॥

મૌગ્ધ્યં પ્રમાદો ઽવિશ્વાસઃ કુસઙ્ગઃ ક્લેશભીરુતા ।
પઞ્ચ સંકોચદા દોષાઃ પદ્મિન્યા ઇવ સંપદઃ ॥

કુભૂપકૂપાન્તરલમ્બનાપ્તવિત્તાનિ રન્ધ્રૈર્ ઘટસંનિભાનામ્ ।
અસંવૃત્તૈર્ ઇન્દ્રિયનામધેયૈઃ પુંસાં પયાંસીવ પરિસ્રવન્તિ ॥

સાસ્વાદે નવસૌરભે મધુલિહાં પદ્મોદરે બન્ધનં દીપે રૂપરતાઃ પ્રયાન્તિ સતતાપાતાત્ પતઙ્ગાઃ ક્ષયમ્ ।
ગીતેનૈવ મૃગાઃ પતન્તિ કરિણીસ્પર્શેન નીતા ગજાસ્ તસ્માદ્ ઇન્દ્રિયસક્તિર્ એવ સહસા પુંસાં વિપદ્દૂતિકા ॥

કુલં કુવૃત્ત્યા કલુષીકૃતં તૈઃ કૃતો ગુણૌઘસ્ તૃનતુલ્યમૂલ્યઃ ।
માનસ્ય મૂલે નિહિતઃ કુઠારઃ પ્રાપ્તં ન વિત્તં પરિરક્ષિતં યૈઃ ॥

જાતઃ સત્કુલજઃ સ નીચવિનયી સેવાવમાનૈર્ અધસ્ તસ્યોગ્રં પતિતઃ સ્વમાનયશસોર્ દ્રોહેણ શાપાનલઃ ।
તેનાસ્વસ્તિમતા સ્વહસ્તનિહિતં યાચ્ઞાવિષં ભક્ષિતં વિત્તં યેન ન રક્ષિતં રિપુમુખં તેન સ્થિતં વીક્ષિતમ્ ॥

ધાવન્ સેવિતુમ્ એતિ સાધુર્ અધમં કન્ધ્યસ્ તતો યાત્ય્ અસૌ નીતા મૂલ્યતુલાં ગુણાશ્ ચ ગુણિભિઃ કશ્ચિન્ ન ગૃહ્ણાતિ તાન્ ।
યાચ્ઞા માનમહાશનિર્ ધનકૃતા પ્રાપ્તં ન કિંચિત્ તયા કિં કિં વા ન વિધીયતે ધનધિયા ધન્યઃ સ યસ્યાસ્તિ તત્ ॥

વિદ્યાકલાપરિચયઃ ક્ષિતિપાલસેવા દિગ્દ્વીપમાર્ગગિરિસંભ્રમણપ્રયાસઃ ।
યુદ્ધાક્રિયાશ્ ચ ભુવિ ભોજનલાભલોભાત્ તદ્વિત્તલભ્યમ્ ઇતિ વિત્તવતાં પ્રવાદઃ ॥

તાવદ્ ધર્મકથા મનોભવરુચિર્ મોક્ષસ્પૃહા જાયતે યાવત્ તૃપ્તિસુખોદયેન ન જનઃ ક્ષુત્ક્ષામકુક્ષિઃ ક્ષણમ્ ।
પ્રાપ્તે ભોજનચિન્તનસ્ય સમયે વિત્તં નિમિત્તં વિના ધર્મે કસ્ય ધિયઃ સ્મરં સ્મરતિ કઃ કેનેક્ષ્યતે મોક્ષભૂઃ ॥

અર્થાકૃષ્ટિં વિધાતું કટુરટનપટુર્ દામ્ભિકઃ શ્રીજડાનાં જાનાત્ય્ અન્યાસહિષ્ણુર્ વિતથનિજગુણસ્તોત્રપાઠેષ્વ્ અલજ્જઃ ।
આર્યઃ કુર્યાન્ ન સેવં કુલવિનયગુણૈસ્ તેન મૂકો ઽર્થનાયાં તીક્ષ્ણાનાં માર્ગણાનાં ભવતિ હિ પુરતઃ ક્ષ્માપતેર્ લક્ષલાભઃ ॥